Mmuaeɛ a ɛyɛ mmerɛw
Fi ase fi onipa no hwɛ ahiade, nea ɔpɛ, ne ne pɛ a ɛne sɛ ɔbɛkɔ so abɛn nnipa ne nneɛma a ɔnim no ho. Kɔsra afie a wubetumi apaw no mu, bisa ɔhwɛfo ntetee, hwɛ nhyehyɛe, dwumadi ne ka ho asɛm, na fa onipa no ka gyinaesi ahorow ho sɛnea obetumi na ɔpɛ.
- Mmara biako biara nni hɔ a ɛkyerɛ bere pɔtee a tenabea hwɛ yɛ nea ɛfata.
- Kyerɛw onipa no ahiade ne nea ɔpɛ gu hɔ ansa na woatoto afie ahorow ho.
- Kɔsra hɔ wɔ mmere ahorow mu na hwɛ sɛnea ɔhwɛfo ne wɔn a wɔte hɔ no di nkitaho.
- Bisa ka ho nsɛm a wɔakyerɛw mu pefee a ɛfa dwumadi, sika ne daakye hwɛ ahiade ho.
Wɔ kyerɛwtohɔ yi so (nkyekyɛ 6)
Sɛ woresusuw tenabea hwɛ ho a, ebetumi de ahotɔ, awerɛhow, anigye a enni mu, anaa nkate ahorow pii abrɛ wo bere koro mu. Gyinaesi yi fa mmoa a ɛbɛfata onipa no ahiade ne nea ɔpɛ ho. Ɛnyɛ sɔhwɛ a ɛkyerɛ sɛnea abusua bi dɔ, na ɛnyɛ anammɔn a wɔahyɛ da ayɛ a obiara du so bere koro mu.
Alzheimer’s Association akwankyerɛ a ɛfa bere tenten hwɛ ho, ne tenabea hwɛ nhwehwɛmu list ne Dementia Australia tenabea hwɛ akwankyerɛ hyɛ nyansa sɛ hwɛ onipa no ahiade, ɔhwɛfo, dwumadi, baabi a ɔte ne ka. Krataafa yi mpaw fie pɔtee bi, na ensi mpɔtam hɔ adwumayɛfo anaa sikasɛm ho afotu ananmu.
Mɛyɛ dɛn ahu sɛ ɛfata sɛ mehwehwɛ tenabea hwɛ mu?
Hwɛ mmoa ko a onipa no hia seesei ne sɛ wobetumi de saa mmoa no ama no wɔ fie anaa. Susuw onipa no ahobammɔ, da biara hwɛ ahiade, nkitahodi asetena ne nea ɔpɛ ho. Afei nso susuw ho sɛ hwɛ adwuma no reka onipa no anaa wɔn a wɔboa no no apɔwmuden anaa.
Bere biako anaa nhwehwɛmu list biara nni hɔ a esi gyinae sɛ bere bɛn na ɛsɛ sɛ obi tu. Ebetumi aba sɛ onipa bi pɛ sɛ ɔtena kuw mu, anaasɛ ɔpɛ sɛ ɔtena fie na ɔnya mmoa foforo. Wo ne onipa no nkasa, na sɛ ɛbɛboa a, wo ne ne dɔkta, asetenam adwumayɛni anaa hwɛ nhyehyɛefo nkasa. Bisa mmoa ahorow a ebetumi afata ansa na woasi atu ho gyinae.
Fa onipa no ka gyinaesi ahorow ho sɛnea ɔpɛ. Bisa nea ɛho hia no: baabi a ɛwɔ, aduan, kasa, amammerɛ, ɔsom mu nneɛma, dwumadi a ɔnim, anaa abusuafo ne nnamfo nsrahwɛ. Nea ɔpɛ betumi aboa ama woatew list no so, mpo bere a hwɛ ahiade bi resesa.
Dɛn na ɛsɛ sɛ mihu ansa na makɔsra afie ahorow?
Nea edi kan, yɛ mmoa a onipa no hia ho list tiawa. Ebi betumi ayɛ da biara dwumadi mu mmoa, ayaresabea mu hwɛ, nkitahodi, kasa a ɔnim, anaa baabi a obetumi akɔ abɔnten. Sɛ wunnim a, bisa apɔwmuden anaa asetenam hwɛ adwumayɛni dwumadi ahorow a ebia ho behia.
Frɛ afie no ansa na woakɔsra hɔ. Bisa sɛ wobetumi ahyia onipa no ahiade anaa, sɛ dan bi wɔ hɔ a, anammɔn a edi hɔ ne nea wɔhia fi wo hɔ. Bisa dwumadi ne sika ho nsɛm a wɔakyerɛw mu. Hokwan, sika mmoa ne tumi krataa mmara gu ahorow wɔ mmeae ahorow, enti hwɛ mpɔtam hɔ nsɛm na mfa asɛm a ɛwɔ baabi foforo so nyɛ wo gyinae.
Bisa sɛ ɔhwɛfo anya dementia ho ntetee anaa, sɛnea wɔyɛ hwɛ nhyehyɛe, ne sɛnea abusuafo betumi de nsɛm foforo ama. Hu sɛnea da biara nhyehyɛe te, dwumadi ahorow a wɔyɛ, ne sɛnea wɔboa wɔn a wɔte hɔ ma wosi gyinae. Dementia hwɛbea soronko yɛ ɔkwan baako, nanso ɛnyɛ obiara na ohia; fa mmoa ankasa a baabi biara de ma toto ho.
Dɛn na ɛsɛ sɛ mehwɛ bere a merekɔsra hɔ?
Sɛ ebetumi a, kɔsra afie bɛboro baako. Yɛ nhyiam ma akwantu a edi kan, na bisa sɛ wubetumi akɔ hɔ bio wɔ bere foforo anaa bere a wɔredidi. Nsrahwɛ a ɛto so abien betumi akyerɛ da biara nhyehyɛe no yiye na ama woahyia ɔhwɛfo foforo.
Hwɛ sɛnea ɔhwɛfo ne wɔn a wɔte hɔ no kasa. So wɔde obu frɛ wɔn, ma wɔn bere ma wobua, na wɔfa wɔn ka da biara gyinaesi ahorow ho? So wɔn a wɔte hɔ te sɛnea wɔn ho atɔ wɔn na wɔwɔ nneɛma a wɔyɛ a ɛfata nea wɔpɛ ne nea wobetumi ayɛ? Bisa sɛ wubetumi ahu dwumadi nhyehyɛe, adidibea, abɔnten mmeae ne kokoam mmeae.
Hwɛ nsɛm nketenkete a ɛho hia saa onipa yi: nsɛnkyerɛnne a ɛnyɛ den sɛ wobɛte ase, akwan a emu da hɔ a ɛkɔ aduradan mu, nneɛma a ɔnim, mmeae a ɛyɛ komm, kasa ne amammerɛ mu mmoa, ne hokwan a ɛwɔ hɔ sɛ obehu wɔn a ɔdɔ wɔn. Fie no anim beae a ɛyɛ fɛ nkutoo nkyerɛ sɛnea da biara hwɛ te.
Sɛ ɛbɛboa wo a, fa adamfo anaa abusua ni a wugye no di ka wo ho, na wobetumi aboa wo ama woakae nsɛmmisa na woatoto nea wuhui akyi. Wubetumi de Alzheimer’s Association nhwehwɛmu list adi dwuma akyerɛw nea wuhu. Fa wo nsɛm a woakyerɛw no sɛ nneɛma a ɛbɛboa nkɔmmɔbɔ, na ɛnyɛ sɛnea ɛbɛpaw fie no ama wo.
Nsɛmmisa bɛn na ɛboa ma wɔtoto hwɛ no ho?
Bisa sɛnea ɔhwɛfo adwuma te wɔ da no mu mmere ahorow, sɛnea ɔhwɛfo sua onipa no da biara nneɛma, ne nea ɛba bere a n’ahiade sesa. Bisa onipa ko a ɔhwɛ hwɛ nhyehyɛe no mu bio ne sɛnea abusua no betumi aka asɛm bi a ɛhaw wɔn. Sɛ onipa no hia mmoa wɔ adidi, ankorankoro hwɛ anaa nkitahodi mu a, bisa sɛnea saa mmoa no te wɔ ankasa mu.
Bisa abusua nsrahwɛ, abɔnten akwantu, ayaresabea nhyiam, dwumadi, ne onipa no tumi a ɔwɔ sɛ ɔde nneɛma a ɔnim bɛba ho asɛm. Sɛ fie bi wɔ dwumadi soronko ma wɔn a wɔwɔ dementia a, bisa ntetee, dwumadi ne da biara mmoa a ɛka ho. Bisa nhwɛso a ɛkyerɛ sɛnea wɔfa wɔn a wɔte hɔ ka gyinaesi ahorow ho, na mfa dwumadi no din nkutoo so nyɛ wo gyinae.
Bisa ka ho nsɛm a wɔakyekyɛ mu pefee, nea ɛka ho ne sɛnea ka no betumi asesa. Kenkan nhyehyɛe nkrataa no yiye, na sɛ sikasɛm anaa mmara mu nsɛm mu nna hɔ a, hwehwɛ mpɔtam hɔ afotu a ɛfata. Mfa no sɛ wɔde dwumadi bi bɛka ho anaa ɛwɔ hɔ esiane nsɛm a efi ɔman anaa ɔmantam foforo mu nti.
Sɛ onipa no nipasu, abusuabɔ anaa kokoam asetena hia hwɛ soronko a, hwɛ yɛn akwankyerɛ a ɛfa mmoa a wɔde ma obi a ɔwɔ dementia a ɔyɛ LGBTQ+ ho. Ɛka din a ɔpɛ, nsrahwɛfo, ankorankoro hwɛ ne adwumayɛfo nhyehyɛe ho nsɛmmisa ho asɛm.
Mɛyɛ dɛn aboa wɔ atu no mu?
Fa onipa no ka nea ɔbɛpaw ho sɛnea ɔpɛ. Nsrahwɛ a ɔbɛkɔ fie hɔ, adidi wɔ hɔ anaa bere tiawa a ɔbɛtena hɔ betumi aboa nnipa bi ama wɔahu baabi no yiye, sɛ ɛwɔ hɔ na ɔpene so a. Ebetumi aba sɛ onipa no pɛ sɛ ɔpaw ade bi a ɛbɛwɔ dan mu, ntade anaa da biara ade bi a ɔde bɛkɔ.
Fa nsɛm a ɛho hia kyerɛ ɔhwɛfo, sɛ onipa no pene so a. Ebi betumi ayɛ din a ɔpɛ, nkitahodi kwan, da biara nneɛma a ɔyɛ, aduan a ɔpɛ, dwumadi a n’ani gye ho, ne nea ɛboa no ma ne ho tɔ no. Ma nsɛm no nyɛ tiawa na fa adwene si hwɛ so. Ɛsɛ sɛ onipa no kɔ so ka nkɔmmɔbɔ a ɛfa ne ho.
Sɛ fie no ma ho kwan a, fa nneɛma a ɔnim bra. Bisa ɔhwɛfo sɛnea onipa no dan betumi ayɛ sɛ baabi a ɔnim a ɛremma no nyɛ den sɛ ɔbɛkɔ so akɔ baabiara. Mfonini, kuntu a n’ani gye ho anaa dɔn a ɔnim betumi ayɛ nea ɛho hia sen sɛ wobɛbɔ mmɔden sɛ wobɛyɛ fie no nyinaa bio.
Mɛyɛ dɛn akɔ so aboa wɔ atu no akyi?
Wo ne ɔhwɛfo nyɛ adwuma na hu sɛnea wɔde nsɛm foforo ma ne onipa ko a wobɛfrɛ no. Bisa onipa no sɛnea ɔte nka wɔ nsrahwɛ ne dwumadi ho. Ebetumi aba sɛ nnipa bi pɛ nsrahwɛ tiawa pii; afoforo nso betumi apɛ bere kakra ama wɔatumi agye baabi no atom. Hwɛ nea ɛte sɛnea ɛyɛ yiye ma no na mo nyinaa nsesa mo ho.
Hwɛ ahiade ne nea ɔpɛ betumi asesa. Wo ne onipa no ne ɔhwɛfo nhwɛ hwɛ nhyehyɛe no mu bio, bisa nsɛmmisa bere a biribi mu nna hɔ, na fa nsɛm foforo a ebetumi aboa ma. Sɛ onipa no adwene mu yɛ no basaa prɛko pɛ anaa ne ho sɛe kɛse mpofirim a, ka kyerɛ hwɛ kuw no ntɛm; adwene mu basabasa a ɛba mpofirim hia ayaresabea mu hwɛ ntɛm, sɛnea NHS kyerɛ.
Fie a wobɛpaw yɛ gyinae a ɛho hia, na nea wopaw no kan no betumi ayɛ sɛ ɛnyɛ nea ɛfata yiye akyiri yi. Boaboa nsɛm ano, fa onipa no ka ho, bisa da biara hwɛ ho asɛm, na kɔ so ma nkitahodi mu nna hɔ wɔ atu no akyi.
Nsɛmmisa a wɔbisa daa
Mɛyɛ dɛn ahu bere a ɛsɛ sɛ misusuw tenabea hwɛ ho ma obi a ɔwɔ dementia?
Susuw ho sɛ mmoa a onipa no wɔ seesei no rehyia n’ahiade anaa, ne sɛ ɛyɛ yiye sɛ ɔbɛkɔ so atena fie ama ɔno ne wɔn a wɔhwɛ no no. Wo ne onipa no ne n’adwumayɛfo a wɔhwɛ n’apɔwmuden anaa asetenam mmoa ho nkasa; bere biako anaa nhwehwɛmu list biara nni hɔ a esi gyinae ma abusua biara.
Ɛsɛ sɛ obi a ɔwɔ dementia tu kɔ dementia hwɛbea soronko bi mu anaa?
Ɛnyɛ obiara na ohia beae soronko a wɔayɛ ama wɔn a wɔwɔ dementia. Bisa mmoa ko a onipa no hia ne nea ofie biara de ma, a ɔhwɛfo ntetee, dwumadi, kokoam asetena ne abusua mufo kyɛfa ka ho.
Dɛn na ɛsɛ sɛ mibisa tenabea hwɛ fie bi?
Bisa dementia ho ntetee, ɔhwɛfo a wɔwɔ hɔ, ankorankoro hwɛ, dwumadi, abusua nkitahodi, nsrahwɛ, ne sɛnea wɔhwɛ hwɛ nhyehyɛe no mu bio ho asɛm. Bisa dwumadi, sika, ne sɛnea mmoa betumi asesa bere a ahiade resesa ho nsɛm a wɔakyerɛw mu.
Mɛyɛ dɛn aboa obi ma watumi agye atu yi atom?
Fa no ka nea ɔbɛpaw ho sɛnea ɔpɛ. Fa nneɛma a ɔnim bra, na ka da biara nneɛma a ɔyɛ, nea ɔpɛ, ne nkitahodi akwan a ɔpɛ sɛ ɔhwɛfo hu ho asɛm kyerɛ wɔn. Kɔ so ne ɔhwɛfo nyɛ adwuma wɔ atu no akyi.
Nsɛnkyerɛnne
Yɛde nkyɛ kɔ mmoa ne nhwehwɛmu a kyerɛwtohɔ yi dwodwo so. Wɔhwɛ ho pɛpɛɛpɛ bere a wɔsesaa kyerɛwtohɔ no.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS