Zintuiglijke activiteiten bij dementie

Zintuiglijke activiteiten gebruiken de vijf zintuigen: tast, geur, smaak, geluid en zicht. Ze vragen geen geheugen, geen stappen en geen goede antwoorden, dus ze kunnen in elke fase werken. Later zijn ze het belangrijkst. De Alzheimer’s Association schrijft dat iemand de wereld in de latere fase vooral via de zintuigen beleeft, en dat je zorg kunt tonen via aanraking, geluid, zicht, smaak en geur. Een paar veiligheidschecks maken deze activiteiten ontspannend voor iedereen.

Wat zijn zintuiglijke activiteiten bij dementie?

Zintuiglijke activiteiten zijn eenvoudige ervaringen rond één zintuig tegelijk, zoals stof voelen, aan kruiden ruiken of naar regen luisteren. De NHS schrijft dat activiteiten in de latere fase vaak op de zintuigen gericht moeten zijn, en noemt muziek, voorwerpen om aan te raken en vast te houden, en handmassage. De Alzheimer’s Foundation of America schrijft dat mensen in de latere fase vaak sterk de behoefte hebben om iets dicht bij zich te houden voor troost.

Ideeën per zintuig

Tast

• Handmassage. Warm een beetje lotion op in je handen en strijk langzaam van pols naar vingertoppen. Het National Institute on Aging noemt masseren met lotion zonder geur voor het comfort.
• Een mand met stoffen. Grote lappen fluweel, ribfluweel, fleece, satijn en wol om aan te strijken, op te vouwen en over te praten.
• Warm washandje. Een warme, vochtige doek voor de handen op een koude dag. Test de temperatuur eerst op je eigen pols.
• Friemelschort of plaid. Grote knopen, ritsen, linten en vlakjes met structuur, stevig aangenaaid.
• Opvouwen en gladstrijken. Een mand schone washandjes of servetten om op te vouwen, te stapelen en weer op te vouwen.
• Iets zachts om vast te houden. Een fleecedeken, een kussen of een levensecht zacht dier, gewoon aangeboden en nooit als speelgoed.

Geur

• Verse kruiden. Wrijf blaadjes munt, rozemarijn, basilicum of lavendel tussen je vingers en laat de ander eraan ruiken.
• Geuren uit de keuken. Koffie die zet, brood dat roostert, kaneel of een sinaasappel die in de buurt wordt geschild.
• Bloemen. Neem een paar verse bloemen mee uit de tuin of van de markt.
• Een vertrouwd product. De zeep of lotion die iemand altijd gebruikte, als de huid dat verdraagt.

Smaak

• Een lievelingssmaak. Een klein lepeltje van iets wat iemand heerlijk vindt, zoals appelmoes, vla of ijs, in een structuur die de persoon veilig aankan.
• Help bij het bakken. Fruit of een beetje glazuur proeven terwijl je samen bakt.
• Seizoenslekkers. Watermeloen in de zomer, warme chocolademelk in de herfst, op een veilige temperatuur geserveerd.

Geluid

• Favoriete muziek. Bekende liedjes op een zacht volume; zie muziekactiviteiten.
• Natuurgeluiden. Regen, golven of vogelgezang. Het NIA schrijft dat muziek, ruis en natuurgeluiden sommige mensen lijken te ontspannen.
• Je stem. Hardop voorlezen, neuriën of een verhaal vertellen.
• Eenvoudige instrumenten. Een handtrom, een shaker of een belletje om bij de muziek mee te spelen.

Zicht

• Uit het raam kijken. Een vogelvoederhuisje buiten voor het raam, kinderen die naar huis lopen of sneeuw die valt.
• Een aquarium of een rustig filmpje. Zachte beweging zonder hard geluid.
• Grote foto’s. Eén duidelijke foto tegelijk, op ooghoogte vastgehouden.
• Kleur en patroon. Felle stofrestjes, bloemen of gekleurde servetten sorteren, of een eenvoudige kleurplaat uit onze kleurplaten.
• Buiten. De NHS noemt zintuigtuinen met geurende planten, structuren en waterpartijen. Zie activiteiten buiten en in de tuin.

Zo maak je een belevingsdoos

1. Kies een thema dat bij het leven van de persoon past: het strand, de tuin, de keuken, de werkplaats, naaien.
2. Kies vijf of zes grote, veilige voorwerpen, zoals een grote schelp, een houten lepel, een zachte sjaal, een dichtgenaaid zakje gedroogde lavendel of een glad houten blokje.
3. Controleer elk voorwerp op kleine onderdelen, scherpe randen, losse draadjes en alles wat kan breken.
4. Haal één voorwerp tegelijk tevoorschijn. Geef het aan, beschrijf het en laat de persoon het verkennen.
5. Berg de doos daarna op, zodat hij bijzonder blijft en de voorwerpen voor de volgende keer opnieuw gecontroleerd worden.

Eerst veiligheid

Zintuiglijke activiteiten zijn zacht, maar een paar risico’s doen ertoe. Sommige mensen met dementie verwarren dingen die geen eten zijn met eten, en slikken kan na verloop van tijd moeilijker worden; het NIA waarschuwt dat slikproblemen in de latere fase het risico op verslikken vergroten.

Helpt aromatherapie?

Waarschijnlijk niet op een meetbare manier. Een Cochrane-review over aromatherapie bij dementie bekeek 13 onderzoeken met 708 mensen, allemaal in zorginstellingen, en vond geen overtuigend bewijs van voordeel. De onderzoeken waren klein, de resultaten spraken elkaar tegen en bijwerkingen werden slecht gemeld. Vindt iemand een milde, vertrouwde geur fijn, zoals lavendel uit de tuin, dan is dat een prima reden om hem te delen. Het is geen behandeling.

Zo bied je een zintuiglijke activiteit aan

• Kies een rustig moment en zet de tv uit.
• Kom van voren, zeg de naam van de ander en vraag of vertel het voordat je aanraakt: “Ik heb wat lotion. Wil je een handmassage?”
• Bied één ding tegelijk aan zodat het niet overweldigt.
• Let op de reactie. Een zachter gezicht, ontspannen handen of een glimlach zijn goede tekenen. Terugtrekken, fronsen of onrust betekenen: stoppen.
• Houd het kort. Vijf rustige minuten is een goede sessie.

Een langzame ademhalingspauze samen, zoals rustig ademen, kan een zachte afsluiting zijn. Meer ideeën bij het bed vind je in activiteiten voor de latere fase, en voor onrust in de avond zie je onrust aan het einde van de dag.