Mbaʼéichapa eiporavóta tembiporuʼi demenciápe g̃uarã

Umi tembiporuʼi ñemuhápe henyhẽ ñembosarái oñembohéragui kakuaapavẽme g̃uarã, manduʼápe térã demenciápe g̃uarã. Oĩ oñembohekóva porã. Ambue omoĩ jeʼerã pohanoháramo ĝuarã, aravo omoambuéva ñembosarái peteĩ jehechakuaáramo, térã marandu ha mbaʼekuaarã ñembyaty. Ko kuatiarogue omeʼẽ ndéve peteĩ tape ehechakuaa hag̃ua oimeraẽva tembiporuʼi. Ndorohecháiri ni ndorohechaporãi ambue apopyre.

¿Mbaʼépa tekotevẽ aiporavo mboyve peteĩ tembiporuʼi demenciápe g̃uarã?

Eiporavo mbaʼépa rejapose hag̃ua ko tembiporuʼípe. «Peteĩ ñembosarái syme g̃uarã» ikatu heʼise heta mbaʼe iñambuéva, ha pe iporãvéva peteĩ mbaʼépe g̃uarã ikatu ndoikói ambuépe.

Umi jehechakuaa «ñemokyreʼỹ akã rehegua» oñembohekóva tapicha oikovéva demencia reheve ndive hetave jey haʼe aty oñembohapéva tapicha oñembokatupyrývagui, oñomongeta, oñembosarái ñeʼẽ rehe, oñejapo puzzle, purahéi ha tembiapo apohára reheve. Peteĩ Cochrane jehechajey ojuhu pytyvõ michĩva mbyte rupi, iñambuéva jehechakuéra apytépe. Koichagua tembiapo aty ha iñambuéva ndahaʼéi peteĩ tembiporuʼi peteĩ tapicha ojapóva añónte, upévare ehecha tembiporuʼi peteĩ tembiapo oñondive hag̃ua heta apytégui.

¿Mbaʼéichapa aikuaáta tembiporuʼi oikópa pe tapicha ikatúvape?

Ehecha mbaʼéichapa oñandu, ani ehecha peteĩ jehechakuaa térã etapa rérape. Mokõi tapicha «peteĩchagua etapápe» ikatu iñambue tuicha rehecha, hendu, ipo jepuru, ñeʼẽ ha ijepyʼaporã taʼangápe. Alzheimer’s Association heʼi iporãha nemanduʼa mbaʼépa ohayhúva yma ha mbaʼépa ikatu ojapo koʼág̃a, ha eñemotenonde vyʼáre ndahaʼéi jejapo porãitére.

Mbaʼe ohechaukáva oikóha porã:

• oñepyrũ térã oike hasyʼỹre;
• opukavy, heʼi peteĩ mbaʼe térã omombeʼu peteĩ tembiasakue;
• umi jejavy nombaʼapo vai chupe;
• ovyʼa oñemombyta vove ára.

Mbaʼe ohechaukáva ndoikóiha porã:

• heʼi jey jey «ndaikatúi» térã «kóva nembaʼéi»;
• noikuaái mbaʼépa ojopyvaʼerã;
• oñekoʼõi, otĩ térã omombo tembiporuʼi;
• oiko mante nde rejapórõ hetave mbaʼe.

Ñekoʼõi haʼe peteĩ marandu, ndahaʼéi mbaʼe ojehasavaʼerã. Ehecha mbaʼépa ejapo hag̃ua heʼírõ nahániri. Tembiapo etapa rehegua tembiporuʼiʼỹre, ehecha tembiapo etapa ñepyrũme ha etapa pahápe.

¿Mbaʼe mbaʼépa iporãva ha mbaʼépa ani hag̃ua tembiporuʼi jejapópe?

Eheka jejapo pyʼaguapýva, hasyʼỹva ha kakuaapavẽme g̃uarã, ha emboyke mbaʼeve omoĩva jehepy.

Marandu ha jerure jehepymeʼẽ rehegua hasyʼỹ ojepoko rei hag̃ua.

¿Mbaʼéichapa ahechavaʼerã tembiporuʼi tekoñemi?

Ehecha mbaʼe mbaʼekuaarãpa ombyaty, mávape omoherakuã ha ikatúpa embogue. Emboguejy mboyve:

1. Emoñeʼẽ ñemombyky tekoñemi rehegua tembiporuʼi ñemuhápe. Google Play Data safety renda ha App Store marandu tekoñemi rehegua ohechauka mbaʼeichagua mbaʼekuaarãpa tembiporuʼi ikatu ombyaty ha omoherakuã. Mokõivéva heʼi apopyre apoha omeʼẽha ko marandu, upévare haʼe peteĩ ñepyrũ, ndahaʼéi jehechajey.
2. Eporandu tekotevẽpa jehaipyre. Tembiporuʼi ohechaukáramo taʼanga térã ñembosarái hasyʼỹva añónte, ikatu natekotevẽi oikuaa ne réra, ne ñanduti veve térã ne aramboty.
3. Ehecha ñemoneĩ. ¿Oikotevẽ añetete peteĩ ñembosarái ñembojoaju oikuaa ne renda, ne jeikerã, ne ñeʼẽñendu térã ne taʼangaty tuichakue? Embogue oimeraẽva natekotevẽiva.
4. Eheka marandu ha ñemañahakuéra. Tembiporuʼi marandu ha jesarekorã rehegua ikatu omondo ambue atyhápe mbaʼéichapa ojepuru tembiporuʼi.
5. Eikuaa moõpa oho taʼanga. Emoĩramo familia taʼanga, ¿opyta tembiporuʼípe térã ojehupi peteĩ mohendahavusúpe? ¿Ikatúpa emboguete?
6. Ehecha mbaʼéichapa oñembogue. Eheka porureko tekoñemi térã ñemombyky mbaʼekuaarãme mbaʼéichapa emboguekuaa mbaʼekuaarã ha ne jehaipyre. Peteĩ tembiporuʼi heʼíva mbaʼekuaarã ndaikatuiha oñembogue oikotevẽ jesareko hetave, oñongatúramo taʼanga térã marandu tesãi rehegua.
7. Emoñeʼẽ porureko tekoñemi eheka hag̃ua mbohovái hesakãva: mbaʼépa oñembyaty, mbaʼére, mboy árapa, ha mávape oñemoherakuã.

¿HIPAA omoʼãpa marandu tembiporuʼi demenciápe g̃uarãme?

Hetave jey nahániri, ha upéva omondýi heta tapichápe. U.S. Department of Health and Human Services omyesakã HIPAA ojepuruha pohãrã aty, hetave pohãnohára, pohãrã mbaʼekuaarã aty ha umi oñepytyvõva hendivekuéra rehe. Hetave jey nomoʼãi mbaʼekuaarã emoĩva tembiporuʼípe eipuru hag̃ua ndevoi, ndahaʼéiramo peteĩ aty HIPAA omoʼãva térã iñepytyvõhára omeʼẽ tembiporuʼi. Peteĩ «tembiporuʼi demenciápe g̃uarã» tembiporuʼi ñemuhágui ikatu oĩ HIPAA okápe, oñeʼẽramojepe tesãi rehe.

¿Mbaʼépa omoʼã mbaʼekuaarã tesãirã rehegua HIPAA ndojapóiriva?

Federal Trade Commission Health Breach Notification Rule omoʼã heta koʼãvagui. Ary 2024-pe FTC omoañete ñemoambue omyesakãva ko porureko ojepuruha tembiporuʼi tesãirã rehegua ha ambue tembipurupyahu HIPAA ndojapóirivape. Peteĩ «ñembyai» oike ñemoherakuã ñemoneĩʼỹre, ndahaʼéi tekohapegua añónte, ha umi atykuéra omomarandu vaʼerã umi oñeñandúva ha FTC-pe. Kóva haʼe peteĩ pytyvõ oiko rire peteĩ mbaʼe vai, ndahaʼéi ñeʼẽmeʼẽ tembiporuʼi ombyatýta mbaʼe tekotevẽva añónte.

¿Mbaʼéichapa amoñeʼẽvaʼerã jeʼerã jehechakuaa ha hekopete rehegua?

Emoñeʼẽ mbeguekatu jeʼerã hekopete rehegua, ha ejeroviaʼiveʼỹ umi ñeʼẽmeʼẽ tuichavévape. Porandu ikatúva ejapo:

• Mbaʼetépa oñehechakuaa añete? Peteĩ jehechakuaa peteĩ tembiaporãme ndahechaukái opaite ñembosarái tembiporuʼípe oikohápe peichaite.
• Mávandivepa oñehechakuaa? Mbaʼe ojejuhúva tapicha kakuaapavẽ itesãi porãvape ikatu ndoikói peteĩ tapicha oikovéva demencia reheve ndive.
• Mbaʼépa oñembohekopy? Iporãve ñembosarái añóme iñambue tekove ára ha ára, ñomongeta, vyʼa térã jeikekuaágui.
• Mboy mbarepápa pe jehechakuaa? Peteĩ jehechakuaa oñemboheko porãva (RCT) omoñondive peteĩ aty oipurúva tembiporuʼi ambue aty ndoipurúiva rehe. Haʼe peteĩ jejapo porã, ha katu peteĩ RCT michĩ térã mbykýva añónte ndahaʼéi hekopete. Eheka hetave jehechakuaa, tapicha ijeheguíva ojapóva, oñombohovái jueheguáva.
• Heʼípa omoambueha pe mbaʼasy? Peteĩ jehechakuaa ohechaukáva ñemoambue michĩva peteĩ jehecha rupive ndahaʼéi hekopete tembiporuʼi omombegue, omoʼã térã omongueraha demencia.

National Institute on Aging kuatiarogue tesãi akã rehegua ha kakuaapavẽ omombeʼu peteĩ jehechakuaa tuicha NIH oipytyvõva ñembokatupyry akã rehegua oñembohekóvape, ha upéi omomarandu ani hag̃ua jerovia jeʼerãre heʼíva oĩ ñembosarái computadora ha ñandutípe ikatúva omoporãve manduʼa ha jehecha akã. Heʼi ndaiporiha gueteri hekopete hetaiterei heʼíva umi tembiporuʼi ñembokatupyry akã rehegua oñemoguáva oguereko peichaite pe ñembokatupyry oñehaʼãva upe jehechakuáape. Ikatu emoñeʼẽve ore mboʼepy rehegua ñembosarái akã rehegua ha hekopete ha mbaʼépa heʼi jehechakuaa demencia ñemoʼã rehegua.

¿Mbaʼe techapyrã opavavépe g̃uarã oĩva peteĩ jeʼerã japugua rehegua?

Jasyteĩ 2016-pe, FTC omomarandu peteĩ ñembojoaju Lumosity apoha ndive, peteĩ tembiaporã «ñembokatupyry akã rehegua». FTC heʼi upe aty heʼi hague, hekopeteʼỹre, iñembosarái ikatuha omombegue jehecha akã ñembotuichápe, ha omoʼã mild cognitive impairment, demencia ha Alzheimer mbaʼasygui. Pe aty ohepymeʼẽ 2 millón dólar ha oguereko vaʼerã hekopete científica jeroviapýva heʼi mboyve jeʼerã péicha upe rire. Ko tembiapo ñanemanduʼa ñeʼẽ ñemurã ndahaʼeiha hekopete.

¿Mbaʼe ñeʼẽpa haʼe marandu kyhyjeha?

Ejesareko tembiporuʼi térã marandu heʼíramo:

• «omoʼã», «omombuejeýma», «omombyta» térã «omonguera» demencia térã Alzheimer;
• haʼe «ojehechaporãva pohãnoháraramo» omombeʼuʼỹre jehechakuaa, máva oĩ hague ha mbaʼépa oñembohekopy;
• omeʼẽ «akã ary» térã jehepymeʼẽ manduʼa rehegua ohechaukáva peteĩ jehechakuaa;
• «omoakãrapuʼãta», «omombaretéta» térã «omokatupyrýta» akã;
• oipuru tapicha heʼíva hekopete ramo.

Nerovia porãiramo peteĩ jeʼerã rehe, eporandu pe tapicha pohãnohára.

¿Moõpa oĩ Golden Moments?

Golden Moments omeʼẽ tembiapo hasyʼỹva oñondive hag̃ua, ndahaʼéi manduʼa jehechakuaa, pohã térã ñeʼẽmondo pohanohára rehegua. Ore ñembosarái, haʼeháicha Picture Pairs, Conversation Cards, Photo Pairs, Picture Bingo ha Calm Breathing, ojejapo vyʼa ha ñomongeta hag̃ua. Ndahechakuaái, nomonguerái, nomoʼãi ha nomboguapái demencia, ha noromeʼẽi jeʼerã manduʼa térã jehecha akã rehegua.

Avei rojapo peteĩ tembiporuʼi rei, Golden Moments iPhone, iPad ha Android-pe g̃uarã. Oguereko taʼanga ñembojoaju mbegue, taʼangami tuicháva reheve, ñembosarái familia taʼanga nde eiporavóva reheve ha taʼanga aty oikóva internetʼỹre, jehaipyre, marandu, aravo ha jehepymeʼẽʼỹre. Ko lista peteĩchagua ojepuru avei: iñemomarandu tekoñemi App Store-pe heʼi «Ndojembyatýi mbaʼekuaarã», ha tembiporuʼi porureko tekoñemi omyesakã moõpa oñeñongatu taʼanga ñongatupyre.

Iporãve roipotárõ pejesarekovo ore rehe, ndahaʼéi rojeroviase. Eipuru ko lista ko kuatiaroguépe, emoñeʼẽ ore kuatiarogue tekoñemi rehegua ha ñemomarandu pohanohára reheguaʼỹre, ha eheja eipuru oimeraẽva, ore mbaʼe avei, ndoikóiramo porã pe tapicha pejesarekóva hese ndive.

¿Mbaʼe tape porãpa ikatu añehaʼã hag̃ua peteĩ tembiporuʼi pyahu?

Eñehaʼã oñondive mokõi arapokõindýpe ha ehecha mbaʼépa oiko.

1. Embosakoʼi raẽ ore tableta ha pumbyry ñembosakoʼi rupive, ha eñepyrũ pe hasyʼỹvévagui.
2. Eguereko ára mbykýva, ehecha pukavy, ñomongeta ha pyʼaguapy, ha emohuʼã peteĩ ára porãme.
3. Eheja ndokóiramo porã, ojehayhuramijepe porãiterei.