ဒီမန်ရှားရဲ့ အစောပိုင်းလက္ခဏာများနဲ့ ဆရာဝန်ပြသင့်တဲ့အချိန်

ကိုယ့်မှတ်ဉာဏ်မှာ ဒါမှမဟုတ် ချစ်သူတစ်ယောက်ရဲ့ မှတ်ဉာဏ်မှာ ပြောင်းလဲမှုတွေ သတိထားမိတာက ကြောက်စရာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒီစာမျက်နှာက ဆရာဝန်ချိန်းဆိုချိန်ကို ဆုံးဖြတ်ဖို့နဲ့ ဘယ်လိုပြင်ဆင်ရမလဲ ဆိုတာတွေကို ကူညီနိုင်ပါတယ်။ တစ်ယောက်ယောက်မှာ ဒီမန်ရှားရှိမရှိကိုတော့ မပြောနိုင်ပါဘူး။ အရည်အချင်းပြည့်မီတဲ့ ကျန်းမာရေးပညာရှင်ပဲ ဒီမန်ရှားကို ရောဂါရှာဖွေနိုင်ပါတယ်၊ မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာ ဖြစ်စေတဲ့ အခြေအနေများစွာက ဒီမန်ရှားလုံးဝ မဟုတ်ပါဘူး။ အွန်လိုင်းမေးခွန်းတွေ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်တိုင်စစ်ဆေးမှုတွေကို အားမကိုးပါနဲ့။

ဒီမန်ရှားရဲ့ အစောပိုင်းလက္ခဏာတွေက ဘာတွေလဲ။

Alzheimer’s Association က အစောပိုင်းလက္ခဏာ 10 ခုကို ဖော်ပြပါတယ်။ တစ်ခုစီကို နှိုင်းယှဉ်ဖို့ အသက်နဲ့ဆက်စပ်တဲ့ ပုံမှန်ပြောင်းလဲမှုတစ်ခုနဲ့ တွဲထားပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်စကားလုံးတွေနဲ့-

လက္ခဏာတစ်ခုတည်းက ဒီမန်ရှားလို့ မဆိုလိုပါဘူး။ အဓိကအချက်က ထိုသူအတွက် ပုံမှန်ဖြစ်တာနဲ့ မတူတဲ့ ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် နေ့စဉ်ဘဝကို ပိုခက်စေတာပါ။

ပုံမှန်အိုမင်းမှုက ဒီမန်ရှားနဲ့ ဘယ်လိုကွာလဲ။

National Institute on Aging (NIA) က သက်ကြီးရွယ်အိုများစွာက အရာတွေကို ပိုနှေးနှေးပြန်သတိရတာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ ပစ္စည်းနေရာမှားတာ ဒါမှမဟုတ် ငွေတောင်းခံလွှာ မေ့တာကို သတိထားမိတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါတွေက များသောအားဖြင့် ပျော့ပျောင်းတဲ့ မေ့တတ်မှုလက္ခဏာတွေပါ။ ဒီမန်ရှားက အိုမင်းခြင်းရဲ့ ပုံမှန်အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်ပါဘူး။ ပြင်းထန်တဲ့ မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာတွေက ကားမောင်းတာ၊ ဖုန်းသုံးတာ ဒါမှမဟုတ် အိမ်ပြန်လမ်းရှာတာလို နေ့စဉ်လှုပ်ရှားမှုတွေကို ခက်စေပါတယ်။

NIA က တစ်ယောက်ယောက်က အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ရင် ဆရာဝန်နဲ့ ပြောဖို့ အကြံပြုပါတယ်-

• တူညီတဲ့ မေးခွန်းတွေကို ထပ်ခါထပ်ခါ မေးတာ
• အရင်ကကောင်းကောင်းသိတဲ့ နေရာတွေမှာ လမ်းပျောက်တာ
• ဟင်းချက်နည်း ဒါမှမဟုတ် လမ်းညွှန်ချက်တွေ လိုက်ဖို့ ခက်တာ
• အချိန်၊ လူနဲ့ နေရာတွေအကြောင်း ပိုရှုပ်ထွေးလာတာ
• စားသောက်မှုညံ့တာ၊ မရေချိုးတာ ဒါမှမဟုတ် မဘေးကင်းတဲ့ အပြုအမူလို ကိုယ့်ကိုယ်ကို မစောင့်ရှောက်တော့တာ

တချို့လူတွေမှာ ပျော့ပျောင်းတဲ့ အတွေးအခေါ်ချို့ယွင်းမှု (MCI) ရှိပါတယ်။ ဒါက သူတို့အသက်အရွယ်လူတွေထက် မှတ်ဉာဏ် ဒါမှမဟုတ် အတွေးအခေါ်ပြဿနာ ပိုများပေမယ့် နေ့စဉ်ဘဝကို ဆက်စီမံနိုင်တာကို ဆိုလိုပါတယ်။ NIA က MCI က အယ်လ်ဇိုင်းမားရဲ့ အစောပိုင်းလက္ခဏာ ဖြစ်နိုင်ပေမယ့် MCI ရှိသူတိုင်း မဖြစ်ကြဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။

တခြား ဘာတွေက မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာ ဖြစ်စေနိုင်လဲ။

ဒီမန်ရှားအပြင် တခြားအရာများစွာက မှတ်ဉာဏ်ကို သက်ရောက်နိုင်ပြီး တချို့က ကုသရင် ပိုကောင်းလာပါတယ်။ NIA က စာရင်းပြုထားတာက-

• သိုင်းရွိုက်၊ ကျောက်ကပ် ဒါမှမဟုတ် အသည်းပြဿနာ
• ဆေးဘေးထွက်ဆိုးကျိုး
• စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းနဲ့ စိတ်ပူပန်ခြင်း
• ဗီတာမင် B12 နည်းခြင်း ဒါမှမဟုတ် ကျန်းမာတဲ့အစားအစာ မလုံလောက်ခြင်း
• အိပ်ရေးပျက်ခြင်း
• အရက် ဒါမှမဟုတ် ဆေးဝါးအလွဲသုံးစားမှု
• ဦးနှောက်ထဲက ပိုးဝင်ခြင်း၊ သွေးခဲများ ဒါမှမဟုတ် အကျိတ်များ
• ခေါင်းလှုပ်ခါထိခိုက်မှုလို ခေါင်းထိခိုက်ဒဏ်ရာ
• အငြိမ်းစား ဒါမှမဟုတ် အိမ်ထောင်ဖက်ဆုံးရှုံးခြင်းလို ကြီးမားတဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု သို့မဟုတ် ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှု

နားကြားမှုနဲ့ အမြင်ပြဿနာတွေကိုလည်း စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုလို့ မှားနိုင်ပါတယ်၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ နားကြားမှုလမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။ ဒါကြောင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာစစ်ဆေးမှု အရေးကြီးပါတယ်။ Alzheimer’s Association အရ ဆရာဝန်တွေက သိုင်းရွိုက်ပြဿနာ၊ ဗီတာမင်ချို့တဲ့မှုနဲ့ ပိုးဝင်မှုကို စစ်ဖို့ သွေးစစ်ဆေးမှု မကြာခဏ ညွှန်ကြားပါတယ်။ ကောင်းမွန်တဲ့ အိပ်စက်ခြင်း နဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းကို ကုသခြင်းတို့ကိုလည်း ပြောဖို့ တန်ပါတယ်။

ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုက အရေးပေါ်အခြေအနေပါ

နာရီ ဒါမှမဟုတ် ရက်အတွင်း အမြန်ဖြစ်လာတဲ့ စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုက အရေးပေါ်ဆေးကုသမှု လိုပါတယ်။ ဒါက စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုရောဂါ (delirium) ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ VA က delirium ကို ဖော်ပြတာ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအရေးပေါ်အခြေအနေအဖြစ် ဖော်ပြပြီး သူ့ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူကို ချက်ချင်း ဖုန်းခေါ်ဖို့ ဒါမှမဟုတ် သင့်ဒေသရဲ့ အရေးပေါ်နံပါတ်ကို ခေါ်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ လက္ခဏာတွေမှာ-

• ရှင်းရှင်းလင်းလင်း တွေးနိုင်စွမ်းမှာ အတက်အကျရှိတာ
• အာရုံစူးစိုက်ဖို့ ခက်ခဲတာ
• အတွေးမစနစ်ကျတာ
• ထူးထူးခြားခြား အိပ်ငိုက်တာ ဒါမှမဟုတ် ထူးထူးခြားခြား စိတ်မငြိမ်ဘဲ လှုပ်ရှားတာ

ဒါက ဒီမန်ရှားနဲ့ နေထိုင်ပြီးသားသူတွေအပါအဝင် ဘယ်သူ့မှာမဆို ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ NHS အရ အဖြစ်များတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေက ပိုးဝင်ခြင်း (ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းပိုးဝင်ခြင်းက သက်ကြီးရွယ်အိုနဲ့ ဒီမန်ရှားရှိသူတွေမှာ အဖြစ်များတယ်)၊ လေဖြတ်ခြင်း၊ ဆီးချိုရောဂါရှိသူတွေမှာ သွေးထဲသကြားနည်းခြင်း၊ ခေါင်းထိခိုက်ဒဏ်ရာနဲ့ တချို့ဆေးတွေပါ။ အကူအညီကို စောင့်နေစဉ် သူနဲ့အတူနေပြီး စကားတိုတိုရိုးရိုးနဲ့ စိတ်ချမ်းသာစေပါ။ မေးခွန်းတွေ များများမမေးပါနဲ့၊ သူသောက်နေတဲ့ ဆေးတွေကို မှတ်ထားပါ။

ဆရာဝန်ချိန်းဆိုမှုအတွက် ဘယ်လိုပြင်ဆင်မလဲ။

ကောင်းတဲ့ ချိန်းဆိုမှုက ကောင်းတဲ့ မှတ်စုတွေကနေ စပါတယ်။ Alzheimer’s Association က ယူသွားဖို့ အကြံပြုတာက-

1. မှတ်ဉာဏ်၊ စိတ်ခံစားမှုနဲ့ အပြုအမူ ပြောင်းလဲမှုစာရင်း၊ တိကျတဲ့ ဥပမာတွေနဲ့ ခန့်မှန်းအားဖြင့် ဘယ်အချိန်ကစလဲ ပါရမယ်
2. မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာနဲ့ပတ်သက်တဲ့ မိသားစုသမိုင်းအပါအဝင် အတိတ်နဲ့ လက်ရှိ ကျန်းမာရေးပြဿနာများ
3. ဆရာဝန်ညွှန်းဆေးအားလုံးနဲ့ ဆေးဆိုင်ကနေ တိုက်ရိုက်ဝယ်တဲ့ ဆေးများ
4. ဗီတာမင် ဒါမှမဟုတ် ဖြည့်စွက်စာများ
5. သင့်မေးခွန်းများ၊ ဥပမာ ဘယ်စစ်ဆေးမှုတွေ လုပ်မလဲ၊ ဘယ်လောက်ကြာမလဲ၊ ရလဒ်ဘယ်တော့လာမလဲ

သူ့ကို ကောင်းကောင်းသိတဲ့ မိသားစုဝင် ဒါမှမဟုတ် သူငယ်ချင်းတစ်ယောက်ကို ခေါ်သွားတာလည်း အထောက်အကူပါ။ NIA ရှင်းပြတာ ဆရာဝန်တွေက ကျန်းမာရေး၊ ဆေးဝါး၊ နေ့စဉ်လှုပ်ရှားမှုနဲ့ အပြုအမူပြောင်းလဲမှုတွေအကြောင်း ထိုသူနဲ့ မိသားစုဝင်တစ်ယောက် နှစ်ဦးစလုံးကို မေးနိုင်ပါတယ်။ ဆရာဝန်တွေက-

• မှတ်ဉာဏ်၊ ပြဿနာဖြေရှင်းမှု၊ အာရုံစူးစိုက်မှု၊ ရေတွက်မှုနဲ့ ဘာသာစကားစစ်ဆေးမှုတွေ ပေးနိုင်ပါတယ်
• တခြားအကြောင်းရင်းတွေ ရှာဖို့ သွေး၊ ဆီးနဲ့ တခြားစစ်ဆေးမှုတွေ ညွှန်ကြားနိုင်ပါတယ်
• စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း ဒါမှမဟုတ် တခြားစိတ်ကျန်းမာရေးအခြေအနေများ စစ်နိုင်ပါတယ်
• CT ဒါမှမဟုတ် MRI လို ဦးနှောက်စကင်န်တွေ ညွှန်ကြားနိုင်ပါတယ်
• သက်ကြီးရွယ်အိုအထူးကု၊ အာရုံကြောအထူးကု၊ သက်ကြီးရွယ်အို စိတ်ရောဂါအထူးကု ဒါမှမဟုတ် အာရုံကြောစိတ်ပညာရှင်လို အထူးကုဆီ လွှဲပေးနိုင်ပါတယ်

NIA က အတွေးအခေါ်အကဲဖြတ်မှုက အမေရိကန် Medicare နှစ်စဉ်ကျန်းမာရေးလည်ပတ်ခြင်း (Medicare Annual Wellness Visit) ရဲ့ လိုအပ်တဲ့အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး စိတ်ပူပန်မှုတွေကို ပြောဖို့ သဘာဝကျတဲ့ အချိန်ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ဖော်ပြပါတယ်။ ဆရာဝန်တွေ သုံးတဲ့ တိုတောင်းတဲ့ စစ်ဆေးမှုတွေတောင် တစ်ခုတည်းနဲ့ ဒီမန်ရှားကို ရောဂါရှာဖွေဖို့ မလုံလောက်ပါဘူး။ ဒါတွေက ပိုပြည့်စုံတဲ့ အကဲဖြတ်မှုဆီသွားတဲ့ ပထမခြေလှမ်းဖြစ်ပြီး ရောဂါရှာဖွေမှုက အကြိမ်တစ်ခုထက် ပိုလိုနိုင်ပါတယ်။ NIA က မှတ်ဉာဏ်ပြဿနာရှိသူတွေက 6 လကနေ 12 လကြားမှာ ဆရာဝန်ဆီ ပြန်သွားဖို့ အကြံပြုပါတယ်။

ကြင်နာစွာ ဆွေးနွေးခြင်း

တခြားသူတစ်ယောက်ကို စိတ်ပူနေရင် တည်ငြိမ်ပြီး သီးသန့်ဖြစ်တဲ့ အချိန်ကို ရွေးပါ။ သူ့ကျန်းမာရေးအတွက် စိုးရိမ်တာအဖြစ် မြင်စေပြီး ဝေဖန်တာမဟုတ်ဘဲ သင်သတိထားမိတဲ့ တိကျတဲ့အရာတွေကို ပြောပါ။ ယေဘုယျ ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှု အကြံပြုတာက ထိတ်လန့်မှု ပိုနည်းနိုင်ပါတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ ထိုသူကို ပါဝင်စေပြီး သူက အရွယ်ရောက်သူဖြစ်တဲ့အတိုင်း ပြောပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဆက်သွယ်ပြောဆိုရေး အကြံပြုချက်များ က ကူညီနိုင်ပါတယ်။

ဆရာဝန်နဲ့ ပြောပါ

မှတ်ဉာဏ်၊ အတွေးအခေါ်၊ စိတ်ခံစားမှု ဒါမှမဟုတ် နေ့စဉ်စွမ်းဆောင်နိုင်မှုမှာ အသစ်ဖြစ်ပြီး ဆက်ဖြစ်နေတဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေ သတိထားမိရင် ပထမတန်းစောင့်ရှောက်ရေးဆရာဝန်နဲ့ ချိန်းဆိုပါ။ ရုတ်တရက် စိတ်ရှုပ်ထွေးရင် သင့်ဒေသရဲ့ အရေးပေါ်နံပါတ် ဒါမှမဟုတ် သူ့ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်သူကို ချက်ချင်း ဖုန်းခေါ်ပါ။ စောစောစစ်ဆေးတာက ကုသနိုင်တဲ့ အကြောင်းရင်းတွေကို ရှာတွေ့နိုင်ပြီး ဒီမန်ရှားဆိုရင် စီစဉ်ဖို့နဲ့ ထောက်ပံ့မှုရှာဖို့ အချိန်ပိုရပါတယ်။ ဒီကာလမှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုလည်း ဂရုစိုက်ပါ၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ပြုစုစောင့်ရှောက်သူ ကိုယ့်ကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း လမ်းညွှန် ကို ကြည့်ပါ။

ဒီစာမျက်နှာက ယေဘုယျအချက်အလက်ပါ၊ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကြံပေးချက် မဟုတ်ပါ။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဆေးပညာဆိုင်ရာ အသိပေးချက် ကို ကြည့်ပါ။