Maũndũ ma gwĩka thimũ-inĩ na video na mũndũ ũrĩ na kwaga kũririkana

Gũtũũra kũraya na mũndũ ũtũũraga na mũrimũ wa kwaga kũririkana no gũtũme wĩigue ũtarĩ na ũndũ ũngĩhota gwĩka. Mĩario ya thimũ na ya video ndĩngĩkũrũkia kũhĩmbĩria, no no ĩrehe ihinda rĩa ma rĩa kũnyitanĩra rĩrĩa ĩhaarĩirio wega. Ũndũ wa bata nĩ gũtiga kũgeria kwaria mwaranĩrio wa kawaida, na handũ ha ũguo ũhaarĩrie ũndũ ũmwe mũhũthũ wa kũgayana. Kĩrango gĩkĩ nĩ kĩaragia maũndũ marĩa mekaga wega thĩinĩ wa mĩario ya video na ya thimũ, ũrĩa ũngĩhaarĩria mwarĩrie, na ũrĩa mũndũ ũrĩ kuo angĩteithia.

Nĩkĩ twagĩrĩirwo nĩ kũhaarĩria ũndũ wa gwĩka thĩinĩ wa mwarĩrie?

Ũndũ wa gwĩka ũheanaga mwarĩrie mũtaratara. “Ũhoro waku? Ũrekire atĩa ũmũthĩ?” nĩ kũũria mũndũ aririkane na ahe ũhoro, na ũndũ ũcio no ũkorwo ũrĩ mũritũ na wa kũmĩhang’aithia. “Ta rora, nyanya nĩ ihĩe” ndũrĩ ũndũ ũmũũrĩtie o na ũrĩkũ.

Alzheimer’s Association nĩ yugaga atĩ mĩario ya gĩkundi kĩnene thĩinĩ wa video no ĩkorwo ĩrĩ mĩritũ, na ĩkaringĩrĩria kũhe mwarĩrie mũtaratara na maũndũ ta kũina nyĩmbo kana kũgayana mahinda.

Nĩ maũndũ marĩkũ mekaga wega thĩinĩ wa mwarĩrie wa video?

Kuonia na kũheana ũhoro

Rehe thĩ yaku kũrĩ we. Thiĩ kahora na kamera mũgũnda-inĩ waku, mũmenyithie ngui, onania ũrĩa ũraruga, oya mũcoro wa mwana wa mũriũ kana wa mwarĩ, kana erekeria thimũ ndirica-inĩ kuona ira. Taũra ũrĩa ũrona na ciugo njega na ũtige tũhinda twĩ gũtĩire nĩguo ahote kũcookia. Gũtirĩ bata wa ciũria.

Kũrora mahinda hamwe

Oya mbica ya tene ya gũcabwo na ũmĩkuhĩrĩrie kamera, kana onania mũcicio waku nĩguo muone mahinda manene o rĩmwe ihinda rĩmwe. Aria ũhoro wa ũrĩa ũrona: “Ta rora ngũbia ya Guka.” Tiga kũũria “Ũyũ nũũ?” kana “Nĩ ũririkanaga?” Mũndũ ũngĩgweta mũndũ na njĩra ĩtarĩ yo, etĩkĩra ũguo. Rora mũtaratara witũ wa kũririkana maũndũ ma tene nĩguo ũgĩe na njĩra njega cia kũhooreria mwarĩrie.

Gũthoma na mũgambo wa igũrũ

Thoma kamũkũngũya, rwĩmbo rwa Ngai, ibuku rĩa ciana rĩrĩa mũrĩendete hamwe na mwana thĩinĩ wa mwaranĩrio ũcio, marũa kuuma kũrĩ mũndũ wa famĩlĩ, kana karatathi ka ibuku rĩrĩa endete. Gũthoma na mũgambo wa igũrũ nĩ kũheanaga mũndũ kĩndũ gĩa gũthikĩrĩria na ũhooreri hatarĩ bata wa gũcookia ũhoro.

Kũina kana gũthikĩrĩria mũthĩĩko hamwe

Ina rwĩmbo rũrĩa oĩ wega, kana ũhũre rwĩmbo rwendetwo mwena waku. Kũina hamwe nĩ kũhũthũ gũkĩra kwaria kũrĩ andũ aingĩ. Rora mũtaratara witũ wa maũndũ ma mũthĩĩko.

Kũruga kana kũthondeka irio hamwe ihinda rĩmwe

Alzheimer’s Association nĩ ĩringĩrĩirie kũhaarĩria mwarĩrie wa video nĩguo mũrũge kana mũthondeke irio cia mwanya hamwe. Haarĩria mwarĩrie mariko-inĩ meerĩ. Mũndũ ũrĩ kuo no akoroganie kana acame rĩrĩa wee ũkũrũmĩrĩra karatathi kao ga tene ka irio.

Kũrora kĩndũ hamwe

Kĩũngano kĩu ningĩ nĩ kĩringĩrĩirie kũrora filimũ ĩrĩa mwendete ihinda rĩmwe kuuma mĩciĩ ĩtigane mũkĩaria na thimũ kana video. Kũrĩ mũndũ ũtũũraga na mũrimũ wa kwaga kũririkana, gacunjĩ kanini, kĩonere kĩa tene kĩa terebitheni kana mũthako wa boro no wĩkwo wega gũkĩra filimũ ngima.

Gũthaka mũthako mũhooreri mũcicio-inĩ ũmwe

Mapurogiramu maingĩ ma mĩario ya video nĩ metĩkagĩria kuonania mũcicio waku. Wee ũkahingũra mũthako na ũkahũũra; mũndũ ũcio akakwĩra kana agakuonia mbica ĩrĩa wagĩrĩirwo nĩ gũthuura. Kana mũndũ ũrĩ kuo akahingũra mũthako ũcio ũmwe kabati-inĩ na akahũũra handũ ha mũndũ ũcio rĩrĩa mũkwaranĩria.

Mĩthako ĩrĩa ĩkoragwo ĩrĩ njega na njĩra ĩno:

• Finish the Saying: wee ũgathoma mũkũngũya ũrĩa ũmenyekete, nake akaiga mũthia, na gũcooka hakagĩa kĩũria gĩa kwaria.
• Picture Pairs: mũthako mũhooreri wa kũringithania mahinda manene marĩa mangĩikara monagwo, ũtarĩ na mũthimo wa ihinda kana wa mũigana wa ciugo.
• Conversation Cards: mbica na kĩũria kĩhũthũ gĩa kwaranĩria hamwe.
• Photo Pairs: mũthako wa kũringithania ũthondeketwo na mahinda marĩa ũthuurĩte kĩndũ-inĩ gĩaku. Mahinda macio maikaraga thĩinĩ wa mũcicio waku wa kũrorera, nake mũndũ ũcio akamona na mũcicio ũrĩa mũrahuananĩria.

Ndũmĩrĩri irekodetwo

Rĩrĩa mĩario ya hĩndĩ ĩyo ĩrĩ mĩritũ, rekoda ndũmĩrĩri nguhĩ ya video: ngeithi, rwĩmbo, kana gũthiĩ mũgũnda-inĩ waku. Mũndũ ũrĩ kuo no amĩonanie ihinda rĩhooreri, maita maingĩ o ũrĩa mũndũ ũcio angĩkena nayo. Alzheimer’s Association nĩ ĩgwetete ũhoro wa kũrekoda na gũtũma ihinda cia mwanya, ta ciana ikĩhingũra iheo.

Ĩ mĩario ya thimũ ya kawaida ĩkĩrĩ atĩa?

Mĩario ya thimũ ya kawaida no ĩrĩ bata. Dementia Australia nĩ ĩringĩrĩirie kũhĩnga thimũ ihinda rĩmwe o mũthenya na ndũkahiũhe, tondũ andũ matũũraga na mũrimũ wa kwaga kũririkana no mahũthĩre ihinda nĩguo manyitane na mwarĩrie. Ũkĩaria na thimũ:

• Wĩte rĩĩtwa rĩaku na ũrĩa mũtũũranagia o rĩmwe: “Nĩ wega Baba, nĩ niĩ Jenny, mwarĩ waku.”
• Aria kahora, na ciugo nguhĩ, ũndũ ũmwe ihinda rĩmwe.
• Heana ũhoro handũ ha kũũria ũhoro: “Ira ngĩruga irio iria wendete mũno.”
• Thoma kamũkũngũya kanini, kana ũine gĩcunjĩ kĩa rwĩmbo rwendetwo.
• Tũũria mwarĩrie ũrĩ mũkuhĩ na ũũrĩkie na ciugo njega.

Dementia Australia ningĩ nĩ yugaga atĩ mĩario ya video no ĩteithie rĩrĩa kwaria gũkũritũha, tondũ mũndũ ũcio no one ũthiũ waku. Mĩario ya thimũ ĩngĩambĩrĩria kũmũnyamarĩria, geria video, kana ũcooke mũndũ wa mbere.

Ndingĩhaarĩria atĩa mwarĩrie wa video wĩkage wega?

Mbere ya mwarĩrie:

1. Thuura ihinda rĩa kaingĩ rĩrĩa mũndũ ũcio akoragwo ahuurũkĩte, na ũrũmagĩrĩre ihinda rĩu. Mũtaratara wa kaingĩ nĩ ũteithagia.
2. Aranĩria na mũndũ ũrĩ kuo. Ndũmĩrĩri mũthenya ũmwe mbere nĩ ĩmateithagia kũhaarĩria.
3. Rora kĩndũ kĩa kwaria nakĩo. Kabati karĩ na kĩgũrũ nĩ kĩhũthũ gũkĩra thimũ ĩnyiitĩtwo na guoko. Tigĩrĩra atĩ nĩ kĩiyũrĩte thitima, mũcicio nĩ ũtherete, na mũgambo nĩ mũiganu wa kũiguo. Hingũra maandĩko ma mũcicio-inĩ angĩkorwo mwarĩrie ũcio nĩ ũrĩ na ũndũ ũcio na mũndũ ũcio athomaga wega.
4. Haarĩria ũndũ ũmwe wa gwĩka na ũkorwo na indo ciothe cihaarĩirie.

Hĩndĩ ya mwarĩrie:

• Ikara hakuhĩ na kamera harĩ na ũtheri mwega, wĩhũgĩte ndirica handũ ha gũkũrũmĩrĩra.
• Wĩyũkĩrĩrie o ihinda rĩothe, na rĩĩtwa rĩaku na ũrĩa mũtũũranagia.
• Mũndũ ũmwe aragia ihinda rĩmwe. Alzheimer’s Association nĩ yugaga atĩ kwaria hamwe nĩ kũritũhagĩria andũ matũũraga na mũrimũ wa kwaga kũririkana na arĩa matiguaga wega. Andũ aingĩ a famĩlĩ mangĩingĩra, cenjanai kana mũtige arĩ o andũ eerĩ kana atatũ.
• Ũria kĩũria kĩmwe ihinda rĩmwe. Family Caregiver Alliance nĩ ĩringĩrĩirie ciũria njega irĩ na macokio ma “ĩĩ” kana “aca”, na kuonania mĩthuuro rĩrĩa kũhotekaga.
• Etĩkĩria tũhinda tũraihu twa gũkira. Eterera macokio. Nĩ wega kũmũririkania kiugo angĩkorwo nĩ aragĩcaria.
• Hũthĩra ũthiũ waku na mũgambo waku. Theka, inainia mũtwe na ũtũũre na mũgambo wa ũhooreri. Kaingĩ mwĩhĩrĩria nĩ waragia maũndũ maingĩ gũkĩra ciugo.
• Ndũkamũrũngie. Mũndũ ũcio angĩaria ũndũ ũtarĩ wa ma, ũreke ũthiĩ ũguo.

Kũrĩkia mwarĩrie:

• Rĩkia mũndũ ũcio atanogio, na wega nĩ ũndũ wa kũrĩkia ihinda rĩega.
• Hũthĩra ngeithi ya kũrĩkia o rĩmwe mahinda mothe: “Nĩ ngũgũhĩnga thimũ rũciũ thaa cia mũthenya. Nĩ ngwendete.”
• Ndũkaraihe mũno.

Mataaro kũrĩ mũndũ ũrĩ kuo akĩmateithia

Ũngĩkorwo nĩwe mũthuri, mũtumia, mũteithia, mũrũ kana mwarĩ wa nyina, kana mũndũ wa wĩra ũrateithia mwaranĩrio-inĩ, nĩwe ũtũmaga ũhoteke.

• Haarĩria handũ hahaanaine. Horia terebitheni na ũhinge mũrango.
• Ambĩrĩria mwarĩrie wee mwene, ũcooke ũnengere mũndũ ũcio kabati karĩ na kĩgũrũ kana ũkanyiite ũiganaine na maitho.
• Ikara mwena-inĩ wake, ti mbere yake. Gũkorwo kuo nĩ kũmũhooreragia. Mũririkanie na ũhooreri angĩbatara: “Ta rora, nĩ Jenny.”
• Tuĩka moko. Nyitia mahinda, hũũra mũthako, hũgũra kabati nĩguo onanie nyũmba.
• Rora mũndũ ũcio angĩnogio kana agakĩra na hinya, na ũmenye mũndũ ũrĩa ũrarĩa thimũ rĩrĩa kwagĩrĩire kũrĩkia.
• Ĩra mũndũ ũrĩa ũrarĩa thimũ kĩrĩa kĩekire wega. “Nĩ akenire mũno nĩ ngui” nĩ gũteithagia kũhaarĩria mwarĩrie ũrĩa ũgooka.

NIA nĩ ĩringĩrĩirie atĩ andũ a famĩlĩ marĩ kũraya no mateithie mũndũ mũkũrũ kũmenya ũrĩa thimũ yake ĩrutaga wĩra, ta mĩario ya video. Mahinda ma thutha, mũndũ ũrĩa ũrateithia no akorwo arĩ we wagĩrĩirwo nĩ kũhũthĩra kĩndũ kĩu gĩothe. Ũguo nĩ wega.

Mũndũ ũcio angĩkorwo atũũraga kũndũ kwa gũtungata andũ akũrũ, Alzheimer’s Foundation of America nĩ ĩringĩrĩirie kũũria kana kũndũ kũu nĩ guteithagia famĩlĩ na mĩario ya video. AFA ningĩ nĩ ĩgwetete famĩlĩ igĩtũmanĩra mahinda hamwe na aruti a wĩra, na gũtũma tũndũ twendwo twa kũrĩa kana tũndũ tũnini twa kũhooreria, thuutha wa kũũria ũrĩa kũndũ kũu gwetĩkĩrĩtie.

Mwarĩrie ũngĩaga gũthiĩ wega?

Mĩario ĩmwe no ĩkorwo ĩrĩ ya kũnyamarĩria, ĩtarĩ na hinya, kana ĩgathĩĩnia mũndũ. Ti wĩhia waku, na ndũkuuga atĩ mĩario ndĩrĩ bata.

• Mũndũ ũcio angĩoneka arĩ na kĩrigiicano nĩ mũcicio, garũrũka ũhũthĩre mwarĩrie wa thimũ ya kawaida kana ndũmĩrĩri ĩrekodetwo.
• Angĩkĩra na hinya, etĩkĩra ũrĩa ekwĩigua, aria ũndũ wa kũmũhooreria, na ũrĩkie na ũhooreri.
• Mĩario ĩngĩkorwo kaingĩ ndĩthiaga wega ihinda rĩmwe rĩa mũthenya, geria ihinda rĩngĩ.
• Angĩgwĩciria ũrĩ mũndũ ũngĩ, etĩkĩra ũguo na ũhooreri.

Nĩ wega kũrĩkia tene. Mwarĩrie mũkuhĩ wa ũrĩrĩ wega nĩ ũndũ mwega.

Gatagatĩ ka mĩario

Thiĩ na mbere gũkorwo hakuhĩ na njĩra ingĩ. Dementia Australia nĩ ĩringĩrĩirie gũtũma marũa, ndũmĩrĩri cia email, mahinda kana iheo nini. Karatathi ka mũndũ wa mũico o kiumia karĩ na mbica ĩmwe nene na ndũmĩrĩri nguhĩ no gathomwo maita maingĩ. Makarata ma mwaranĩrio marĩa mangĩcabwo na matũmĩrwo mũndũ ũrĩa ũmateithagia no mahe mwarĩrie ũrĩa ũgooka kĩndũ kĩa kwaranĩria.

Nĩguo ũgĩe na mataaro ma gũthuura na kũhaarĩria kabati, rora kabati na micicio. Nĩguo ũgĩe na ũhoro wa gũceerera mũndũ mũthiĩ-inĩ, rora mũtaratara witũ wa gũceera.