Hoạt động giác quan cho người sa sút trí tuệ

Hoạt động giác quan dùng cả năm giác quan: xúc giác, khứu giác, vị giác, thính giác và thị giác. Chúng không đòi hỏi trí nhớ, không có các bước phải làm và không có câu trả lời đúng, nên có thể phù hợp ở mọi giai đoạn. Chúng quan trọng nhất về sau. Alzheimer’s Association lưu ý rằng ở giai đoạn muộn, người thân cảm nhận thế giới chủ yếu qua các giác quan, và bạn có thể thể hiện sự quan tâm qua xúc chạm, âm thanh, hình ảnh, hương vị và mùi hương. Vài bước kiểm tra an toàn sẽ giúp các hoạt động này thư giãn cho tất cả mọi người.

Hoạt động giác quan cho người sa sút trí tuệ là gì?

Hoạt động giác quan là những trải nghiệm đơn giản xoay quanh một giác quan mỗi lần, như sờ vải, ngửi rau thơm hay nghe tiếng mưa. NHS cho biết các hoạt động ở giai đoạn muộn thường cần tập trung vào các giác quan, và nhắc đến âm nhạc, những vật để sờ và cầm, cùng xoa bóp tay. Alzheimer’s Foundation of America lưu ý rằng người ở giai đoạn muộn có thể có nhu cầu mạnh mẽ được ôm một thứ gì đó thật gần để thấy yên lòng.

Ý tưởng giác quan, theo từng giác quan

Xúc giác

• Xoa bóp tay. Làm ấm một chút kem dưỡng trong tay bạn rồi vuốt chậm từ cổ tay đến đầu ngón tay. National Institute on Aging nhắc đến việc xoa bóp bằng kem dưỡng không mùi để người thân dễ chịu.
• Giỏ vải. Những mảnh vải lớn bằng nhung, nhung tăm, vải nỉ, lụa và len để vuốt, gấp và trò chuyện.
• Khăn ấm. Một chiếc khăn ẩm, ấm để lau tay vào ngày lạnh. Hãy thử nhiệt độ trên cổ tay của bạn trước.
• Tạp dề hoạt động hoặc chăn đặt trên đùi. Cúc to, khóa kéo, ruy băng và các miếng vải có kết cấu khác nhau được khâu thật chắc.
• Gấp và vuốt phẳng. Một giỏ khăn mặt hoặc khăn ăn sạch để gấp, xếp chồng và gấp lại.
• Một thứ mềm để ôm. Một chiếc chăn lông, một chiếc gối hoặc một con thú bông giống thật, đưa một cách giản dị, không bao giờ như một món đồ chơi.

Khứu giác

• Rau thơm tươi. Vò lá bạc hà, húng quế, tía tô hay oải hương giữa các ngón tay rồi đưa cho người thân ngửi.
• Mùi trong bếp. Cà phê đang pha, bánh mì đang nướng, quế hay một quả cam đang được bóc gần đó.
• Hoa. Mang vào vài bông hoa tươi từ vườn hoặc từ chợ.
• Một sản phẩm quen thuộc. Loại xà phòng hay kem dưỡng người thân vẫn luôn dùng, nếu da của họ chịu được.

Vị giác

• Một hương vị yêu thích. Một thìa nhỏ món người thân thích, như sữa chua, chè mềm hay kem, ở độ mềm họ có thể ăn an toàn.
• Cùng làm bánh. Nếm trái cây hoặc một chút kem phủ khi hai người làm bánh cùng nhau.
• Món theo mùa. Dưa hấu vào mùa hè, trà gừng ấm vào mùa lạnh, dọn ở nhiệt độ an toàn.

Thính giác

• Nhạc yêu thích. Những bài quen thuộc ở âm lượng dịu nhẹ; xem hoạt động âm nhạc.
• Âm thanh thiên nhiên. Tiếng mưa, tiếng sóng hay tiếng chim hót. NIA lưu ý rằng âm nhạc, tiếng ồn trắng và âm thanh thiên nhiên dường như giúp một số người thư giãn.
• Giọng nói của bạn. Đọc to, ngân nga, hoặc kể một câu chuyện.
• Nhạc cụ đơn giản. Một chiếc trống tay, cái lắc hay chiếc chuông nhỏ để chơi theo nhạc.

Thị giác

• Ngắm qua cửa sổ. Một máng thức ăn cho chim đặt ngoài cửa sổ, trẻ em tan học đi về, hoặc mưa rơi.
• Một bể cá hoặc một đoạn video chậm. Chuyển động nhẹ nhàng, không có tiếng động lớn.
• Ảnh lớn. Mỗi lần một bức rõ nét, cầm ngang tầm mắt.
• Màu sắc và hoa văn. Phân loại các mảnh vải vụn sáng màu, hoa hay khăn ăn nhiều màu, hoặc một trang tô màu đơn giản trong bộ tranh tô màu của chúng tôi.
• Ngoài trời. NHS gợi ý những khu vườn giác quan với cây có hương thơm, nhiều chất liệu và các yếu tố nước. Xem hoạt động ngoài trời và làm vườn.

Cách làm một hộp giác quan

1. Chọn một chủ đề gắn với cuộc đời người thân: biển, khu vườn, căn bếp, xưởng mộc, may vá.
2. Chọn năm hoặc sáu món lớn và an toàn, như một vỏ ốc lớn, một chiếc muỗng gỗ, một chiếc khăn quàng mềm, một túi oải hương khô khâu kín, hoặc một khối gỗ nhẵn.
3. Kiểm tra từng món xem có bộ phận nhỏ, cạnh sắc, sợi chỉ lỏng và bất cứ thứ gì dễ vỡ không.
4. Mỗi lần lấy ra một món. Đưa cho người thân, mô tả nó và để họ khám phá.
5. Cất hộp đi sau đó để nó luôn đặc biệt và các món được kiểm tra lại trước lần dùng sau.

An toàn trước hết

Hoạt động giác quan rất nhẹ nhàng, nhưng vẫn có vài nguy cơ cần lưu ý. Có người sống chung với sa sút trí tuệ nhầm những vật không phải thức ăn với thức ăn, và việc nuốt có thể khó dần theo thời gian; NIA cảnh báo rằng các vấn đề về nuốt ở giai đoạn muộn làm tăng nguy cơ nghẹn.

Liệu pháp hương thơm có giúp ích không?

Có lẽ không theo cách đo lường được. Một tổng quan của Cochrane về liệu pháp hương thơm cho sa sút trí tuệ đã xem xét 13 nghiên cứu với 708 người, tất cả ở viện dưỡng lão, và không thấy bằng chứng thuyết phục về lợi ích. Các nghiên cứu nhỏ, kết quả không thống nhất và tác dụng phụ được ghi nhận kém. Nếu người thân thích một mùi nhẹ, quen thuộc, như oải hương từ vườn, thì đó là một lý do tốt để cùng chia sẻ. Đó không phải là một cách điều trị.

Cách đưa ra một hoạt động giác quan

• Chọn một lúc yên tĩnh và tắt TV.
• Đến gần từ phía trước, gọi tên người thân, và hỏi hoặc báo trước khi chạm: “Con có chút kem dưỡng. Mẹ có muốn con xoa tay không?”
• Mỗi lần đưa một thứ để người thân không bị choáng ngợp.
• Quan sát phản ứng. Gương mặt dịu lại, đôi tay thả lỏng hay một nụ cười là dấu hiệu tốt. Rụt lại, cau mày hay bồn chồn nghĩa là hãy dừng.
• Giữ cho ngắn. Năm phút yên bình đã là một buổi tốt.

Một khoảng dừng hít thở chậm cùng nhau, như hít thở thư thái, có thể là cách kết thúc nhẹ nhàng. Để có thêm ý tưởng cho người nằm giường, xem hoạt động giai đoạn muộn, và với sự bất an lúc tối, xem bồn chồn lúc chiều tối.