Dementia-sahita janassa nivasana-hosaṁ cayanaṁ

Nivasana-hosaṁ cintentassa assāso, soko, anicchitatā vā ekasmiṁ khaṇe anekā vedanā uppajjituṁ sakkonti. Ayaṁ niṇṇayo tassa janassa atthāni ca ruciyo ca anurūpaṁ sahāyaṁ gavesituṁ hoti. Kulaṁ kittakaṁ sinehaṁ karoti ti parikkhā na hoti, na ca sabbesaṁ ekasmiṁ samaye sampattabbo niyato sopāno.

Alzheimer’s Association dīgha-kāla-hosa-magga-deso, tassa nivasana-hosa-sārāvalī, Dementia Australia nivasana-hosa-magga-deso ca tassa janassa atthāni, kammakārino, kiriyāyojanā, parivesaṁ, kharacañca oloketuṁ vadanti. Ayaṁ panno ekaṁ visesa-gehaṁ na suṇāti, na ca ṭhānīya-pesīya-vitta-ovādaṁ ṭhāne ṭhapeti.

Nivasana-hosaṁ vicāretuṁ yuttaṁ hoti nu kho ti kathaṁ jāneyyaṁ?

Idāni tassa janassa kīdisaṁ sahāyaṁ atthi, taṁ sahāyaṁ gehe dātuṁ sakkā nu kho ti passatha. Tassa janassa surakkhā, dinacariyā-hosa-atthāni, samāja-jīvitaṁ, ruciyo ca cintetha. Hosa-kammaṁ tassa janassa vā taṁ sahāyakānaṁ vā ārogyaṁ pabhāveti nu kho ti pi cintetha.

Kadā saṅkantabbaṁ ti niṇṇetuṁ ekaṁ ṭhānaṁ vā ekaṁ sārāvalī vā natthi. Koci samudāya-ṭhāne vasituṁ icchituṁ sakkoti, koci atireka-sahāyena saddhiṁ gehe vasituṁ icchituṁ sakkoti. Tena janena saddhiṁ sallapatha, attho ce hoti tassa vejjenā vā samāja-kammakārinā vā hosa-yojakena vā saddhiṁ sallapatha. Saṅkamanaṁ niṭṭhāpetuṁ pubbe kīdisā sahāya-ppakārā yujjeyyuṁ ti pucchatha.

So yāva icchati tāva niṇṇayesu taṁ antobhāvetha. Tasseva atthaṁ kiṁ mahantaṁ: ṭhānaṁ, bhojanaṁ, bhāsā, saṁskāro, dhammacariyā, paricitakiriyāyojanā vā ñātīnaṁ mittānañca dassanāni vā ti pucchatha. Keci hosa-atthā parivattamānā pi, tassa ruciyo sārāvaliṁ saṅkhittaṁ kātuṁ sahāyā honti.

Gehāni dassanāto pubbe kiṁ jānitabbaṁ?

Paṭhamaṁ tassa janassa atthitassa sahāyassa saṅkhittaṁ sārāvaliṁ karotha. Ettha dinacariyāsu sahāyo, vejjakiriya-hosaṁ, samāja-sambandho, paricitabhāsā vā bahi samaye vītināmanatthāya ṭhānaṁ vā bhavituṁ sakkoti. Tumhākaṁ anicchitatā atthi ce, kīdisā sevā atthi bhavituṁ sakkā ti ārogya-samāja-hosa-pesikena pucchatha.

Dassanāto pubbe gehāni phone-karotha. Tassa janassa atthāni pūretuṁ sakkonti nu kho, koci kambaraṁ labbhituṁ sakkā nu kho, anantarapadāni kāni, tumhehi kiṁ jānanīyaṁ ti pucchatha. Sevānaṁ mūlānañca likhitaṁ jānanīyaṁ yācatha. Yogyatā, vitta-sahāyo, anuññāti-niyamā ca ṭhānena ṭhānaṁ bhinnā honti; tasmā sāmañña-lekhaṁ nissāya na hutvā ṭhānīya-mūlāni oloketha.

Kammakārīnaṁ dementia-hosa-sikkhā atthi nu kho, hosa-yojanā kathaṁ katā hoti, kulāni kathaṁ navīna-jānanīyaṁ saṁvibhajituṁ sakkonti ti pucchatha. Dinacariyā-niyamā kathaṁ caranti, kīdisā kiriyāyojanā dīyanti, nivāsino cayanesu kathaṁ sahāyā honti ti jānitabbaṁ. Smaraṇa-hosa-ekako eko vikalpo hoti, na pana sabbesaṁ attho hoti; ekaṁ ekaṁ ṭhānaṁ dassitaṁ sahāyaṁ tulayatha.

Dassane kiṁ passitabbaṁ?

Sakkā ce ekaṁ gehaṁ atirekaṁ passatha. Paṭhama-dassanatthaṁ samayaṁ ṭhapetha, tato aññasmiṁ samaye vā bhojanakāle vā puna dassanaṁ sakkā nu kho ti pucchatha. Dutiyadassanaṁ sāmānyaniyamaṁ adhikaṁ dassetuṁ, aññe kammakārino passituñca sahāyaṁ karotuṁ sakkoti.

Kammakārino nivāsīhi saddhiṁ kathaṁ kathenti taṁ passatha. Te jane gāravena sambodhenti nu kho, uttaraṁ dātuṁ samayaṁ denti nu kho, sāmānyacayanesu te antobhāventi nu kho? Nivāsino phāsu viya dissanti nu kho, tesaṁ rucīhi ca samatthehi ca anurūpā kiriyāyojanā atthi nu kho ti passatha. Kiriyāyojanā-sārāvalī, bhojana-ṭhānāni, bahi-ṭhānāni, nijja-ṭhānānipi passituṁ sakkā nu kho ti pucchatha.

Imassa janassa atthaṁ mahantāni vivaraṇāni oloketha: suviññeyyā saññā, vaccakuṭiṁ gantvā maggo spaṭṭho, paricitavatthūni, santā ṭhānāni, bhāsā-saṁskāra-sahāyo, piyajane passituṁ avasaro ca. Sobhano pavesana-ṭhāno eva dinacariyā-hosaṁ na dasseti.

Pañhāni sarituṁ, pacchā saññā tulayituñca sahāyo atthi ce, saddhātabbaṁ mittaṁ vā ñātiṁ vā gaṇhatha. Tumhe yaṁ passatha taṁ likhituṁ Alzheimer’s Association sārāvaliṁ upayogetuṁ sakkotha. Tumhākaṁ lekhā sallāpa-atthaṁ saññā hontu, na gehaṁ cayanatthaṁ aṅka-phalaṁ.

Hosaṁ tulayituṁ kīdisā pañhā sahāyā honti?

Divasassa vividhesu samayesu kammakārī-kammaṁ kathaṁ ṭhitaṁ, kammakārino tassa janassa niyame kathaṁ uggaṇhanti, tassa atthesu parivattantesu kiṁ hoti ti pucchatha. Ko hosa-yojanaṁ punappunaṁ oloketi, kulaṁ kathaṁ cintanaṁ uṭṭhāpetuṁ sakkoti ti pucchatha. Bhojane, nijja-hosane, saññā-sañcāre ca tassa sahāyo attho hoti ce, taṁ sahāyaṁ kammato kīdisaṁ hoti ti pucchatha.

Kuladassanāni, bahi-gamanāni, vejjasamayā, kiriyāyojanā, paricitavatthūni ānetuṁ tassa samatthatā ca pucchatha. Gehe dementia-viseso kammo atthi ce, tattha kīdisā sikkhā, kiriyāyojanā, dinacariyā-sahāyo ca antogadhā ti pucchatha. Nivāsino cayanesu kathaṁ antobhāvitā honti ti udāharaṇāni yācatha; kammassa nāmaṁ eva nissāya mā tiṭṭhatha.

Mūlānaṁ aṅga-vibhajitaṁ vivaraṇaṁ, kiṁ antogadhaṁ, mūlāni kathaṁ parivattituṁ sakkonti ca yācatha. Likhita-paṭiññāni sādhukaṁ paṭhatha; vitta-vidhi- vacanāni aspaṭṭhāni honti ce yogyaṁ ṭhānīya-ovādaṁ gaṇhatha. Aññasmiṁ rajje vā dese vā laddha-jānanīyena eko sevā labbhati vā antogadhā vā ti mā maññatha.

Tassa janassa sakkāya, sambandhehi, nijjatāya ca atirekaṁ manasikāro attho hoti ce, amhākaṁ LGBTQ+ dementia-sahita janassa sahāya-magga-desanaṁ passatha. Tattha icchita-nāmāni, dassanakārino, nijja-hosaṁ, dātāra-niyamā ca visayā pañhā antogadhā.

Saṅkamane kathaṁ sahāyo dātabbo?

So yāva icchati tāva cayanesu taṁ antobhāvetha. Geha-dassanaṁ, tattha bhojanaṁ vā, appakāla-visrāma-vāso vā, labbhati ce tassa ca ruccati ce, keci janā ṭhānaṁ paricitaṁ kātuṁ sahāyā bhavituṁ sakkonti. So kambara-vatthuṁ, vatthaṁ vā, ānetabba-niyamaṁ vā cayituṁ icchituṁ sakkoti.

Tassa anumatiyā kammakārīnaṁ upakārikaṁ jānanīyaṁ saṁvibhajatha. Ettha tassa icchita-nāmaṁ, saññā-sañcāra-ākāro, dinacariyā-niyamā, rucitabhojanāni, rucitakiriyāyojanā, taṁ phāsu bhāvetuṁ kiṁ sahāyaṁ hoti ti bhavituṁ sakkoti. Jānanīyaṁ saṅkhittaṁ hosa-atthaṁ katvā ṭhapetha. Attano visaye sallāpesu so janova antobhāvito bhavitabbo.

Geho anujānāti ce paricitavatthūni ānetha. Tassa kambaraṁ paricitaṁ viya hotu, sañcaraṇaṁ pana na dukkhitaṁ hotu ti kathaṁ kātabbaṁ kammakārīnaṁ pucchatha. Chāyācittaṁ, piyakambalaṁ vā paricitaghaṭikā vā, sabbaṁ gehaṁ puna kātuṁ yācanato mahantataraṁ bhavituṁ sakkoti.

Saṅkamanassa pacchā kathaṁ sahabhāvo kattabbo?

Navīna-jānanīyaṁ kathaṁ saṁvibhajīyati, kaṁ sampattabbaṁ ti jānanatthaṁ kammakārīhi saddhiṁ kammaṁ karotha. Dassanāni ca kiriyāyojanā ca visayā so kathaṁ vedeti ti pucchatha. Keci janā punappunaṁ appakāladassanāni icchituṁ sakkonti; keci vasituṁ samayaṁ icchituṁ sakkonti. Tasseva phāsu bhāvaṁ passitvā saddhiṁ yojetha.

Hosa-atthāni ca ruciyo ca parivattituṁ sakkonti. Tena janena ca kammakārīhi ca saddhiṁ hosa-yojanaṁ punappunaṁ oloketha, aspaṭṭhaṁ atthi ce pañhaṁ karotha, upakārikaṁ nava-jānanīyaṁ saṁvibhajatha. So sahasā sammūḷho vā ativiya asappāyo vā hoti ce hosa-samūhaṁ sīghaṁ jānāpetha; NHS anussārena sahasā uppannā sammūḷhatāya sīghaṁ vejjasahāyo attho hoti.

Geha-cayanaṁ gambhīro niṇṇayo hoti; paṭhamacayanaṁ sabbadā yuttatamaṁ na tiṭṭhituṁ sakkoti. Jānanīyaṁ saṅkaḍḍhatha, taṁ janaṁ antobhāvetha, dinacariyā-hosaṁ pucchatha, saṅkamanassa pacchā pi saññā-sañcāraṁ vivaṭaṁ ṭhapetha.