Mutindu ya Pona Ba Appi ti Bisaka ya Dementia

Bazandu ya ba appi kele ya kufuluka ti bisaka yina bo ke tubilaka bambuta, kiyibuka to dementia. Yankaka bo me salaka yo na mayele ya mbote. Yankaka ke yikaka mambu ya kimunganga yina ke monanaka bonso ya kieleka, bantangu yina ke kumisaka kusakana na kumeka, to bapiblisite mpi kukanga bansangu. Lutiti yai ke pesaka nge mutindu ya kutala appi konso nge mosi. Beto ke tadilaka ve mpi ke pesaka ve mabanza na zulu ya ba appi ya bankaka.

Mambu nki mono fwete zaba na ntwala ya kupona appi ya dementia?

Zaba mambu yina nge ke zola nde appi kusala. «Kisaka sambu na mama» lenda tendula mambu ya kuswaswana mingi, mpi appi ya mbote sambu na lukanu mosi lenda vanda ya mbi sambu na lukanu ya nkaka.

Bansosa mingi na yina me tala «kusadisa mabanza» na mutindu ya kuyidika sambu na bantu yina ke zingaka ti dementia ke monisaka balukutakanu yina bansadi ya kulonguka ke twadisaka, ti masolo, bisaka ya mambu, bapuzele, miziki mpi bisalu ya kusala. Ntalu ya Cochrane monisaka bambongo ya fioti na kimvuka, kansi yo ke sobaka kati na bansosa. Programe ya mutindu yina ya kimvuka mpi ya kuswaswana kele ve kima mosi ti appi yina muntu ke sadilaka yandi mosi, yo yina tala appi bonso kisalu mosi ya kusakana na kati ya bisalu mingi.

Mutindu nki mono lenda zaba kana appi ke fwanana ti makuki ya muntu?

Tala mutindu muntu ke sadilaka yo, kansi ve kutadila zina ya maladi to kitambi. Bantu zole na «kitambi mosi» lenda vanda kuswaswana mingi na kutala, kuwa, kusadila maboko, kutuba mpi kumona pete na kusadila ba ekran. Alzheimer’s Association ke pesa ngindu ya kubaka mambu yina muntu vandaka kuzola ntama mpi makuki na yandi ya bubu, mpi kutula dikebi na kiese kansi ve na kulonga.

Bidimbu ya appi ya mbote:

• yandi ke yantika to ke vukana kukonda kusonga mingi;
• yandi ke seka, ke tuba to ke zabisaka disolo;
• mambi ke yangisaka yandi ve mingi;
• yandi ke vandaka na kiese ya kuyambula ntangu yo me lunga.

Bidimbu ya appi ya mbi:

• kutuba mbala na mbala «mono lenda ve» to «yai kele mambu ya buzoba»;
• kuvwanda na ntendula ve na mambu ya kufina;
• kuyinisa, nsoni to kupusa apareyi;
• yo ke sadilaka kaka kana nge ke salaka mambu mingi.

Kuyinisa kele kidimbu, kansi ve kima ya kupusa. Tala mambu ya kusala ntangu yandi ke tuba nde ve. Sambu na bangindu ya nkaka kuluta ba appi, tala bisalu sambu na kitambi ya luyantiku mpi kitambi ya nsuka.

Bima nki ya kusala mono fwete sosa to kubuya?

Sosa mambu ya pima, ya pete mpi ya bambuta, mpi buya mambu yonso yina ke nataka kukwenda nswalu.

Bapiblisite mpi mambu ya kusumba lenda finama na kifu.

Mutindu nki mono lenda tala kinsweki ya appi?

Tala bansangu yina appi ke bakaka, na nani yo ke kabulaka yo, mpi kana nge lenda kufuta yo. Na ntwala ya kukotisa yo:

1. Tanga nkombo ya fioti ya kinsweki na zandu ya ba appi. Kitini ya Data safety ya Google Play mpi kitini ya bansangu ya kinsweki ya App Store ke monisaka mitindu ya bansangu yina appi lenda baka mpi kukabula. Bakompani zole ke tuba nde bansali ya ba appi ke pesaka bansangu yai bo mosi, yo yina yo kele luyantiku, kansi ve ntalu ya mvimba.
2. Yufula kana yo ke lombaka konte. Kana appi ke monisaka kaka bifwanisu to bisaka ya pete, mbala yankaka kele ve ti kikuma ya kuzaba zina na nge, adrese ya e-mail to kilumbu ya lubutuku.
3. Tala nswa yina yo ke lombaka. Keti kisaka ya kufwanisa kele mpenza na mfunu ya kisika, bantu ya kusolula ti bo, mikro to biblioteke na nge ya mvimba ya bafoto? Katula mambu yonso yina kele ve na mfunu.
4. Sosa bapiblisite mpi bisadilu ya kutala. Bisadilu ya piblisite mpi ya kulandila lenda tinda bansangu ya mutindu appi ke sadilamaka na bakompani ya nkaka.
5. Zaba kisika bafoto ke kwendaka. Kana nge ke yika bafoto ya dibuta, yo ke bikalaka na apareyi to yo ke kwendaka na server? Keti nge lenda katula yo?
6. Tala mutindu ya kufuta. Sosa na nsiku ya kinsweki to na nkombo ya bansangu mutindu ya kufuta bansangu mpi konte. Appi yina ke tubaka nde bansangu lenda futama ve ke lombaka dikebi ya kuluta, mingi-mingi kana yo ke bumba bafoto to mambu ya mavimpi.
7. Tanga nsiku ya kinsweki sambu na kuzwa bamvutu ya pwelele na yina me tala mambu yina ke bakamaka, sambu na nki, ntangu nki, mpi na nani yo ke kabulamaka.

Keti HIPAA ke taninaka bansangu na ba appi ya dementia?

Mingi ve, mpi yau ke yitukisaka bantu mingi. U.S. Department of Health and Human Services ke tendula nde HIPAA ke sadilaka sambu na baprograme ya mavimpi, mingi ya bampangi ya kimunganga, bibuka ya kukabula bansangu ya mavimpi mpi bansadi na bo. Mingi-mingi yo ke taninaka ve bansangu yina nge ke kotisa na appi sambu na kusadila ya nge mosi, katula kaka kana kibuka yina HIPAA ke tadila to nsadi na yo me pesa appi. Appi ya «dementia» yina kele na zandu ya ba appi mbala mingi kele na nganda ya HIPAA, ata kana yo ke tubila mavimpi.

Mambu nki ke taninaka bansangu ya mavimpi na ba appi yina HIPAA ke taninaka ve?

Nsiku ya FTC ya Health Breach Notification Rule ke taninaka mingi na kati na yo. Na 2024, FTC yidikaka bansoba sambu na kumonisa pwelele nde nsiku yina ke sadilaka sambu na ba appi ya mavimpi mpi batekinolozi ya mutindu mosi yina HIPAA ke taninaka ve. «Kubebisa» ke bakisa mpi kukabula bansangu kukonda nswa, kansi ve kaka kuyiba na nzila ya Internet, mpi bakompani fwete zabisa bantu yina mambu me tadila mpi FTC. Yau kele kisadilu ya kutanina na nima ya mambu ya mbi kusalama, kansi ve nsilulu nde appi ke baka kaka mambu yina yo ke lombaka.

Mutindu nki mono fwete tanga mambu ya bansosa mpi ya nzikisa?

Tanga mambu ya nzikisa malembe, mpi vanda na dikebi ya kuluta ti bansilulu ya nene. Bangyufula ya kuyula:

• Inki mpenza bo meka? Nsosa ya programe mosi ke monisaka ve nde bisaka yonso na appi ke sadilaka mutindu mosi.
• Banani bo meka? Bambongo yina bo bakaka na bambuta ya mavimpi ya mbote lenda fwanana ve ti muntu yina ke zingaka ti dementia.
• Inki bo mekaka? Kukuma mbote na kisaka yandi mosi kele mambu ya kuswaswana ti bansoba na luzingu ya kilumbu na kilumbu, masolo, mawi to kuzinga na kimpwanza.
• Nsosa kele ya ngolo nki? Nsosa ya kuyidika ya kuyoka (RCT) ke fwanisaka kimvuka yina ke sadilaka appi ti kimvuka yina ke sadilaka yo ve. Yau kele mutindu ya mbote, kansi RCT mosi ya fioti to ya nkufi kele ve nzikisa. Sosa bansosa mingi, ya bansosi ya kimpwanza, yina ke wakana.
• Keti yo ke tubaka nde yo ke soba maladi? Nsosa yina ke monisaka bansoba ya fioti na kumeka kele ve nzikisa nde appi ke lembikisa, ke buyisaka to ke belulaka dementia.

Lutiti ya National Institute on Aging na yina me tala mavimpi ya mabanza mpi bambuta ke tendula nsosa mosi ya nene yina NIH pesaka mbongo ya malongi ya kuyidika ya mabanza, mpi na nima yo ke kebisa batangi na mambu yina ke tubaka nde bisaka yankaka ya ordinatere mpi ya Internet lenda tomisa kiyibuka mpi kuyindula. Yo ke tuba nde kele ve ntete ti nzikisa ya kufwana yina ke monisa nde ba appi ya kusadisa mabanza yina ke tekaka na zandu kele ti bupusi ya mutindu mosi ti malongi yina bo meka na nsosa yina. Nge lenda tanga diaka na lutiti na beto ya bisaka ya mabanza mpi nzikisa mpi mambu yina bansosa ke tuba na yina me tala kubuyisaka dementia.

Mbandu nki ya pwelele ya mambu ya kukusa kele?

Na Yanuari 2016, FTC zabisaka kuwakana mosi ti bansali ya Lumosity, programe ya «brain training». FTC tubaka nde kompani tubaka, kukonda nzikisa ya kufwana, nde bisaka na yo lenda lembikisa kukonda ngolo ya mabanza yina ke kwisaka ti mvu, mpi lenda tanina na kukonda ngolo ya fioti ya mabanza, dementia mpi maladi ya Alzheimer. Kompani ndimaka kufuta $2 million mpi yo fwete vanda ti nzikisa ya siansi ya ngolo mpi ya kutudila ntima na ntwala ya kutuba mambu ya mutindu yina na bilumbu ke kwisa. Diambu yai kele kiyibusa ya mbote nde mambu ya piblisite kele ve nzikisa.

Mambu nki ya kutuba fwete pesa dikebi?

Vanda na dikebi ntangu appi to piblisite ke tuba nde yo:

• «ke buyisaka», «ke vutulaka», «ke telamaka» to «ke belulaka» dementia to maladi ya Alzheimer;
• «me monanamaka na kimunganga» kukonda kutanga nsosa, banani vandaka na kati na yo, mpi inki bo mekaka;
• ke pesaka «mvu ya mabanza» to kotasion ya kiyibuka yina ke monisa bonso yo kele kuzaba maladi;
• ta «songisa», «tomisa» to «longa» mabanza;
• ke sadilaka bambandu ya bantu bonso nzikisa.

Kana nge kele ve na kutudila ntima na diambu mosi, yufula munganga ya muntu.

Golden Moments kele na kisika nki?

Golden Moments ke pesaka bisalu ya pete yina bantu ke salaka kumosi, kansi ve kumeka ya kiyibuka, lusansu to ndongisila ya kimunganga. Bisaka na beto, bonso Picture Pairs, Conversation Cards, Photo Pairs, Picture Bingo mpi Calm Breathing, bo me salaka yo sambu na kiese mpi masolo. Yo ke monisaka ve, yo ke belulaka ve, yo ke buyisaka ve mpi yo ke meka ve dementia, mpi beto ke tubaka ve mambu ya kiyibuka to ya kuyindula.

Beto ke pesaka mpi appi ya ofele, Golden Moments sambu na iPhone, iPad mpi Android. Yo kele ti kufwanisa bafoto ya mawete ti bamatayi ya nene, bisaka ti bafoto ya dibuta yina nge ke ponaka mpi bapake ya bifwanisu yina ke sadilaka kukonda nzila ya Internet, kukonda konte, bapiblisite, ntangu to kotasion. Lisiti ya mutindu mosi ke sadilaka: etikete ya kinsweki na App Store ke tuba «Bansangu Me Bakama Ve», mpi nsiku ya kinsweki ya appi ke tendula kisika bakopi ya bafoto ke bumbanamaka.

Beto ke zola nde nge tadila beto, kansi ve kutudila beto ntima kaka. Sadila lisiti ya lutiti yai, tanga lutiti na beto ya kinsweki mpi ndimisa na beto ya kimunganga, mpi yambula kusadila kima yonso, ata ya beto, kana yo ke fwanana ve ti muntu yina nge ke kebaka.

Nzila nki ya mayele ya kumeka appi ya mpa?

Meka yo kumosi na mposo zole mpi tala mambu yina ke salama.

1. Yidika yo ntete na kusadila lutiti na beto ya kuyidika tableti mpi telefone, mpi yantika na kitambi ya pete kuluta.
2. Bikila bantangu ya nkufi, tala kuseka, masolo mpi pema, mpi manisa na ntangu ya mbote.
3. Yambula yo kana yo ke nataka kuyinisa, ata bantu mingi ke tuba nde yo kele mbote.