Nama Dementia Qabu Ofiin Jiraatu Deeggaruu

Ofiin jiraachuun akka hanga gargaarsa namichi barbaadu hin agarsiisu. Alzheimer’s Association ni eeru namoonni baay’een, keessumaa jalqaba irratti, gargaarsa salphaa, eegumsa, fi deeggarsa namoota biroo wajjin ofiin jiraachuu itti fufu. Gaaffiin ifa ta’e: namichi maal itti fufuu barbaadu, fi maal hojii sana salphisa?

Yeroo tokko tokkoo rakkoo ammaa hin jirre keessatti haasa’uu jalqabi. Maal isa nagaa godhu, seera guyyaa maal isaaf barbaachisu, akkasumas gargaarsa maal akka jaalatu gaafadhu. Karoorri namicha wajjin qopheeffame, yaaddoo nama biraa irratti hundaa’e caala jireenya isaaf sirrii ta’a.

Jireenya guyyaa guyyaa salphisuu maal ta’a?

Gargaarsa muraasa beekamaa seera guyyaa namichaa wajjin walsimu fayyadami. Alzheimer’s Association meeshaalee gargaaraa akka kalendarii, tarree fi yaadachiisa barbaachisummaa guyyaa guyyaa tokko tokko akka fayyadamuu gorsa.

• Bakka tokko meeshaa barbaachisoo kaa’i. Furtuu, ija, waalata fi bilbila qabi bakka walfakkaatu keessa kaa’i. Tarree bakka balbalaa ykn shelfii mallattoo qabu sochii kana salphisuu danda’a.
• Kalendarii ykn yaadachiisa tokko fayyadami. Kalendarii bakka bittaa, boordii, galmee dhuunfaa ykn kalendarii bilbilaa namichi jaalatu filadhu. Daawwannaa fi hojii yeroo yeroo hunda tokko keessa kaa’i, kalendaroota baay’ee keessa hin facaasin.
• Seera ifa godhi. Yoo hojiin tokko yeroo hedduu irraa ba’e, yaada gabaabaa barreessi ykn meeshaa barbaachisu bakka beekamaa kaa’i. Tarkaanfiiwwan jajjabeeffaman, yoo waan hin gargaarre, wal-wajjin ilaali.
• Hojii deddeebi’u tilmaamamaa godhi. Gargaarsa bitaa-gurgurtaa, daawwannaa qulqullina manaa ykn nyaata waliigalaa dhiyeessuu danda’a. Kunis murtoo namichi dhuunfaa isaatiin hojjechuu qabu hir’isa.

Qajeelfama jireenya guyyaa jireenya guyyaa beekamaa akka hin qabsoofne, akkasumas akka hin cunqarfamne godhuuf fakkeenya salphaa qaba. Kaayyoon isaa filannoo namichaa deeggaruu dha, sa’aatii hunda guutuu miti.

Maatiin fi michoonni gargaarsa fayyadamaa akkamitti kennu?

Namoota daawwannaa irregular muraasa nama amanamaa waliin waliigaluu. Daawwannaa ykn bilbila yeroo beekame gabaabaa, namoota yeroo yeroo tasgabbaa’uun si’a tokko ol ta’a. Namicha eenyu hirmaachuu akka barbaadu, namni tokkoo tokkoo maal gochuu akka danda’u gaafadhu.

Gargaarsa dhugaa godhi. “Kamisa guyyaa Kamisaa buddeena fidu ni gargaaraa?” jechuun, “Maal barbaadda yoo jette na beeksisi” jedhu caala deebisuuf salphaa dha. Michoonni nama tokko gargaaraa, geejjiba, nyaata, mindaa ykn daawwannaa qindeessu. Alzheimer’s Association gargaarsa mana, nyaata, geejjiba fi yaadachiisa icciitii akka qindaa’u gorsa yeroo barbaachisummaan sun dhufu.

Namoonni baay’ee gargaaran yoo ta’an, nama hojii tokkoo tokkoof itti gaafatamaa ta’e, akkasumas odeeffannoo barbaachisaa akkamitti akka dabarsan mari’adhu. Odeeffannoo daandii namichi filate qofaan daangessi; malee yoo balaan saffisaa jiraate gargaarsa saffisaa barbaadu. Yoo fagaatte, qajeelfama kunuunsa fageenyaa isa quunnamuu filattoota namichaan ilaalu.

Odeeffannoo waa’ee gargaarsaa jabeeffadhu. Bakka sanatti, qajeelfama dhaqqabuu waa’ee gargaarsa haasa’uu irraa akka hin taane ibsa.

Ofiin jiraachuun yoo jiraatu namichi akkamitti walitti dhufa?

Namicha jaalatu waliin hojii fi quunnamtii filadhu. Kunis bilbila guyyaa, daawwannaa michoota, mana-faayidaa barbaadaa, ykn deemuu namoota isa amanan wajjin ta’uu danda’a. Jaarsa kee yoo buqqisiise, bakka isaa eeggadhu; namichi maal akka jaalatu gaafadhu, yaada namoota yeroo baay’ee dhufan ni gaarii jedhanii hin fudhatin.

Jireenya jaarmayaa yeroo hunda walitti dhiyeessuun sagantaa guyyaa beekuuf gargaara. Yoo deemuu gara daawwannaatti rakkisaa ta’e, bilbila, geejjiba nama amanamaa ykn daawwannaa xiqqaa mana dhiyeessuu gaafadhu. Qajeelfama walitti dhufiinsaa hirmaannaa salphaa qaba.

Karoorri yoo jijjiiramu akkamitti beeknaa?

Ofiin jiraachuu nama tokko murteessu tokko hin jiru. Kanaaf jijjiirama jireenya guyyaa irratti ilaali: hojii namichi nagaan hojjetu yeroo tokko rakkisaa ta’u, nyaanni dagatamu, daawwannaan dagaaga’u, ykn hojii tokko rakkisaa akka ta’e yoo jedhu.

Waan hubateef namicha gaafadhu. Jijjiirama gaarii tokko kennii, akka isa gargaaru ilaali. Yoo rakkoo nyaataa, qorichaa, maallaqaa, sochii ykn nageenya manaa irratti yeroo hedduu jiraate, namichi daawwannaa ogeessa fayyaa ykn ogeessa tajaajila hawaasaa wajjin gaafadhu. Madaallii foormaalaa gargaarsa filannoo ni adda baasa; namichi gorsa hundaa fudhachuu hin dirqamu.

Yoo namichi gargaarsa dhiibbaa, qabbanaa’e ykn baratte, akka xiqqaa jalqabi. Gargaarsa guyyaa walakkaa ykn nama mana keessa mana keessaa, gargaarsa waraqaa malee tajaajila fayyaa filachuu danda’a. Nama gargaaru filachuu fi yeroo daawwannaa irratti namicha hirmaachisi. Qajeelfama mana nagaa jijjiirama mana irratti akkamitti akka hojjetu ibsa.

Yoo namichi gargaarsa barbaadu miti yoo ta’e?

Karoora biraa dhiyeessuu dura sababa isaa dhaggeeffadhu. Dhiibbaa, maallaqaa, to’annoo dhabuu ykn nama alaa mana keessa galuu irratti yaaddu ta’uu danda’a. Gargaarsa maal akka fudhatamu gaafadhu, yaaluu xiqqaa tokko hojjechuu danda’a. Namoonni tokko yaadachiisa ykn hojii wal-qooduu filatu; kan biraa immoo nama amanamaa tokko, tajaajila haaraa caala filatu.

Daawwannaa qormaata godhuu irraa of eeggadhu. Bilbilli tokko mariichaa ta’uu danda’a, gaaffilee nyaachuu, qorichaa fudhachuu ykn daawwannaa yaadachuu irratti kan gaafatu tarree miti. Yoo balaan hatattamaa jiraate, tajaajila hatattamaa naannoo quunnami. Rakkoo itti fufu irratti, namicha hirmaachisi, gorsa garee kunuunsaa ykn tajaajila deeggarsa naannoo gaafadhu.

Ofiin jiraachuun karoora jijjiiramu wal-wajjin itti fufuu danda’a. Karoora namicha wajjin deebi’ii ilaali, wanta gargaaru itti fufi, kan hin walsimne sirreessi.