Bí a Ṣe Ń Yan Àwọn Àpù àti Eré Dementia

Àwọn ibi ìtajà àpù kún fún àwọn eré tí a fi àmì “fún àgbàlagbà”, “ìrántí” tàbí “dementia” sí. Àwọn kan ni a ṣe pẹ̀lú ìrònú. Àwọn mìíràn fi àwọn ìlérí tí ó dún bí ti ìṣègùn kún un, tàbí aago tí ó sọ eré di ìdánwò, tàbí ìpolówó àti kíkó ìsọfúnni. Ojú-ìwé yìí fún yín ní ọ̀nà láti ṣe ìdájọ́ àpù èyíkéyìí fúnra yín. A kì í fi ipò sí tàbí ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ọjà mìíràn.

Kí ni kí n pinnu kí n tó yan àpù dementia?

Ẹ pinnu ohun tí ẹ fẹ́ kí àpù ṣe. “Eré fún ìyá mi” lè túmọ̀ sí àwọn nǹkan tí ó yàtọ̀ gan-an, àṣàyàn tí ó dára jù fún ète kan sì sábà máa ń jẹ́ àṣàyàn tí kò dára fún òmíràn.

Ìwádìí lórí “ìmúnilórí ìrònú” tí a ṣètò fún àwọn tí ó ní dementia sábà máa ń kan àwọn ìpàdé ẹgbẹ́ tí àwọn òṣìṣẹ́ tí a kọ́ ń darí, pẹ̀lú ìjíròrò, eré ọ̀rọ̀, àdììtú, orin àti àwọn ìgbòkègbodò iṣẹ́ ọnà. Ìṣàyẹ̀wò Cochrane kan rí àwọn àǹfààní kékeré ní àpapọ̀, tí ó yàtọ̀ láàrín àwọn ìwádìí. Irú ètò àwùjọ, onírúurú bẹ́ẹ̀ kò jọ àpù tí ènìyàn kan ń lò nìkan, nítorí náà ẹ kà àpù èyíkéyìí sí ìgbòkègbodò kan tí a jọ ṣe láàrín ọ̀pọ̀.

Báwo ni mo ṣe lè mọ̀ bóyá àpù bá agbára ẹni náà mu?

Ẹ wo bí wọ́n ṣe ń dáhùn, dípò gbígbẹ́kẹ̀lé àyẹ̀wò àìsàn tàbí orúkọ ìpele. Ènìyàn méjì ní “ìpele kan náà” lè yàtọ̀ gan-an nínú ìríran, ìgbọ́ràn, ìṣàkóso ọwọ́, èdè àti ìrọ̀rùn pẹ̀lú ojú ìbòjú. Alzheimer’s Association dámọ̀ràn pé kí ẹ máa rántí àwọn ìfẹ́ àtijọ́ àti agbára ìsinsìnyí, kí ẹ sì kọ ojú sí ìgbádùn dípò àṣeyọrí.

Àwọn àmì pé ó bá a mu dáadáa:

• wọ́n bẹ̀rẹ̀ tàbí dara pọ̀ láìsí ìgbìyànjú púpọ̀;
• wọ́n rẹ́rìn-ín, sọ̀rọ̀ tàbí sọ ìtàn;
• àwọn àṣìṣe kò dàbí ẹni pé ó ń yọ wọ́n lẹ́nu;
• inú wọn dùn láti dúró nígbà tí àkókò bá tó.

Àwọn àmì pé kò bá a mu:

• “Mi ò lè ṣe é” tàbí “èyí jẹ́ ẹ̀gọ̀” tí ó ń tún ṣẹlẹ̀;
• ìdàrúdàpọ̀ nípa ohun tí a ó tẹ̀;
• ìbínú, ìtìjú tàbí títì ẹ̀rọ náà kúrò;
• ó ń ṣiṣẹ́ nìkan bí ẹ bá ṣe fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo rẹ̀.

Ìdààmú jẹ́ àmì kan, kì í ṣe ohun láti fipá kọjá. Ẹ wo ohun tí ẹ lè ṣe nígbà tí wọ́n bá sọ pé rárá. Fún àwọn èrò ní ìbámu pẹ̀lú ìpele ju àwọn àpù lọ, ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò ìpele àkọ́kọ́ àti ìpele ìkẹyìn.

Àwọn ẹ̀yà ìṣètò wo ni kí n wá tàbí kí n yẹra fún?

Ẹ wá ìṣètò parọ́rọ́, rírọrùn, ti àgbàlagbà, kí ẹ sì yẹra fún ohunkóhun tí ó ń fi ìdààmú kún un.

Ìpolówó àti àwọn ìpè láti sanwó rọrùn láti tẹ̀ láìmọ̀.

Báwo ni mo ṣe lè ṣàyẹ̀wò àṣírí àpù?

Ẹ ṣàyẹ̀wò ohun tí àpù ń kó, ẹni tí ó ń pín in pẹ̀lú, àti bóyá ẹ lè pa á rẹ́. Kí ẹ tó fi sórí ẹ̀rọ:

1. Ẹ ka àkópọ̀ àṣírí ti ibi ìtajà. Ẹ̀ka Data safety ti Google Play àti ẹ̀ka ìsọfúnni àṣírí ti App Store ṣe àtòjọ àwọn irú ìsọfúnni tí àpù lè kó tí ó sì lè pín. Àwọn ilé iṣẹ́ méjèèjì sọ pé àwọn olùgbéjáde ni ń pèsè ìsọfúnni yìí fúnra wọn, nítorí náà ó jẹ́ ibi ìbẹ̀rẹ̀, kì í ṣe àyẹ̀wò.
2. Ẹ béèrè bóyá ó nílò àkọọ́lẹ̀. Bí àpù bá ń fi àwọn àwòrán tàbí àwọn eré rírọrùn hàn nìkan, kò lè sí ìdí fún un láti mọ orúkọ, ímeèlì tàbí ọjọ́ ìbí yín.
3. Ẹ ṣàyẹ̀wò àwọn àṣẹ. Ṣé eré ìbára-mu nílò ibi tí ẹ wà, àwọn olùbáṣepọ̀, gbohùngbohùn tàbí gbogbo àkójọ fọ́tò yín nítòótọ́? Ẹ pa ohunkóhun tí kò nílò.
4. Ẹ wá ìpolówó àti ìwádìí ìlò. Àwọn irinṣẹ́ ìpolówó àti ìtọpinpin lè fi ìsọfúnni nípa bí a ṣe ń lo àpù ránṣẹ́ sí àwọn ilé iṣẹ́ mìíràn.
5. Ẹ wádìí ibi tí àwọn fọ́tò ń lọ. Bí ẹ bá fi àwọn fọ́tò ẹbí kún un, ṣé wọ́n dúró lórí ẹ̀rọ náà tàbí wọ́n ń gbé wọn lọ sí olupin? Ṣé ẹ lè yọ wọ́n kúrò?
6. Ẹ ṣàyẹ̀wò pípa rẹ́. Ẹ wò inú ìlànà àṣírí tàbí àkópọ̀ ìsọfúnni fún bí a ṣe ń pa ìsọfúnni àti àkọọ́lẹ̀ rẹ́. Àpù tí ó sọ pé a kò lè pa ìsọfúnni rẹ́ yẹ fún ìṣọ́ra àfikún, pàápàá bí ó bá ní àwọn fọ́tò tàbí ìsọfúnni ìlera.
7. Ẹ ka ìlànà àṣírí fún àwọn ìdáhùn gbangba lórí ohun tí a ń kó, ìdí rẹ̀, fún ìgbà tí ó pẹ́ tó, àti ẹni tí a ń pín in pẹ̀lú.

Ṣé HIPAA ń dáàbò bo ìsọfúnni nínú àwọn àpù dementia?

Kì í sábà dáàbò bò ó, èyí tí ó ń yà ọ̀pọ̀ ènìyàn lẹ́nu. Ẹ̀ka Ìlera àti Iṣẹ́ Ènìyàn ti Amẹ́ríkà (U.S. Department of Health and Human Services) ṣàlàyé pé HIPAA, òfin ìpamọ́ ìsọfúnni ìlera ti Amẹ́ríkà, kan àwọn ètò ìlera, ọ̀pọ̀ olùpèsè ìtọ́jú ìlera, àwọn ilé ìṣàkóso ìsọfúnni ìlera àti àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ wọn. Ní ọ̀pọ̀ ọ̀ràn, kò dáàbò bo ìsọfúnni tí ẹ bá fi sínú àpù fún lílo ti ara ẹni, àfi bí ẹni tí ó wà lábẹ́ rẹ̀ tàbí alábàáṣiṣẹ́pọ̀ rẹ̀ bá pèsè àpù náà. “Àpù dementia” láti ibi ìtajà àpù sábà máa ń wà lẹ́yìn HIPAA, kódà bí ó bá sọ̀rọ̀ nípa ìlera. Ní orílẹ̀-èdè tiyín, òfin ìpamọ́ ìsọfúnni tí ó wà lè yàtọ̀; ẹ wádìí ohun tí ó wà níbẹ̀.

Kí ni ń dáàbò bo ìsọfúnni ìlera nínú àwọn àpù tí HIPAA kò bo?

Òfin Ìkìlọ̀ Ìfọ́ Ìsọfúnni Ìlera ti Federal Trade Commission bo ọ̀pọ̀ nínú wọn. Ní 2024, FTC parí àwọn àyípadà tí ó ṣàlàyé pé òfin náà kan àwọn àpù ìlera àti àwọn ọ̀nà ẹ̀rọ irú wọn tí HIPAA kò bo. “Ìfọ́” pẹ̀lú ìfihàn tí kò ní àṣẹ, kì í ṣe jíjalè nìkan, àwọn ilé iṣẹ́ sì gbọ́dọ̀ sọ fún àwọn ènìyàn tí ó kàn àti FTC. Ìyẹn jẹ́ àwọ̀n ààbò lẹ́yìn tí nǹkan bá ti burú, kì í ṣe ìlérí pé àpù ń kó ohun tí ó nílò nìkan.

Báwo ni ó ṣe yẹ kí n ka àwọn ẹ̀rí nípa ìwádìí?

Ẹ ka àwọn ẹ̀rí lọ́ra, kí ẹ sì ṣọ́ra jù fún àwọn ìlérí tí ó tóbi jù. Àwọn ìbéèrè láti béèrè:

• Kí ni a kọ́ ní pàtó? Ìwádìí lórí ètò ìkẹ́kọ̀ọ́ kan kò fi hàn pé gbogbo eré nínú àpù ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà kan náà.
• Ta ni a kọ́? Àwọn àbájáde nínú àwọn àgbàlagbà tí ara wọn le lè má kan ẹni tí ó ní dementia.
• Kí ni a wọ̀n? Dídára sí i nínú eré fúnra rẹ̀ yàtọ̀ sí àwọn àyípadà nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, ìjíròrò, ìmọ̀lára tàbí ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni.
• Báwo ni ìwádìí náà ṣe lágbára tó? Ìdánwò tí a pín àwùjọ sí lọ́nà àìròtẹ́lẹ̀, tí a ṣàkóso (RCT), ń fi àwùjọ tí ń lo àpù wé àwùjọ tí kò lò ó. Ó jẹ́ ìṣètò rere, ṣùgbọ́n RCT kékeré tàbí kúkúrú kan kì í ṣe ẹ̀rí. Ẹ wá ọ̀pọ̀ ìwádìí, láti ọwọ́ àwọn olùwádìí aláìgbára-lé-ara, tí ó bára mu.
• Ṣé ó sọ pé ó ń yí àìsàn náà padà? Ìwádìí tí ó fi àwọn ìlọsíwájú kékeré hàn lórí ìdánwò kan kì í ṣe ẹ̀rí pé àpù ń dín ìlọsíwájú dementia kù, ń dènà tàbí ń tọ́jú rẹ̀.

Ojú-ìwé National Institute on Aging lórí ìlera ìrònú àti àwọn àgbàlagbà ṣàpèjúwe ìdánwò ńlá kan tí NIH ṣe ìnáwó rẹ̀ lórí ìkẹ́kọ̀ọ́ ìrònú tí a ṣètò, lẹ́yìn náà ó kìlọ̀ fún àwọn òǹkàwé láti ṣọ́ra fún àwọn ẹ̀rí pé àwọn eré kọ̀ǹpútà àti orí íńtánẹ́ẹ̀tì kan lè mú ìrántí àti ìrònú dára sí i. Ó sọ pé ẹ̀rí kò tíì tó pé àwọn àpù ìkẹ́kọ̀ọ́ ọpọlọ tí a ń tà ní ipa kan náà pẹ̀lú ìkẹ́kọ̀ọ́ tí a dán wò nínú ìdánwò yẹn. Ẹ lè ka sí i nínú ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn eré ọpọlọ àti ẹ̀rí àti ohun tí ìwádìí sọ nípa dídènà dementia.

Kí ni àpẹẹrẹ gbangba ti ẹ̀rí tí ń tàn jẹ?

Ní oṣù Ìkínní 2016, FTC kéde ìpinnu pẹ̀lú àwọn olùṣe Lumosity, ètò “ìkẹ́kọ̀ọ́ ọpọlọ” kan. FTC fi ẹ̀sùn kan pé ilé iṣẹ́ náà sọ, láìsí ẹ̀rí tó tó, pé àwọn eré rẹ̀ lè dá ìdínkù ìrònú tí ó jẹ mọ́ ọjọ́ orí dúró àti dáàbò bo àìlera ìrònú díẹ̀, dementia àti àrùn Alzheimer. Ilé iṣẹ́ náà gbà láti san $2 million, ó sì gbọ́dọ̀ ní ẹ̀rí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ tí ó dára, tí a lè gbẹ́kẹ̀lé kí ó tó ṣe irú àwọn ẹ̀rí bẹ́ẹ̀ ní ọjọ́ iwájú. Ọ̀ràn náà jẹ́ ìránnilétí wúlò pé èdè ìpolówó kì í ṣe ẹ̀rí.

Àwọn ọ̀rọ̀ wo ni àmì ìkìlọ̀?

Ẹ ṣọ́ra nígbà tí àpù tàbí ìpolówó bá sọ pé ó:

• “ń dènà,” “ń yí padà,” “ń dáwọ́ dúró” tàbí “ń wo” dementia tàbí Alzheimer sàn;
• “ti fi hàn ní ilé ìwòsàn” láìsí dídárúkọ ìwádìí náà, ẹni tí ó wà níbẹ̀ àti ohun tí a wọ̀n;
• ń fúnni ní “ọjọ́ orí ọpọlọ” tàbí ààmì ìrántí tí ó túmọ̀ sí àyẹ̀wò àìsàn;
• yóò “mú ọpọlọ mú,” “gbé e ga” tàbí “kọ́ ọ”;
• ń lo ẹ̀rí ẹnu àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí.

Bí ẹ kò bá dá yín lójú nípa ẹ̀rí kan, ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà ẹni náà.

Ibo ni Golden Moments wà?

Golden Moments ń pèsè àwọn ìgbòkègbodò rírọrùn láti jọ ṣe, kì í ṣe ìdánwò ìrántí, ìtọ́jú tàbí ìmọ̀ràn ìṣègùn. Àwọn eré wa, bíi Àwọn méjì-méjì àwòrán, Àwọn káàdì ìjíròrò, Àwọn méjì-méjì fọ́tò, Bíńgò àwòrán àti Ìdúró mímí parọ́rọ́, ni a ṣe fún ìgbádùn àti ìjíròrò. Wọn kì í ṣe àyẹ̀wò, ìtọ́jú, ìdènà tàbí ìwọ̀n dementia, a kò sì sọ ohunkóhun nípa ìrántí tàbí ìrònú.

A tún ṣe àpù ọ̀fẹ́ kan, Golden Moments fún iPhone, iPad àti Android. Ó ní ìbára-mu àwòrán jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ pẹ̀lú àwọn àwòrán ńlá, àwọn eré pẹ̀lú àwọn fọ́tò ẹbí tí ẹ yàn àti àwọn àpò àwòrán tí ó ń ṣiṣẹ́ láìsí íńtánẹ́ẹ̀tì, láìsí àkọọ́lẹ̀, ìpolówó, aago tàbí ààmì. Àtòjọ ìṣàyẹ̀wò kan náà wúlò: àmì àṣírí App Store rẹ̀ kà “Data Not Collected”, ìlànà àṣírí àpù sì ṣàlàyé ibi tí a ń tọ́jú àwọn àdàkọ fọ́tò sí.

A fẹ́ kí ẹ ṣe ìdájọ́ wa ju kí ẹ gbẹ́kẹ̀lé wa lọ. Ẹ lo àtòjọ ìṣàyẹ̀wò lórí ojú-ìwé yìí, ẹ ka ojú-ìwé àṣírí àti ìkéde ìṣègùn wa, kí ẹ sì dáwọ́ lílo ohunkóhun dúró, pẹ̀lú tiwa, tí kò bá bá ẹni tí ẹ ń tọ́jú mu.

Kí ni ọ̀nà tó tọ́ láti gbìyànjú àpù tuntun?

Ẹ gbìyànjú rẹ̀ papọ̀ fún ọ̀sẹ̀ méjì kan kí ẹ sì wo ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀.

1. Ẹ ṣètò rẹ̀ ní àkọ́kọ́ nípa lílo ìtọ́sọ́nà ṣíṣètò tábìlẹ́ẹ̀tì àti fóònù wa, kí ẹ sì bẹ̀rẹ̀ ní ìpele tí ó rọrùn jù.
2. Ẹ jẹ́ kí àwọn ìpàdé kúrú, kí ẹ kíyèsí ẹ̀rín, ìjíròrò àti ìparọ́rọ́, kí ẹ sì parí ní àkókò rere.
3. Ẹ fi í sílẹ̀ bí ó bá ń fa ìbínú, bó ti wù kí ìdíwọ̀n rẹ̀ ga tó.