Ũrĩa wa Gũthuura Apps na Michetho ya Dementia

Mathibitari ma apps maiyũrĩte michetho ĩrĩ na marĩĩtwa ma arĩa akũrũ, kũririkana kana kĩrĩa kĩa kwĩririkania. Imwe nĩ ithondeketwo na ũmenyereri. Ingĩ nĩ ciongeragĩra ciugo cia ta cia ndagitari, mathaa ma gũthima marĩa matuaga mũceere ũtuĩke kĩgerio, kana matangazo na ũcookanĩrĩria wa ũhoro. Gĩcunjĩ gĩkĩ nĩ gĩkũhe njĩra ya gũtua app o yothe we mwene. Tũtigayanagia kana gũthuthuria indo cia andũ angĩ.

Nĩ kĩĩ njagĩrĩirũo nĩ gũtua itua mbere ya gũthuura app ya kĩrĩa kĩa kwĩririkania?

Tua itua rĩa kĩrĩa ũkwenda app ĩrute wĩra. „Mũceere wa maitũ“ no ũgĩe na maũndũ matiganĩte mũno, na ũthuurĩ mwega wa kĩrĩa kĩmwe no ũkorũo ũtarĩ mwega wa kĩrĩa kĩngĩ.

Ũthuthuria ũkoniĩ „kũhũthĩrĩria meciiria“ kũrĩa gũthondeketwo nĩ ũndũ wa andũ arĩa matũũraga na kĩrĩa kĩa kwĩririkania kaingĩ ũkoragwo ũkoniĩ ikundi iria itongoragio nĩ aruti a wĩra methomithĩtie, marĩ na mĩario, michetho ya ciugo, mathabu, nyĩmbo na mawĩra ma ũũmbi. Ũcũkeri wa Cochrane wonire maumĩrĩro manini ma gĩcigĩrĩra, marĩa matiganĩte gatagatĩ ka ũthuthuria. Mũtaratara ta ũcio wa ngwatanĩro na wa mĩthemba mĩingĩ ti ta app ya gwĩka wiki. Nĩ ũndũ ũcio, ona app o yothe ta wĩra ũmwe wa gwĩka hamwe gatagatĩ ka mawĩra mangĩ maingĩ.

Nĩ atĩa ingĩmenya kana app nĩ ĩringaine na ũhoti wa mũndũ ũcio?

Rora ũrĩa aregaga, handũ ha kũrũmĩrĩra rĩĩtwa rĩa mũrimũ kana gĩkundi. Andũ eerĩ marĩ „gĩkundi-inĩ kĩmwe“ no makorũo matiganĩte mũno ũhoro-inĩ wa kuona, kũigua, gũtwarithia moko, kwaria na ũrĩa meiguaga na indo cia kĩonere. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũririkana maũndũ marĩa mũndũ eendaga mbere na ũhoti wake wa rĩu, na kwĩkĩra hinya gwĩkenia handũ ha ũhootani.

Morũri ma kuonania atĩ nĩ ĩringaine wega:

• nĩ ambagĩrĩria kana kũingĩra hatarĩ kũringĩrĩrio mũno;
• nĩ acemaga, akaheana ũhoro kana akaheana rũgano;
• mahĩtia matiamathĩĩnagia;
• nĩ akenaga gũtiga rĩrĩa ihinda rĩakinya.

Morũri ma kuonania atĩ ndĩringaine:

• kuuga kaingĩ „ndingĩhota“ kana „ũũ nĩ wa tũhũ“;
• kũrigwo nĩ kĩrĩa agĩrĩirũo nĩ kũhũũra;
• kũrakara, gũconoka kana gũtindĩka kĩndũ kĩu;
• ĩrutaga wĩra tu no angĩkorũo wee nĩ ũreeka hakuhĩ maũndũ mothe.

Kũigua ũũru nĩ kĩmenyithia, ti ũndũ wa gũtooria. Rora ũrĩa ũngĩĩka rĩrĩa makuuga aca. Nĩ ũndũ wa meciiria mangĩ ma mawĩra ma kũringana na ikundi, rora mawĩra ma gĩkundi kĩa mbere na ma gĩkundi kĩa mũthia.

Nĩ mĩthondekere ĩrĩkũ njagĩrĩirũo nĩ kũrora kana gwĩthema?

Rora mĩthondekere mĩhooreri, mĩhũthũ, ya andũ agima, na wĩtheme kĩndũ o gĩothe kĩongeraga mĩnyamaro.

Matangazo na maũndũ ma kũgũrĩrio nĩ mahũthũ kũhũũrwo na mahĩtia.

Nĩ atĩa ingĩrora ũhoro wa mwanya wa app?

Rora ũhoro ũrĩa app ĩcookanagĩrĩria, andũ arĩa ĩũgayaga nao, na kana no ũmĩtharie. Mbere ya kũmĩĩkĩra:

1. Thoma mũkũyũ wa ũhoro wa mwanya wa thibitari. Gĩcunjĩ kĩa ũgitĩri wa ũhoro kĩa Google Play na gĩcunjĩ kĩa ũhoro wa mwanya kĩa App Store nĩ cionanagia mĩthemba ya ũhoro ĩrĩa app ĩngĩcookanĩrĩria na kũgayana. Makampuni meerĩ nĩ moigaga atĩ ũhoro ũcio ũheanagwo nĩ athondeki, nĩ ũndũ ũcio nĩ kĩambĩrĩria, ti ũthuthuria mũkinyanĩru.
2. Ũria kana nĩ ĩbataire akaunti. Angĩkorũo app ĩronanagia mbica tu kana michetho mĩhũthũ, no gũkorũo gũtirĩ gĩtũmi kĩa kũmenya rĩĩtwa rĩaku, imeyili kana mũthenya wa gũciarwo.
3. Rora rũtha. Kaĩ mũceere wa kũringithania nĩ ũbataire kũmenya harĩa ũrĩ, andũ arĩa marĩ thimũ-inĩ yaku, mĩgambo kana mbica ciaku ciothe? Horia kĩndũ o gĩothe kĩtarĩ bata.
4. Rora matangazo na ũthuthuria wa mĩtugo. Indo cia matangazo na cia kũrũmĩrĩra mĩtugo no itware ũhoro ũkoniĩ ũrĩa app ĩhũthagĩrwo kũrĩ makampuni mangĩ.
5. Menyaga mbica nacio ciĩthiiaga kũ. Angĩkorũo nĩ wongerera mbica cia famĩlĩ, nĩ cigũikara thĩinĩ wa kĩndũ kĩu kana nĩ ciambatagio kĩaragĩra-inĩ? No ũcirute?
6. Rora ũhoro wa gũtharia. Rora thĩinĩ wa watho wa mwanya kana mũkũyũ wa ũhoro ũrĩa ũngĩtharia ũhoro na akaunti. App ĩrĩa yugaga atĩ ũhoro ndũngĩthario nĩ yagĩrĩirũo nĩ kũmenyererwo mũno, makĩria angĩkorũo ĩkoragwo na mbica kana ũhoro wa ũgima.
7. Thoma watho wa mwanya nĩguo ũgĩe na macokio mahũthũ igũrũ rĩa kĩrĩa gĩcookanagĩrĩrio, nĩkĩ, ihinda rĩigana atĩa, na nĩ a gĩgayanagwo nao.

Kaĩ HIPAA nĩ ĩgitagĩra ũhoro ũrĩ thĩinĩ wa apps cia kĩrĩa kĩa kwĩririkania?

Kaingĩ aca, na ũndũ ũcio nĩ ũgeagia andũ aingĩ. U.S. Department of Health and Human Services nĩ ĩtaarĩria atĩ HIPAA ĩkoniĩ mabũrũri ma ũgima, aruti aingĩ a wĩra wa ũgima, thibitari cia gũtheria ũhoro wa ũgima na aruti a wĩra ao. Mahinda maingĩ ndĩgitagĩra ũhoro ũrĩa wĩkagĩra thĩinĩ wa app nĩ ũndũ wa wĩhũthĩri waku mwene, tiga no angĩkorũo app ĩheanĩtwo nĩ mũndũ ũrĩa ũhumbĩrĩtwo nĩ HIPAA kana mũruti wĩra wake. „App ya kĩrĩa kĩa kwĩririkania“ ya kuuma thibitari ya apps kaingĩ ĩkoragwo nja ya HIPAA, o na angĩkorũo nĩ ĩaragia ũhoro wa ũgima.

Nĩ kĩĩ kĩgitagĩra ũhoro wa ũgima thĩinĩ wa apps iria HIPAA ĩtahumbagĩra?

Watho wa Federal Trade Commission wa Health Breach Notification nĩ ũhumbagĩra nyingĩ ciacio. Mwaka-inĩ wa 2024 FTC nĩ yarĩkirie mĩgarũrũko ĩgĩtaarĩria atĩ watho ũcio ũkoniĩ apps cia ũgima na tekinoronjĩ ingĩ ta icio iria itahumbĩrĩtwo nĩ HIPAA. „Kũhĩngwo“ nĩ kũniinanĩte na kũguũrĩrio gũtarĩ na rũtha, ti kũhũrwo nĩ akoroku tu, na makampuni no nginya mamenyithie andũ arĩa makoniĩ na FTC. Ũcio nĩ mũgitĩri wa thutha wa ũndũ mũũru gwekĩka, ti kĩĩranĩro atĩ app ĩcookanagĩrĩria ũhoro ũrĩa ĩbataire tu.

Nĩ atĩa njagĩrĩirũo nĩ gũthoma ciugo cia ũthuthuria na ũira?

Thoma ciugo cia ũira kahora, na ũkorũo na nganja makĩria harĩ ciĩranĩro iria nene mũno. Ciũria cia kwĩyũria:

• Nĩ kĩĩ kĩageririo kũna? Ũthuthuria wa mũtaratara ũmwe ndũronanagia atĩ mũceere o wothe thĩinĩ wa app ũrutaga wĩra o ũguo.
• Nĩ a ageririo? Moimĩrĩro harĩ arĩa akũrũ marĩ na ũgima mwega no matikoniĩ mũndũ ũrĩa ũtũũraga na kĩrĩa kĩa kwĩririkania.
• Nĩ kĩĩ kĩathimirwo? Kwagĩrĩra mũceere-inĩ wene ti ta mĩgarũrũko ya mũtũũrĩre wa o mũthenya, mĩario, mĩtugo kana kwĩrũgamĩrĩra.
• Ũthuthuria ũcio ũrĩ na hinya ũigana? Kĩgerio kĩa randomized controlled trial (RCT) nĩ kĩringithanagia gĩkundi kĩrĩa kĩhũthagĩra app na kĩrĩa gĩtahũthagĩra. Nĩ mũthondekere mwega, no RCT ĩmwe nini kana nguhĩ ti kĩonithia kĩa ma. Rora ũthuthuria mũingĩ, wa athuthuria matarĩ na ngwatanĩro, ũrĩa ũiguanĩte.
• Nĩ yugaga atĩ nĩ ĩgarũraga mũrimũ? Ũthuthuria ũrĩa wonanagia kwagĩrĩra kũnini kĩgerio-inĩ ti kĩonithia atĩ app nĩ ĩhokiagia, ĩgiragĩrĩria kana ĩkamata kĩrĩa kĩa kwĩririkania.

Gĩcunjĩ kĩa National Institute on Aging igũrũ rĩa ũgima wa meciiria kũrĩ arĩa akũrũ nĩ gĩtaarĩria ũthuthuria mũnene ũteithĩtio nĩ NIH wa maruta ma gũthaka meciiria marĩa mathondeketwo, na gĩgacooka gĩkahe athomi ũhoro wa kwĩmenyerera ciugo iria ciugaga atĩ michetho mĩna ya kompiũta na ya intaneti no yagĩrĩre kũririkana na meciiria. Nĩ kiugaga atĩ gũtirĩ ũira mũiganu rĩu wonanagia atĩ apps cia gũthaka meciiria cia biashara irĩ na moimĩrĩro ta maruta marĩa mageririo thĩinĩ wa ũthuthuria ũcio. No ũthome makĩria thĩinĩ wa mũtaratara witũ wa michetho ya meciiria na ũira na kĩrĩa ũthuthuria uugaga igũrũ rĩa kũgirĩrĩria kĩrĩa kĩa kwĩririkania.

Nĩ kĩonereria kĩrĩkũ kĩa mbere kĩa ciugo cia kũheenia?

Mweri wa mbere 2016, FTC nĩ yamenyithirie kĩrĩkanĩro na athondeki a Lumosity, mũtaratara wa „gũthaka meciiria“. FTC nĩ yathitangire atĩ kambuni ĩyo nĩ yaugire, hatarĩ ũira mũiganu, atĩ michetho yayo no ĩikarie thutha kũnina kwa meciiria nĩ ũndũ wa ũkũrũ na ĩkagitĩra kuumana na kũnina kũnini kwa meciiria, kĩrĩa kĩa kwĩririkania na mũrimũ wa Alzheimer’s. Kambuni nĩ yetĩkĩrire kũrĩha milioni 2 cia thitari na no nginya ĩkorũo na ũira wa ma wa sayansi mbere ya kuuga ciugo ta icio rĩngĩ. Ŋũhĩ ĩyo nĩ kĩririkania kĩega atĩ ciugo cia kwendia indo ti ũira.

Nĩ ciugo irĩkũ irĩ morũri ma ũgwati?

Gĩa na nganja rĩrĩa app kana matangazo mekuuga atĩ:

• „nĩ ĩgiragĩrĩria,“ „nĩ ĩcookagia,“ „nĩ ĩtũmaga ĩtigathii na mbere“ kana „nĩ ĩhonia“ kĩrĩa kĩa kwĩririkania kana Alzheimer’s;
• „nĩ yonanĩtio na ũrigitani“ hatarĩ kuuga ũthuthuria ũrĩa, nĩ a maarĩ thĩinĩ, na nĩ kĩĩ kĩathimirwo;
• nĩ ĩheanaga „ũkũrũ wa meciiria“ kana gĩthimo kĩa kũririkana kĩrĩa kĩonagia ta kĩmenyithia mũrimũ;
• nĩ „ĩnooragia,“ „ĩkongerera“ kana „ĩgathaka“ meciiria;
• ĩhũthagĩra ũira wa andũ ta kĩonithia.

Ũngĩkorũo ndũmenyete wega igũrũ rĩa ciugo, ũria ndagitari wa mũndũ ũcio.

Golden Moments ĩikaraga ha?

Golden Moments ĩheanaga mawĩra mahũthũ ma gwĩka hamwe, ti kĩgerio kĩa kũririkana, ũrigitani kana ũtaaro wa ndagitari. Michetho iitũ, ta Picture Pairs, Conversation Cards, Photo Pairs, Picture Bingo na Calm Breathing, nĩ ithondekeirũo gwĩkenia na kwaranĩria. Ndĩmenyagĩrĩria, ndĩmataga, ndĩgiragĩrĩria kana gũthima kĩrĩa kĩa kwĩririkania, na tũtirĩ na ciugo cia ma igũrũ rĩa kũririkana kana meciiria.

Ningĩ nĩ tũthondekete app ya tũhũ, Golden Moments ya iPhone, iPad na Android. Ĩrĩ na mĩceere mĩhooreri ya kũringithania mbica na tũhũũri tũnene, michetho ya mbica cia famĩlĩ iria ũthuuraga, na mabũndĩki ma mbica marĩa marutaga wĩra hatarĩ intaneti, hatarĩ akaunti, matangazo, mathaa ma gũthima kana ciũgũ. Mũtaratara o ro ũcio nĩ ũkoniĩ: rũũri rwa mwanya rwa App Store ruugaga „Data Not Collected“, na watho wa mwanya wa app nĩ ũtaarĩria harĩa mbica iria cikũrũkĩtio ciigagwo.

Nĩ twenda ũtũtue ni we mwene handũ ha gũtwĩtĩkia o ũguo. Hũthĩra mũtaratara wa gĩcunjĩ gĩkĩ, thoma gĩcunjĩ giitũ kĩa mwanya na mũkaana witũ wa maũndũ ma ndagitari, na tiga kũhũthĩra kĩndũ o gĩothe, o na kiitũ, kĩrĩa gĩtaringaine na mũndũ ũrĩa ũroraga.

Nĩ njĩra ĩrĩkũ njega ya kũgeria app njerũ?

Mĩgeriei hamwe ihinda rĩa ciumia igĩrĩ na mũrore kĩrĩa kũrekĩka.

1. Mĩhaarĩrie mbere ũkĩhũthĩra mũtaratara witũ wa kũhaarĩria tablet na thimũ, na wambĩrĩrie na gĩkĩro kĩrĩa kĩhũthũ mũno.
2. Ikaragai ihinda inini, menyai macemo, mĩario na ũhooreri, na mũrĩkie hĩndĩ ĩrĩa njega.
3. Mĩtige angĩkorũo nĩ ĩreheaga kũrakara, o na ĩngĩkorũo ĩrĩ na igweta njega mũno.