Soonka kala-goysan iyo dementia: waxa cilmi-baarisu sheegto

Soonka kala-goysan (intermittent fasting), sida cunista oo keliya muddo siddeed saacadood gudaheeda ah ama yaraynta kaalooriyada si weyn laba maalmood toddobaadkii, wuxuu helaa fiiro badan, maqaallo qaarna waxay soo jeedinayaan inuu maskaxda ilaalin karo. Haddii aad tahay qof weyn, ama aad daryeesho qof ku nool dementia, waa kan waxa cilmi-baarisu runti muujiso, iyo sababta taxadarku muhiim u yahay.

Kani waa macluumaad guud, ma aha talo caafimaad. Ha bilaabin soon, ha beddelin sida qof aad daryeesho u cuno, adigoon la hadlin dhakhtar ama khabiir nafaqo (dietitian) la diiwaan geliyay. Eeg ogaysiiska macluumaadka caafimaadka.

Ma ka hortagaa soonka kala-goysan dementia?

Ma jirto caddayn wanaagsan oo soonka kala-goysan uu ka hortago ama gaabiyo dementia. National Institute on Aging (NIA) waxay leedahay ma jirto caddayn ku filan oo lagu talin karo nooc kasta oo cunto xaddidis kaalooriyo ah ama soon ah, iyo in wax aad u badan la baran karo oo ku saabsan waxtarkooda iyo badbaadadooda, gaar ahaan dadka waaweyn (NIA ee xaddidista kaalooriyada iyo soonka).

Sababta caddayntu u xadidan tahay

NIA waxay bixisaa dhawr sabab:

• Daraasaadka badankood waa xayawaan. Cilmi-baarista ku saabsan gooryaanka (worms), diqsiyada, jiirka iyo daanyeerka waxay soo saartay natiijooyin xiiso leh, laakiin natiijooyinkani lama micno ahan inay quseeyaan dadka. Xitaa xayawaanka, natiijooyinku way isku dhex jiraan; jiirka qaarkood, xaddidista kaalooriyadu waxay gaabisay cimriga.
• Tijaabooyinka dadku waa gaagaaban yihiin. Inta badan waxay socdeen dhawr toddobaad ama bilood.
• Tijaabooyinka dadka badankood waxay diiradda saareen miisaan luminta dadka waaweyn ee miisaan xad-dhaaf ah leh, ma aha xusuusta ama dementia.
• Dadka waaweyn marar dhif ah ayaa lagu daraa. Tijaabooyin badan waxay qorteen dad da’doodu tahay 60 ama ka yar.

Dib-u-eegis habaysan oo 2026 ah wuxuu si gaar ah u eegay soonka kala-goysan dadka waaweyn ee da’doodu tahay 60 iyo ka sii weyn. Wuxuu helay in caddayntu kooxdan da’da ah ay weli xadidan tahay, iyadoo daraasaad yar, dabagal gaaban iyo naqshado isku dhex jira. Natiijooyinka ku saabsan fekerka iyo xusuusta waxay ka yimaadeen daraasaad gaar ah halkii ay ka ahaan lahaayeen natiijooyin tijaabo la isku daray. Dib-u-eegisku wuxuu kaloo xustay in daraasaad qaar ay xiriirinayaan daaqado cunto oo aad u gaagaaban ama soon dheer iyo natiijooyin ka xun, qorayaashuna waxay ku boorriyeen taxaddar dadka waaweyn (dib-u-eegista 2026 ee Nutrients).

Cilmi-baarayaal qaar waxay u maleeyaan in jidhka u beddelka gubidda dufanka inta soonka lagu jiro ay saamayn karto maskaxda, laakiin tani weli waa aragti la barayo. NIA waxay xustaa in cilmigu uu hubaal ahayn.

Waa maxay khataraha soonka dadka waaweyn?

Soonku ma aha tijaabo aan waxyeello lahayn dad waaweyn badan. Khataraha laga yaabo waxaa ka mid ah:

• Miisaan lumis aan la rabin. Cunista wax ka yar waxa jidhku u baahan yahay waxay keeni kartaa miisaan lumis iyo xoog muruqeed yaraan, taas oo qofka ka dhigi karta mid daciif ah.
• Muruqyo iyo lafo lumis. Tijaabo laba sano ah oo NIA taageertay oo ku saabsan xaddidista kaalooriyada dadka da’da yar iyo dhexe ah ayaa muujisay in ka qaybgalayaashu ay lahaayeen hoos u dhac yar oo cufnaanta lafaha ah iyo cufka jidhka ee aan dufanka lahayn.
• Sonkor dhiigga hoose marka dawooyin sonkorow la isticmaalo. Dadka qaata insulin ama dawooyin sonkorow qaar kale waxay yeelan karaan sonkor dhiigga oo aad u hoos dhacda haddii ay ka booddaan ama dib u dhigaan cuntooyinka, sida ay sheegtay National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Sonkorta dhiigga hooseysa waxay keeni kartaa dawakh, jahwareer iyo xanaaq.
• Biyo-yaraan jidhka ah. Haddii cabitaanka laga boodo cuntada la socota, qofku wuu biyo-yaraan karaa.
• Dawakh iyo dhicitaan. Mayo Clinic waxay xustaa in soonka kala-goysan uu keeni karo in dadku dareemaan daal weyn iyo dawakh, iyo inuu noqon karo qaab aan caafimaad qabin dadka khatarta sare ugu jira lumista lafaha iyo dhicitaanka (Mayo Clinic ee soonka kala-goysan).
• Saameyno kale. Mayo Clinic waxay sidoo kale taxdaa madax xanuun, isbeddelka niyadda iyo calool-adayg, waxayna xustaa caddayn qaar ah in soon 16 saacadood ah oo leh daaqad cunto 8 saacadood ah uu kordhin karo khatarta cudurka wadnaha marka loo barbar dhigo daaqado cunto oo kale. Caddayntaasi weli ma go’aansana.

Maxaa cunista ku filan ugu weyn tahay welwelka dementia?

Dadka ku nool dementia, dhibaatada caadiga ah waa helitaanka cunto iyo cabitaan ku filan, ma aha badan. Alzheimer’s Association waxay sharraxdaa in dadka marxaladaha dhexe iyo dambe ay dareemi karaan culeys doorashooyinka cuntada, ilaawi karaan inay cunaan, ama u maleyn karaan inay horeba wax cuneen. Waxay ku daraysaa in nafaqo-xumadu ay kordhin karto calaamadaha dabeecadda oo ay keeni karto miisaan lumis (Alzheimer’s Association ee cuntada iyo cunista).

Alzheimer’s Society waxay xustaa in aan wax ku filan la cunin uu keeni karo miisaan lumis, xoog muruqeed yaraan, daal iyo daciifnimo, taas oo qofka ka dhigaysa mid daciif ah oo aan awoodin inuu ka soo kabto caabuqyada (Alzheimer’s Society ee rabitaanka cuntada).

Sababahan awgood, soonku ma aha fikrad wanaagsan qof ku nool dementia. Cuntooyin laga boodo way fududahay inay noqdaan cuntooyin la seegay. Isbeddel kasta oo ku saabsan sida qof qaba dementia u cuno waa in hagaan dhakhtarkiisa ama khabiir nafaqo la diiwaan geliyay.

Waa maxay calaamadaha digniinta ee cunista ama cabbidda xun?

Ka eeg:

• Miisaan lumis, ama dhar oo sii ballaadhanaya.
• Ka tagidda cuntada ama diidmada cuntooyinka, ama cuntada oo afka lagu hayo.
• Daal ama daciifnimo.
• Calool-adayg, kaas oo la xiriiri kara cunto iyo biyo-yaraan jidhka ah.
• Calaamadaha biyo-yaraanta jidhka ah. NIA waxay taxdaa af qalalan, dawakh, garaaca wadnaha oo degdeg ah, iyo arag ama maqal wax aan jirin (hallucinations), kuwaas oo sidoo kale uu keeni karo dementia lafteeda (NIA ee dhibaatooyinka caafimaad ee caadiga ah).

Rabitaan-yaraanta cuntadu waxay leedahay sababo badan oo suurtagal ah: ilko xanuunsan ama ilko macmal ah oo dabacsan, dawooyin cusub, niyad-jab, calool-adayg, dhaqdhaqaaq yar, ama isbeddelada dhadhanka iyo urta. Dhakhtarka qofka u sheeg calaamad kasta oo kuwan ah. Waxay raadin karaan sabab, waxayna soo jeedin karaan khabiir nafaqo ama kaabisyo.

Sidee u caawin kartaa qof inuu wax ku filan cuno oo cabbo?

• Bixi cunto yar iyo cunto fudud marar badan, halkii ay ka ahaan lahayd saddex cunto oo waaweyn.
• Bixi cuntooyinka la jecel yahay, oo dabacsan ahow marka dhadhanku isbeddelo. Cuntooyin macaan way soo dhaweyn karaan haddii rabitaanka cuntadu hooseeyo; dhakhtarka weydii haddii ay jiraan sabab caafimaad oo sonkorta lagu xadeeyo.
• Cabitaanka ku hay meel gaar ah oo bixi koobab yar maalinta oo dhan. Maraqa, miro, smoothies iyo milkshakes ayaa sidoo kale tirsan.
• Wada cun marka aad karto. Cuntooyinku waa fursad wehel ah, ma aha hawl la degdegayo.
• Isku day cuntooyin gacanta lagu qaado, sida sandwiches, jajabyo miro ama jajabyo digaag, haddii qalabka cuntadu noqday mid adag.

Hagaheenna cuntada wuxuu leeyahay fikrado cunto badan. Caawinta diyaarinta cuntada waxay sidoo kale noqon kartaa waxqabad wadaag ah oo macaan; eeg hawlaha guriga.

La hadal dhakhtar

Ka hor intaadan isku dayin qorshe soon oo kasta adigu, la hadal dhakhtarkaaga ama khabiir nafaqo la diiwaan geliyay, gaar ahaan haddii aad qaadato dawooyin sonkorow ama dhiig-kar, dhawaan miisaan lumisay, ama aad dhacday. Qof ku nool dementia, dhakhtarkiisa weydii inta uu cuno oo cabbo maalin kasta, halkii aad ka weydiin lahayd soonka.

Hel caawimo caafimaad oo degdeg ah haddii ay jirto jahwareer degdeg ah, suuxdin, ama calaamado sonkor dhiigga aad u hooseysa oo aan dhakhso u hagaagin.