Ale si nàtia Dementia dɔwɔnawo kple fefewo

Dɔwɔnuwo ƒe nudzraɖoƒewo yɔ fũ kple fefe siwo wode dzesi na ame tsitsiwo, ŋkuɖoɖonu alo dementia. Wo dometɔ aɖewo nyo ŋutɔ. Bubuwo tsɔa nya siwo le abe atikewɔnya ene, ɣeyiɣidzidzenu siwo trɔa fefe wòzua dodokpɔ, alo boblododowo kple nyatakaka ƒoƒu ƒu kpena ɖe wo ŋu. Axa sia naa mɔ si dzi nàto adrɔ̃ dɔwɔnu ɖesiaɖe ŋu wò ŋutɔ. Míetsoa nɔnɔme na alo mekpɔa dɔwɔnu bubuwo me o.

Nu kae wòle be matso nya me le hafi natia dementia dɔwɔnu?

Tso nya me le nu si nèdi be dɔwɔnua nawɔ ŋu. “Fefe na Dada” ate ŋu afia nu vovovo geɖe, eye tiatia si nyo na taɖodzinu ɖeka la ate ŋu manyo na bubu o.

Numekuku siwo ku ɖe “susu ƒe nyonyome” si woɖo na ame siwo le agbe kple dementia ŋu la, zi geɖe la, ku ɖe ƒuƒoƒo ƒe takpekpe siwo dɔwɔla siwo woxɔ hehe kplɔna ŋu, kple dzeɖoɖo, nyawo ƒe fefewo, nuƒoƒowo, ha kple nuwɔwɔ siwo me nunya le. Cochrane ƒe numekuku aɖe kpɔ viɖe sue aɖewo le mamã dedie nu, gake woto vovo le numekukuawo dome. Ƒomedodo kple nu vovovo wɔwɔ ƒe ɖoɖo ma tɔgbe menye nu ɖeka kple dɔwɔnu si ame ɖeka zãna o, eyata bu dɔwɔnu ɖesiaɖe abe dɔwɔwɔ ɖeka si miewɔna ɖekae le nu geɖe dome ene.

Aleke mawɔ anya ne dɔwɔnu aɖe sɔ kple ame si dzi mekpena ɖo ƒe ŋutete?

Kpɔ ale si wòwɔa nui, menye be nàzɔ ɖe atikewɔla ƒe nya alo ƒe ƒe akpa aɖe ƒe ŋkɔ dzi o. Ame eve siwo le “ƒe ƒe akpa ɖeka me” ate ŋu ato vovo ŋutɔ le nukpɔkpɔ, nusese, asi ƒe zazã, nuƒoƒo kple ale si woƒe dzi dze eme ne wole mɔ̃wo zãm ŋu. Alzheimer’s Association kafui be woabu nu siwo doa dzidzɔ na ame tsã kple eƒe ŋutete fifia ŋu, eye woatsɔ susu aɖo dzidzɔkpɔkpɔ dzi wu nuwɔwɔ nyuie.

Dzesi siwo fia be esɔ:

• edzea egɔme alo gena ɖe eme evɔ mehiã be woabia tso esi geɖe o;
• ekoa nu, gblɔa nya alo gblɔa ŋutinya aɖe;
• vodadawo medzea edzi o;
• edzɔa dzi nɛ be yeatɔ te ne ɣeyiɣia de.

Dzesi siwo fia be mesɔ o:

• egblɔna enuenu be “Nyemate ŋui o” alo “Esia nye nu dzodzro”;
• menya nu si wòazi edzi o;
• dziku, ŋukpe alo eƒo mɔ̃a ɖe adzɔge;
• ewɔa dɔ ne wò ɖeka nèwɔ nu sia nu kloe ko.

Nuxaxa nye dzesi, menye nu si wòle be woaƒo asa na o. Kpɔ nu si woawɔ ne wògblɔ be ao. Hena susu bubuwo siwo ku ɖe ƒe ƒe akpawo ŋu wu dɔwɔnawo, kpɔ ƒe ƒe akpa gbãtɔ kple ƒe ƒe akpa mamlɛtɔ ƒe dɔwɔnawo.

Nɔnɔme kawoe wòle be madi alo maƒo asa na?

Di nɔnɔme si fa, si le bɔbɔe, si wowɔ na ame tsitsiwo, eye nàƒo asa na nu sia nu si hea nyaƒoɖeamenu vɛ.

Boblododowo kple nudɔdɔ ƒe nyawo bɔbɔna be woazi wo dzi le vodada me.

Aleke mawɔ akpɔ dɔwɔnu aɖe ƒe nyatakaka takpɔkpɔ ɖa?

Kpɔ nu si dɔwɔnua ƒoa ƒu, ame siwo wògblɔna na, kple ale si nàte ŋu atutu wo ɖa. Hafi nàdae ɖe wò mɔ̃ dzi:

1. Xlẽ nyatakaka takpɔkpɔ ƒe kpukpui le nudzraɖoƒea. Google Play ƒe Data safety ƒe akpa kple App Store ƒe nyatakaka takpɔkpɔ ƒe akpa fia nyatakaka ƒomevi siwo dɔwɔnu aɖe ate ŋu aƒo ƒu alo agblɔ na ame bubuwo. Dɔwɔƒe eveawo gblɔ be dɔwɔnu wɔlawo ŋutɔe naa nyatakaka siawo, eyata wonye gɔmedzedze, menye dzodzro blibo o.
2. Bia ne ehiã akɔnta. Ne dɔwɔnu aɖe ɖea nɔnɔmetata alo fefe bɔbɔewo ko fiana la, anye ne mehiã be wòanya wò ŋkɔ, e-mail alo dzigbeŋkeke o.
3. Kpɔ mɔɖeɖewo ɖa. Ɖe nɔnɔmetata sɔsɔ kple wo nɔewo ƒe fefe hiã teƒe si nèle, wò kadodo ŋkɔwo, gbeɖiɖi alo wò foto ƒe agbalẽdzraɖoƒe bliboa nyateƒea? Tsi nu sia nu si mehiã o.
4. Di boblododowo kple numekuku dɔwɔnuwo. Boblodo kple dɔwɔnu siwo kplɔa nu ɖo ate ŋu aɖo nyatakaka le ale si wozãa dɔwɔnua ŋu ɖe dɔwɔƒe bubuwo.
5. Di afisi fotowo yina. Ne ètsɔ ƒomea ƒe fotowo kpe ɖe eŋu la, ɖe wonɔa mɔ̃a dzi alo woɖoa wo ɖe dɔdzikpɔla aɖe? Àte ŋu aɖe wo ɖaa?
6. Kpɔ nyatakaka tutu ɖa ɖa. Di le nyatakaka takpɔkpɔ ƒe ɖoɖoa alo nyatakaka ƒe kpukpui me be aleke nàtutu nyatakakawo kple akɔnta ɖa. Dɔwɔnu si gblɔna be womate ŋu atutu nyatakakawo ɖa o la hiã ŋuɖɔɖo geɖe wu, vevietɔ ne foto alo lãmesẽ ŋuti nyatakakawo le esi.
7. Xlẽ nyatakaka takpɔkpɔ ƒe ɖoɖoa be nàkpɔ ŋuɖoɖo siwo me kɔ le nu siwo woƒoa ƒu, nu ka tae, ɣeyiɣi didi kae, kple ame siwo wogblɔna na ŋu.

Ɖe HIPAA kpɔa nyatakaka siwo le dementia dɔwɔnawo me ta?

Zi geɖe la, ao, eye esia wɔa nuku na ame geɖe. U.S. Department of Health and Human Services ɖe eme be HIPAA ku ɖe lãmesẽ ƒe ɖoɖowo, lãmesẽdɔwɔla akpa gãtɔ, lãmesẽ nyatakaka dzraɖoƒewo kple woƒe dɔwɔhatiwo ŋu. Zi geɖe la, mekpɔa nyatakaka siwo nèŋlɔna ɖe dɔwɔnu aɖe me hena wò ŋutɔ wò zazã ta o, negbe ɖe habɔbɔ si HIPAA kpɔ ta alo eƒe dɔwɔhati ye na dɔwɔnua. “Dementia dɔwɔnu” si tso dɔwɔnuwo ƒe nudzraɖoƒe la, zi geɖe la, mele HIPAA te o, ne eƒoa nu tso lãmesẽ ŋu gɔ̃ hã.

Nu kae kpɔa lãmesẽ nyatakakawo ta le dɔwɔnawo me siwo HIPAA mekpɔ ta o?

Federal Trade Commission ƒe Health Breach Notification Rule kpɔa wo dometɔ geɖe ta. Le 2024 me la, FTC ɖo tɔtrɔwo siwo ɖe eme be se sia ku ɖe lãmesẽ dɔwɔnawo kple mɔ̃ɖaŋunu bubu siwo tɔgbe ŋu, siwo HIPAA mekpɔ ta o. “Gbegblẽ” fia nyatakaka siwo woɖe ɖe go evɔ mɔɖeɖe menɔ anyi o, menye amedzidada ɖeɖe ko o, eye ele be dɔwɔƒewo naƒo ka na ame siwo ŋu wòka kple FTC. Esia nye takpɔkpɔ le nu gbegblẽ aɖe dzɔdzɔ megbe, menye ŋugbedodo be dɔwɔnu aɖe ƒoa nu siwo hiã ko ƒu o.

Aleke wòle be maxlẽ nya siwo wogblɔna le numekuku kple kpeɖodzi ŋu?

Xlẽ nya siwo ku ɖe kpeɖodzi ŋu blewuu, eye nànɔ ŋuɖɔɖo wu le ŋugbedodo gãtɔwo ŋu. Nyabiase siwo nàbia:

• Nu ka tututue wodzro? Numekuku le hehexɔxɔ ƒe ɖoɖo ɖeka ŋu mefia be fefe ɖesiaɖe si le dɔwɔnu aɖe me wɔa dɔ nenema ke o.
• Ame kawoe wodzro? Nu siwo wokpɔ le ame tsitsi siwo le lãmesẽ me ŋu la, ate ŋu masɔ na ame si le agbe kple dementia o.
• Nu kae wodzidze? Eƒe nyonyo le fefe la ŋutɔ me to vovo na tɔtrɔ siwo dzɔna le gbesiagbedɔwɔnawo, dzeɖoɖo, seselelãme alo ɖokuidziɖuɖu me.
• Aleke numekukua sẽe? Numekuku si wotia ame le vome (RCT) sɔa ƒuƒoƒo si le dɔwɔnua zãm kple ƒuƒoƒo si mele ezãm o. Enye nɔnɔme nyui aɖe, gake RCT sue alo kpui ɖeka menye kpeɖodzi o. Di numekuku geɖewo, siwo numekula siwo le wo ɖokui si wɔ, eye wolɔ̃ ɖe wo nɔewo dzi.
• Ɖe wògblɔna be etrɔa dɔlélea? Numekuku si ɖe tɔtrɔ sue aɖewo fia le dodokpɔ aɖe me menye kpeɖodzi be dɔwɔnu aɖe ɖea dementia ƒe du dzi kpɔtɔna, xea mɔ nɛ alo daa dɔ nɛ o.

National Institute on Aging ƒe axa si ku ɖe susu ƒe lãmesẽ kple ame tsitsiwo ŋu la ƒo nu tso NIH ƒe numekuku gã aɖe si ku ɖe susu ƒe hehexɔxɔ si woɖo ŋu, eye emegbe exlɔ̃ nu nuxlẽlawo be woakpɔ nyuie le nya siwo gblɔna be kɔmpiuta kple internet dzi fefe aɖewo ate ŋu ana ŋkuɖoɖonu kple susu nanyo ɖe edzi ŋu. Egblɔ be kpeɖodzi mesɔ gbɔ haɖe o be susu ƒe hehexɔxɔ ƒe dɔwɔnu siwo li le asi me kpɔa ŋusẽ ɖeka abe hehexɔxɔ si wodzro le numekuku ma me ene o. Àte ŋu axlẽ nu geɖe le míaƒe mɔfiame si ku ɖe susu ƒe fefewo kple kpeɖodziwo kple nu si numekuku gblɔ le dementia ƒe mɔxexe ŋu me.

Kpɔɖeŋu kae dze ƒã le dutoƒo siwo me nuxlɔ̃amewo le ŋu?

Le January 2016 me la, FTC ɖe gbeƒã ɖoɖo aɖe kple Lumosity, si nye “susu ƒe hehexɔxɔ” ƒe ɖoɖo, wɔlawo. FTC gblɔ be dɔwɔƒea gblɔ nya aɖewo, evɔ kpeɖodzi siwo sɔ menɔ wo si o, be woƒe fefewo ate ŋu ahe susu ƒe gbegblẽ si va kple tsitsi ɖe megbe, eye woate ŋu akpɔ ta na susu ƒe kuxi fafɛ, dementia kple Alzheimer ƒe dɔléle. Dɔwɔƒea lɔ̃ be yeaxe dɔlar miliɔn 2, eye ele be kpeɖodzi siwo ŋu kakaɖedzi le le dzɔdzɔmeŋutinunya me nanɔ esi hafi wòagblɔ nya mawo tɔgbe le etsɔme. Nyadzɔdzɔ sia nye ŋkuɖoɖo be boblodonya menye kpeɖodzi o.

Nya kawoe nye dzesi siwo ɖea afɔku fiana?

Nɔ ŋuɖɔɖo ŋu ne dɔwɔnu alo boblodo aɖe gblɔ be:

• “exea mɔ na,” “etrɔna ɖe megbe,” “etɔa te” alo “daa dɔ na” dementia alo Alzheimer;
• “woka ɖe edzi le atikewɔwɔ me” evɔ womeyɔ numekukua, ame siwo nɔ eme, kple nu si wodzidze o;
• enaa “susu ƒe ƒe” alo ŋkuɖoɖonu ƒe dzesi si fia be enye atikewɔwɔ ƒe nyametsotso;
• “ana susu nanɔ ɖaɖɛ,” “ana wòadzi ɖe edzi” alo “ahe susu”;
• ezãa ame bubuwo ƒe nyawo abe kpeɖodzi ene.

Ne mèka ɖe nya aɖe dzi o la, bia ame si dzi nèkpena ɖo ƒe atikewɔla.

Afikae Golden Moments le?

Golden Moments naa dɔwɔwɔ bɔbɔe siwo míewɔna ɖekae, menye ŋkuɖoɖonu ƒe dodokpɔ, atikedɔwɔwɔ alo atikewɔwɔ ƒe aɖaŋuɖoɖo o. Míaƒe fefewo, abe Nɔnɔmetata Siwo Sɔ Kple Wo Nɔewo, Dzeɖoɖo ƒe Kpekpeɖeŋugbalẽviwo, Foto Siwo Sɔ Kple Wo Nɔewo, Nɔnɔmetata Bingo kple Gbɔgbɔtsotso Fafɛ ene, wowɔ wo hena dzidzɔ kple dzeɖoɖo. Womediã nu me, womeda dɔ na dementia, womexea mɔ nɛ alo wodzidzea eŋu o, eye míegblɔa nya aɖeke le ŋkuɖoɖonu alo susu ŋu o.

Míewɔ dɔwɔnu femaxee hã, Golden Moments na iPhone, iPad kple Android. Nɔnɔmetata sɔsɔ kple wo nɔewo ƒe fefe fafɛwo le eme kple kpe gãwo, fefewo kple ƒomea ƒe fotowo siwo nètia kple nɔnɔmetata ƒe agbalẽvi siwo wɔa dɔ evɔ internet mele eme o, akɔnta, boblododo, ɣeyiɣidzidzenu alo dzesi aɖeke manɔ eme o. Xexlẽdzesi ma ke ku ɖe eŋu: eƒe App Store nyatakaka takpɔkpɔ ƒe dzesi xlẽna be “Womeƒo Nyatakaka aɖeke ƒu o”, eye dɔwɔnua ƒe nyatakaka takpɔkpɔ ƒe ɖoɖo ɖea afisi wodzraa fotoawo ƒe kɔpiwo ɖo la me.

Míedi be nàdrɔ̃ mí ŋu wu be nàka ɖe mía dzi ko. Zã xexlẽdzesi si le axa sia dzi, xlẽ míaƒe nyatakaka takpɔkpɔ ƒe axa kple atikewɔwɔ ƒe nyatakaka, eye nàdzudzɔ nu sia nu zazã, mía tɔwo hã le eme, ne mesɔ na ame si dzi nèkpena ɖo o.

Mɔ nyui kae li si dzi mato ado dɔwɔnu yeye aɖe kpɔ?

Midoe kpɔ ɖekae le kwasiɖa eve aɖewo me eye nàkpɔ nu si adzɔ.

1. Ðoe ɖo gbã to míaƒe tablet kple telefon ɖoɖo ƒe mɔfiame zazã me, eye nàdze egɔme le sesẽme si le bɔbɔe wu dzi.
2. Na takpekpeawo nanɔ kpuie, de dzesi alɔgbɔnukoko, dzeɖoɖo kple akɔfafa, eye nàtɔ te le ɣeyiɣi nyui aɖe dzi.
3. Gbee ɖi ne ehe dziku vɛ, ne amewo kafui ŋutɔ gɔ̃ hã.