Dementia usumpi jakasirin utap ajlliña

Residencial yanaptʼäw amtañax samarañ chuymachawis, llakisiñ chuymachawis, jan amuytʼasis jan ukax walja chuymachäwinak mä kutikiw utjaspaspa. Amtäwix jaqin munasiwinakapar ukat yanaptʼäw munanakaparjam yanaptʼäw jikxatañatakiwa. Janiw familiamax qawqchʼs munaski uk yantʼañäkiti, janirakiw taqinitakix pachpa pachpa puriñ thakhi utjkiti.

Alzheimer’s Association ukax jaya pachan yanaptʼäw tuqit irpxaru, residencial yanaptʼäw ajlliñataki listaparu ukat Dementia Australia ukax residencial yanaptʼäw tuqit irpxaru uñxatasax jaqin munasiwinakapa, irnaqirinakapa, luräwinakapa, utap jakäwipa ukat qullq chanipa uñjañ amti. Aka qillqatax janiw mä sapa uta ajlliñatak amtayi, janirakiw kawkinkir uñjañ yanaptʼäw jan ukax qullq tuqit iwxtʼäw lantiraki.

Kunawsas residencial yanaptʼäw amuytʼañax askïspa?

Jichhax jaqix kuna yanaptʼäw munaski ukat uka yanaptʼäwix utapan churañjamäkiti janicha uk uñjam. Jaqin jan kuna jan waltʼäwin uñjasïwipa, sapa uru yanaptʼäw munasiwinakapa, jaqinakampi jakäwipa ukat munasiwinakapa amuytʼam. Ukatxa, yanaptʼañax jaqitaki jan ukax yanaptʼirinakataki kʼumara jakañapar jan waltʼayaskti janicha uksa amuytʼam.

Khitirus kunaws sarxañapa uk amtiri sapa mayni pachpa jan ukax lista utjkiti. Mä jaqix jaqinakampi jakañ utar sarañ munaspa, jan ukax jukʼamp yanaptʼamp utapan jakaskañ munaspa. Jaqimpi parlasiñawa, wakisispa ukhaxa qulliri, social irnaqiri jan ukax yanaptʼäw irpirimpi. Sarxañatak amtäwi lurañ nayraqat kuna kast yanaptʼäwinakas askïsp uk jisktʼam.

Kuntï munki ukhama amtäwinakar jaqir chikanchtʼam. Jupatakix kunas wali wakisiki uk jisktʼam: kawkhans utjäwi, manqʼa, aru, yatiyäwi, yupaychañ lurañanakapa, uñtʼat luräwinakapa jan ukax familiampi, amigonakampi uñtasiñapa. Jupan munasiwinakapax lista jukʼaptayañataki yanaptʼaspawa, ukhamarus yaqhip yanaptʼäw munasiwinakax mayjtkchixa.

Utanak uñtʼañ nayraqat kunanakas yatiñajäspa?

Nayraqatxa, jaqix kuna yanaptʼäwinak munaski uk mä jukʼa lista lurañawa. Akax sapa uru luräwinakan yanaptʼäwi, qullañ yanaptʼäwi, jaqinakampi jakäwi, uñtʼat aru jan ukax anqan jakasiñ chiqaw utjaspawa. Jan amuytʼkta ukhaxa, qullanaka uñjiri jan ukax social yanaptʼäw irnaqirir jisktʼam, kuna yanaptʼäwinakas munasispa.

Uñtʼañataki sarañ nayraqat utanakaru jawsam. Jaqin munasiwinakapar yanaptʼasipkiti, mä utax utjkiti, jutïr saräwinakax kunanakasa ukat kuna yatiyäwinak munapk uk jisktʼam. Yanaptʼäwinakata qullq chaninakata qillqatan yatiyäw mayim. Mantañ kamachinaka, qullq yanaptʼäwi ukat permiso kamachinakax kawkhankas may mayawa, ukhamax kawkinkir yatiyäwinak uñakipam, janiw aka qillqataki sapüru jaytasisimti.

Irnaqirinakax dementia tuqit yatichatäpki, yanaptʼäw wakichäwinakax kunjams lurasispa ukat familianakax kunjams machaq yatiyäwinak churapxaspa uk jisktʼam. Sapa uru luräwinakax kunjams saraski, kuna luräwinakas utji ukat utankirinakax kunjams amtäwinak lurañataki yanaptʼatäpki uk yatiqam. Memoria yanaptʼäw utax mä ajlliwiwa, ukampirus janiw taqinirux uk munapkiti; sapa mayni chiqax kuna yanaptʼäw churaski uk uñakipam.

Uñtʼañataki sarasaxa kunanakas uñjañajäspa?

Wakisispa ukhaxa mä utat sipan uñtʼañataki saram. Nayrïr uñtʼäwitakix mä uru amtam, ukat maynïr kut uñtʼañataki jan ukax manqʼañ pachan sarakiptʼañjamäkiti uk jisktʼam. Payïr uñtʼäwix sapa uru luräwinak jukʼamp uñachtʼayaspa ukat yaqha irnaqirinakampi uñtʼayasispawa.

Irnaqirinakax utankirinakampi kunjams parlapki uk uñjam. Jaqinakar yupaychampi jawsapki, jaysañapatak suytʼapki ukat sapa uru amtäwinakar chikanchtʼapki? Utankirinakax samartʼat uñjapki ukat munañanakaparjam ukhamarak lurañjam luräwinakanïpki? Luräwinakan wakichäwinakapa, manqʼasiñ chiqanakapa, anqan chiqanakapa ukat sapa mayni chiqanakap uñjañjamäkiti uk jisktʼam.

Aka jaqitaki wakiskir yänak uñjam: amuyañjam qillqatanaka, bañor sarañ thakhinakan qhan anchhitäwipa, uñtʼat yänakapa, samartʼañ chiqanakapa, aru ukat yatiyäw yanaptʼäwi, ukat munasir jaqinakapampi uñtasiñ churäwinaka. Suma kʼachachtʼat mantañ chiqakix janiw sapa uru kunjams uñjatäpki uk uñachtʼaykiti.

Jisktʼäwinak amtañataki ukat qhiphar uñtatanak kipkañatakix yanaptʼirjamächi ukhaxa, mä confiyir mä amigor jan ukax familiar apasim. Alzheimer’s Association ukax churki uka listap uñtatanakam qillqantañataki apnaqasma. Qillqatanakamax aruskiptʼañatak yanaptʼäwjam uñjam, janiw juma lantir uta ajllir jakhüwjamäñapakiti.

Kuna jisktʼäwinakas yanaptʼäw kipkañataki yanaptʼaspa?

May may urunakan irnaqirinakax kunjams irnaqapki, irnaqirinakax jaqin sapa uru luräwinakapa kunjams yatipxi ukat munasiwinakap mayjtʼkchi ukhax kunas pasaspa uk jisktʼam. Khitis yanaptʼäw wakichäwinak wasitat uñji ukat familiamax kunjams mä jan waltʼäw yatiyasp uk jisktʼam. Jaqix manqʼañataki, sapa mayni uñjäwitaki jan ukax aruskiptʼañataki yanaptʼäw munaschi ukhaxa, uka yanaptʼäwix chiqpachansa kunjam lurasispa uk jisktʼam.

Familianak tumpasiñapataki, anqar mistuñapataki, qullirinakampi uñtasiñatak cita luräwinakataki, luräwinakataki ukat jaqix uñtʼat yänakap apaniti janicha uksat jisktʼam. Mä utax dementia ukataki sapa wakichäwi utjchi ukhaxa, kuna yatichäwi, luräwinaka ukat sapa uru yanaptʼäw utji uk jisktʼam. Utankirinakax kunjams amtäwinakar chikanchtʼatäpki ukat yatiyäwinak mayim, janiw wakichäwin sutipak uñtʼasimti.

Qullq chaninakat sapa mä yatiyäw mayim, kunanak churantatäki, ukat chaninakax kunjams mayjtʼaspaspa uk jisktʼam. Amtañ qillqatanak sum uñakipam, qullq jan ukax kamachi tuqit arunak jan amuytʼkta ukhaxa kawkinkir yatxatatar iwxtʼam. Yaqha departamento jan ukax yaqha markan yatiyäwi utjatapat janiw mä yanaptʼäwix churatäni jan ukax utjani sas amuytʼañamäkiti.

Jaqin khitïtapsa, munañanakapa jan ukax sapa mayni jakäwip jukʼamp uñjäw munaschi ukhaxa, LGBTQ+ dementia usumpi jakasir jaqir yanaptʼañ tuqit irpxaru uñxattʼam. Uka tuqinx munañ sutinaka, tumpasirinaka, sapa mayni uñjäwi ukat yanaptʼirinakan kamachinakap tuqit jisktʼäwinakaw utji.

Sarxañatakix kunjams yanaptʼiristäxa?

Kuntï munki ukhama amtäwinakar jaqir chikanchtʼam. Utar uñtʼañataki sarañax, ukan manqʼañax jan ukax jukʼa pachan samarañatak qhiparañax yaqhip jaqinakatakix uka chiqar uñtʼayañ yanaptʼaspawa, uk utjchi ukat jupatakix askïchi ukhaxa. Jaqix mä cuarto yä ajlliñ munaspa, isthapiñ apañ munaspa jan ukax mä uñtʼat luräw apañ munaspa.

Jaqin iyawsäwipamp irnaqirinakar wakiskir yatiyäwinak churam. Akax munañ sutipa, kunjams aruskiptʼañ munki, sapa uru luräwinakapa, munañ manqʼanakapa, kusisit lurañ luräwinakapa ukat kunas samartʼayañapatak yanaptʼi uk uñachtʼayaspa. Yatiyäwix jukʼakïñapa ukat yanaptʼäwir uñtʼatäñapa. Jaqix jupat parlaski uka aruskiptʼäwinakan chikanchtʼatäñapawa.

Utax jaytanchi ukhaxa uñtʼat yänakap apam. Cuartopax kunjams uñtʼat uñjasisp ukat sarnaqañapatak jan chʼamäñapatak irnaqirinakar jisktʼam. Mä jamuqäwi, munañ ikuña jan ukax uñtʼat relojax taqpach ut uñtʼayañat sipan jukʼamp wakiskirispawa.

Sarxäwi qhipharux kunjams chikanchtʼat jakasï?

Irnaqirinakampi mayachtʼat irnaqam, kunjams machaq yatiyäwinak yatiyasi ukat khitiruti jawsañama uk yatiñataki. Tumpasiñanakata luräwinakat jaqix kunjams jikxatasi uk jisktʼam. Yaqhip jaqinakax walja kuti jukʼa tumpasiñanak munaspa; yaqhanakax samarañatak mä qhawqha pacha munasipkaspawa. Jupatak kunas askïki uk uñjam ukat mayachtʼat mayjtʼapxam.

Yanaptʼäw munasiwinakasa ukat munañanakapas mayjtʼaspawa. Jaqimpi ukat irnaqirinakampi yanaptʼäw wakichäw wasitat uñakipam, jan amuytʼatäki ukhax jisktʼam ukat yanaptʼir machaq yatiyäwinak churam. Jaqix mä akatjam jan amuytʼirïkchi jan ukax wal jukʼamp usuntat jikxatasi ukhaxa, yanaptʼir tamanakar jankʼak yatiyam; NHS ukax siwa, mä akatjam jan amuytʼäwix jankʼak qullañ yanaptʼäw muni sasaw.

Mä uta ajlliñax wali jachʼa amtäwiwa, ukat nayrïr ajlliwix jutïrin askïñapäkchispawa. Yatiyäwinak apthapim, jaqir chikanchtʼam, sapa uru yanaptʼäw tuqit jisktʼam ukat sarxäwi qhipharux aruskiptʼäw jistʼaratäñapawa.