Дементия өсөн ҡушымта һәм уйындарҙы нисек һайларға

App Store-дарҙа өлкәндәр, хәтер йәки дементия өсөн тип билдәләнгән уйындар бик күп. Өлөшө яҡшы эшләнгән. Ә башҡалары медицина тон менән вәғәҙәләр, уйынды тестҡа әйләндергән таймерҙар, йәки реклама һәм мәғлүмәт йыйыу өҫтәй. Был биттә исәптә ҡушымтаны үҙегеҙ баһалау ысулы бар. Башҡа продукттарҙы беҙ рейтингламайбыҙ һәм рецензия яҙмайбыҙ.

Дементия ҡушымтаһын һайлар алдынан нимә хәл итергә?

Ҡушымтаның нимә эшләүен билдәләгеҙ. «Әсәй өсөн уйын» төрлө мәғәнә бирергә мөмкин, һәм бер маҡсат өсөн иң яҡшы һайлау икенсе маҡсат өсөн күп осраҡта насар була.

Дементия менән йәшәгән кешеләр өсөн структуралы «когнитив стимуляция» тураһындағы тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, өйрәтелгән хеҙмәткәрҙәр алып барған төркөм эштәре менән бәйле: һөйләшеү, һүҙ уйындары, головоломкалар, музыка һәм ижади эш. Cochrane тикшеренеүе уртаса аҙ файҙа табыуын әйтә, һәм ул тикшеренеүҙәр араһында айырылып тора. Шундай социаль, төрлө программа яңғыҙ ҡушымта менән бер үк түгел, шуға күрә исемегеҙҙә ҡушымтаны күп сараның береһе итеп ҡарағыҙ.

Ҡушымта кешенең һәләтенә тап киләме, нисек белергә?

Диагнозға йәки этап ярлығына ҡарамаҫтан, кешенең реакцияһын күҙәтегеҙ. Бер үк «этапта» торған ике кеше күреү, ишетеү, ҡулдың тотошлоғо, тел һәм экрандарға булған ышаныс яғынан бик ҡапма-ҡаршы булырға мөмкин. Alzheimer’s Association элекке ҡыҙыҡһыныуҙарҙы һәм ағымдағы мөмкинлектәрҙе иҫтә тотоуҙы һәм ҡаҙаныштан бигерәк рәхәт алыуға иғтибар итеүҙе тәҡдим итә.

Яҡшы тап килеүҙең билдәләре:

• улар әллә ни ҡыстамайынса башлай йәки ҡушыла;
• йылмая, фекер әйтә йә хикәйә һөйләй;
• хаталар уларҙы борсомай кеүек;
• туҡтау ваҡыты еткәндә риза була.

Тап килмәүҙең билдәләре:

• ҡабатланған «мин булдыра алмайым» йәки «был иҫәр нәмә»;
• нимәгә баҫырға икәнен аңлай алмау;
• ҡәһәрләнеү, оятсанып ҡалыу йәки ҡоролманы этеп ташлау;
• тик һеҙ практик итеп бөтә нәмәне эшләгәндә генә эшләй.

Борсолоу — сигнал, уны үтеп барырға кәрәкмәй. Ни эшләргә, улар «юҡ» тигәндә тураһында уҡығыҙ. Ҡушымталарҙан тыш этап буйынса идеялар өсөн беренсе этап һәм һуңғы этап эшмәкәрлектәрҙе ҡарағыҙ.

Нимә эҙләргә, нимәне иҫәпкә алмаҫҡа?

Тыныс, ябай, олаталарса дизайн эҙләгеҙ, һәм баҫым өҫтәгән нәмәләрҙән һаҡланығыҙ.

Реклама һәм һатыу һорауҙарына ысын-бысын ситтән баҫыу еңел.

Ҡушымтаның махфилеге тураһында нисек тикшерергә?

Ҡушымта нимә йыйғанын, кем менән уртаҡлашҡанын һәм уны юйырға мөмкинлек барлығын тикшерегеҙ. Ҡуйыр алдынан:

1. Магазиндың махфилек йомғағын уҡығыҙ. Google Play-ҙың Data safety бүлеге һәм App Store-ҙың махфилек мәғлүмәте бүлеге ҡушымта йыя һәм уртаҡлаштыра ала торған мәғлүмәт төрҙәрен күрһәтә. Ике компания лә был мәғлүмәтте эшләүселәр үҙҙәре биреүен әйтә, шуға күрә ул башланғыс нөктә, аудит түгел.
2. Аккаунт кәрәк-кәрәкмәгәнен тикшерегеҙ. Ҡушымта бары һүрәттәр йәки ябай уйындар күрһәтһә, уның ҡасан исемегеҙҙе, электрон почтағызҙы йә тыуған көнөгөҙҙө белергә кәрәк булыуы мөмкин түгел.
3. Рөхсәттәрҙе тикшерегеҙ. Тап килтереү уйыны гәрәк урынды, контакттарҙы, микрофонды йәки бөтә фотоколлекцияны белергә тейешме? Кәрәкмәгәнен һүндерегеҙ.
4. Реклама һәм аналитикаға иғтибар итегеҙ. Реклама һәм эҙләү коралдары ҡушымтаның ҡулланылыуы тураһында мәғлүмәтте башҡа компанияларға ебәрергә мөмкин.
5. Фотолар ҡайҙа китеүен белегеҙ. Ғаилә фотоларын өҫтәһәгеҙ, улар ҡоролмала ҡалама йәки серверға күсәме? Уларҙы алып ташлап буламы?
6. Юйыуҙы тикшерегеҙ. Мәғлүмәтте һәм аккаунтты нисек юйырға икәнен махфилек сәйәсәтенән йәки мәғлүмәт йомғағынан эҙләгеҙ. Мәғлүмәтте юйып булмай тигән ҡушымтаға айрыуса иғтибарлы булығыҙ, айрыуса фотолар йә һаулыҡ мәғлүмәте булһа.
7. Махфилек сәйәсәтен уҡығыҙ. Нимә йыйыла, ни өсөн, ҡасан тиклем һаҡлана һәм кем менән уртаҡлаша — шуны ябай итеп аңлатыуын табығыҙ.

HIPAA дементия ҡушымталарындағы мәғлүмәтте һаҡлай саҡта ла?

Ғәҙәттә юҡ, һәм был күптәрҙе аптыратһа ла. Америка Ҡушма Штаттары Һаулыҡ һаҡлау һәм кеше хеҙмәттәре département-ы (HHS) аңлата: HIPAA һаулыҡ пландарына, күпселек медицина хеҙмәткәрҙәренә, медицина мәғлүмәтен эшкәртеүселәргә һәм уларҙың бизнес партнерҙарына ҡағыла. Күп осраҡта ул шәхси файҙаланыу өсөн ҡушымтаға индергән мәғлүмәтте һаҡламай, ҡасан ки ҡушымтаны ҡаплана торған ойошма йәки уның бизнес партнеры тәьмин итмәһә. App Store-дан алынған «дементия ҡушымтаһы» һаулыҡ тураһында һөйләһә лә, еш кына HIPAA-нан тыш тора.

HIPAA ҡаплаған булмаған ҡушымталарҙа һаулыҡ мәғлүмәтен кем һаҡлай?

Федераль сауҙа комиссияһының (FTC) Health Breach Notification Rule ҡағиҙәһе уларҙың күбеһен ҡаплай. 2024 йылда FTC үҙгәрештәр раҫланы, улар ҡағиҙәнең HIPAA ҡаплаған булмаған ҡушымталарға һәм шуға оҡшаш технологиялаға ҡағылыуын асыҡлай. «Ҡасыу» тип тик һөжүмдәрҙе түгел, рөхсәтһеҙ уртаҡлаштырыуҙы ла иҫәпләйҙәр, һәм компаниялар зыян күргән кешеләргә һәм FTC-ға хәбәр итергә тейеш. Был бер нәмә буҙылғандан һуңғы һаҡлау селтәре, ҡушымта кәрәкмәгәнде генә йыя тигән вәғәҙә түгел.

Фәнни дәлилдәр тураһындағы дәғүәләрҙе нисек уҡырға?

Дәлилдәр тураһындағы дәғүәләрҙе әкрен уҡығыҙ, иң ҙур вәғәҙәләргә иң күп шикләнегеҙ. Үҙегеҙгә бирергә кәрәк һорауҙар:

• Нимә айырыуса өйрәнелгән? Бер программаны өйрәнеү барлыҡ уйындарҙың бер төрлө эшләүен күрһәтмәй.
• Кем өйрәнелгән? Сәләтле өлкән кешеләрҙә алынған һөҙөмтәләр дементия менән йәшәгән кешегә тап килмәүе мөмкин.
• Нимә үлсәнгән? Уйында үҙе яҡшыраҡ булыу — көндәлек тормоштағы, һөйләшеүҙәге, кәйефтәге йә бойондороҡһоҙлоктағы үҙгәрештән башҡа нәмә.
• Тикшеренеү ни тиклем көслө? Рандомлаштырылған контролләнгән һынау (RCT) ҡушымта ҡулланыусы төркөмде ҡулланмаған төркөм менән сағыштыра. Ул яҡшы схема, әммә бер бәләкәй йәки ҡыҫҡа RCT дәлил түгел. Бәйһеҙ тикшеренеүселәрҙең, бер-береһе менән килешкән күп тикшеренеүҙәрҙе эҙләгеҙ.
• Ауырыуҙы үҙгәртеүе тураһында дәғүә бармы? Тест буйынса бәләкәй яҡшыртыуҙы күрһәткән тикшеренеү ҡушымта дементияны туҡтатыуын, профилактикалауын йәки дауалауын дәлилләмәй.

Америка Нейрожәмғиәтенең өлкәндәрҙең когнитив һаулығы битендә NIH менән финансланған структуралы когнитив әҙерлек буйынса бөйөк һынау тасуирлана, һәм унан һуң уҡыусыларҙы компьютер һәм онлайн уйындарҙың хәтерҙе һәм фекерләүҙе яҡшырта алыуы тураһындағы дәғүәләрҙән һаҡлана. Унда әйтелгәнсә, коммерция аҡыл-әҙерлек ҡушымталарының шул һынауҙағы әҙерлек кеүек тәьҫир биреүе тураһында дәлил әлегә етерлек түгел. Күберәк аҡыл уйындары һәм дәлилдәр һәм дементияны профилактикалау тураһында тикшеренеүҙәр нимә әйтә тураһында беҙҙең ҡулланмаларҙа уҡый алаһығыҙ.

Ялған дәғүәнең ғәмәли миҫалы нимә?

2016 йылдың гинуарында FTC «аҡыл әҙерлеге» программаһы Lumosity-ҙың яһаусылары менән килешеүҙе иғлан итте. FTC компанияның уйындарының йәш менән бәйле когнитив кәмеүҙе тотҡарлай һәм еңел когнитив бозолоуҙан, дементиянан һәм Альцгеймер ауырыуынан һаҡлай алыуын етерлек дәлилһеҙ дәғүә иткәнен әйтте. Компания 2 миллион доллар түләргә риза булды һәм киләсәктә шундай дәғүәләр алдынан дәүләт ышаныслы фәнни дәлилдәр булырға тейеш. Был осраҡ маркетинг теле дәлил түгеллеген иҫкә һалыусы миҫал.

Ниндәй һүҙҙәр ҡыҙыл туҡтау билдәһе?

Ҡушымта йәки реклама былай тигәндә шикле булығыҙ:

• дементияны йә Альцгеймерҙы «профилактикалай», «кире бора», «туҡтата» йә «дауалай»;
• ниндәй тикшеренеү, кемдәр катнашҡаны һәм нимә үлсәнгәнен атамай «клиник дәлилләнгән» тип яҙа;
• диагнозға оҡшаған «мейе йәше» йә хәтер счеты бирә;
• мейене «сплай», «көсәйтә» йә «әҙерләй» тип вәғәҙә итә;
• дәлил итеп мактау хаттарын ҡуллана.

Дәғүә тураһында шикләнһәгеҙ, кешенең врачынан һорағыҙ.

Golden Moments ҡайҙа инә?

Golden Moments — ябай уртаҡ эшмәкәрлектәр, хәтер тесты, терапия йәки медицина кәңәше түгел. Беҙҙең уйындар, мәҫәлән Рәсем парҙары, Һөйләшеү карталары, Фото парҙары, Рәсем бинго һәм Тын алыу, рәхәт алыу һәм һөйләшеү өсөн эшләнгән. Улар дементияны асыҡламай, дауаламай, профилактикаламай һәм үлсәмәй, һәм беҙ хәтер йәки фекерләү тураһында дәғүә яһамайбыҙ.

Беҙҙең бушлай ҡушымта ла бар: Golden Moments iPhone, iPad һәм Android өсөн. Унда эре плиткалар менән ябай рәсем тап килтереү, һеҙ һайлаған ғаилә фотолары менән уйындар һәм офлайнда эшләгән рәсем пакеттары бар, аккаунт, реклама, таймер йәки счет юҡ. Шул уҡ тикшерелгән исемлек уға ла ҡағыла: App Store-ҙағы махфилек билдәһе «Data Not Collected» тип яҙа, ә ҡушымтаның махфилек сәйәсәте фото күсермәләрҙең ҡайҙа һаҡланыуын аңлата.

Беҙгә ышанғанығыҙҙан бигерәк, баһалауығыҙҙы теләйбеҙ. Бынан тикшерелгән исемлекте, беҙҙең махфилек биттәрен һәм медицина иҫкәртеүен ҡулланығыҙ, һәм кешегеҙгә тап килмәгән нәмәне — шул исәптән беҙҙекен дә — туҡтатығыҙ.

Яңы ҡушымтаны һынауҙың аҡыллы ысулы нимә?

Бер нисә аҙнаға бергә һынап ҡарағыҙ һәм нимә булыуын күҙәтегеҙ.

1. Башта уны көйләгеҙ, беҙҙең планшет һәм телефон көйләү ҡулланмаһы буйынса, иң еңел кимәлдән башлағыҙ.
2. Сессияларҙы ҡыҫҡа тотоғоҙ, йылмайыуҙы, һөйләшеүҙе, тынғылыҡты күҙәтегеҙ һәм яҡшы мәлдә тамамлағыҙ.
3. Ҡәһәрләнеү килтерһә, ташлағыҙ, ул нисек юғары баһаланһа ла.