Mbohovái mbykymi
20 porandu ikatu peteĩ ñembosarái pyʼaguapy ha oñondiveguáva, pe tapicha oikuaávo mbaʼépa pe mbohovái. Haʼe oimoʼã peteĩ mbaʼe rehe, nde reporandu heẽ térã nahániri rehegua, ha avave ndojehechái. Ambue ñemongeta ñembosarái, “Kóva térã péva” ha “Mbaʼépa reiporavóta”, ojejapo avei péicha: oipepirũ jeʼe temimoʼã ha tembiasakue rehe, ndahaʼéi mbaʼekuaarã rehe. Eñembosarái mbykymi, eheja hag̃ua upe tapicha oheja, ha ani arakaʼeve reipapa umi ñehaʼã.
- Eheja pe tapicha oimoʼã hag̃ua mbaʼe térã mymba rehe, ikatu hag̃uáicha haʼe oikuaa porãve. Nde reporandu, ha haʼe ombohovái heẽ térã nahániri.
- Eheja hag̃ua ojehasa, ojehechauka térã oñeñeʼẽ tẽĩme. Ani arakaʼeve reipapa térã rejepapa mboýpa porandu oikotevẽkuri.
- Eiporavo mbaʼe jepivegua pe tapicha rekovegua, techapyrã tembiʼu oipotáva, peteĩ tembiporu térã peteĩ tenda.
- Porandu temimoʼã rehegua, “Mbaʼépa reiporavove...” térã “Mbaʼépa rehoryvéva”, ndorekói mbohovái vai.
- Eheja oñembosarái pe tapicha ndaipotavéiramo. Mokõi térã mbohapy jey añónte iporãma.
Ko kuatiápe (6 vore)
Heta familia oipota oñembosarái oñondive, oñandúva ñemongeta ramo, ndahaʼéi jehekapy ramo. 20 porandu ha ambue ñembosarái haʼã rehegua ikatu oiko porã, pe tekorã ndahasyiete ha ñemongeta ikatu oho oimeraẽ tenda gotyo. Pe mbaʼe tenondegua haʼe emoambue pe papapy jepivegua: pe tapicha oimoʼã pe mbohovái rehe, ha nde reporandu. Ko kuatiarogue omyesakã mbaʼéichapa eñembosarái pyʼaguapy hag̃uáicha, ha mbaʼe ñemongeta ñembosarái oikóva umi tapicha oikovéva demencia reheve ndive.
Mbaʼérepa iporã emoambue pe tekorã jepivegua?
Peteĩ jehekapy jepiveguápe, peteĩ tapicha oporandu ha ambue tekotevẽ oikuaa. Upéva omoĩ pe tapicha oikovéva demencia reheve peteĩ tenda ikatuhápe ndoguerekói porã pe mbohovái, ha upéva ikatu ombyasy. Haʼe oiporavóvo pe mbaʼe ha nde rehaʼãvo reikuaa, haʼe niko oikuaaporãvétava. Haʼe oguereko pe mbohovái, haʼe oiporavo arakaʼépa heʼíta heẽ térã nahániri, ha ikatu ovyʼa ohechávo nde rehaʼã.
National Institute on Aging heʼi umi oñangarekóvape oipuru hag̃ua ñeʼẽjoaju mbyky ha hasyʼỹva, peteĩ porandu peteĩ jave, ha ñeʼẽ pyʼaguapy ha pyʼaguasúva. Koʼã tembiapo ojogua porã ñembosarái haʼã reheguápe.
Mbaʼéichapa eñembosarái 20 porandu, pyʼaguapy hag̃uáicha
- Eiporavo peteĩ téma pe tapicha rekovegua, techapyrã kosina, yvotyty, mymba térã y rembeʼy.
- Eheja hag̃ua oimoʼã peteĩ mbaʼe rehe ha heʼi kirirĩháme, térã ohechauka peteĩ taʼanga kuatia ikatu hag̃uáicha natekotevẽi rehendu.
- Eporandu peteĩ porandu heẽ térã nahániri rehegua peteĩ jave. «¿Peteĩ mbaʼe reʼúva piko?» «¿Ituichavépa peteĩ sapatu gui?»
- Emoneĩ oimeraẽva mbohovái. Peteĩ akã ñemomýi, akã ñemonguʼe térã pukavy avei oñemoneĩ.
- Ehaʼã hatã ha evyʼa upévare. Reikuaáramo, pevyʼa oñondive.
- Emeʼẽ ñepytyvõ pe tapicha oñandu kaigue ramo: «Peteĩ mbaʼe kosinagua».
- Ani arakaʼeve rejepapa umi porandu ha ani arakaʼeve reipapa.
Pe tapicha ndoikuaáiramo ohapykueho pe tekorã, ehasa peteĩ hendápe hasyʼỹvéva: nde remombeʼu mbovymi mbaʼe ha haʼe ohechauka pe oĩporãva.
Mbaʼe iporãva oiporavo hag̃ua
- Peteĩ yva, kaʼavo térã yvoty oipotáva
- Peteĩ mymba kokuépe, kaʼaguyʼỹme térã peteĩ mymba ogaygua oguerekovaʼekue
- Peteĩ tembiporu, techapyrã martíllo, rastrillo térã ñuʼã kutuha
- Peteĩ mbaʼyru oga rehegua térã mbaʼe ojepurúva óga rupi
- Peteĩ tenda haʼe oikuaaporãva, techapyrã peteĩ yvotyty térã peteĩ táva
- Peteĩ ao oipotáva ovusu
Aníke reiporavo tapicha réra, oimeraẽva mbaʼe ikatúva ombyasy, ha mbaʼe ikatúva ivaívo térã oñembojeheʼáva ndahasýiva.
Hetave ñemongeta ñembosarái
- Kóva térã péva. Emeʼẽ mokõi poravo ha eporandu mbaʼépa oiporavove: kaʼa térã kafe, yvyty térã para, peteĩ ao pytã térã peteĩ hovy. Ndaipóri mbohovái oĩporãva.
- Mbaʼépa reiporavove. Eporandu pyʼaguapy ha kangyhápe: «¿Reiporavovépa rejepytuʼu kaʼaguýre térã rekaru okápe?»
- Emoĩmba pe ñeʼẽjoaju. Peteĩ ñeʼẽjoaju ojekuaáva, ijapýpe hejaʼỹre. Emaʼẽ ore ñembosarái “emoĩmba pe ñeʼẽjoaju”-pe peteĩ ñepytyvõrã.
- Emombeʼu pe tenda. Ejerure chupe tomombeʼu peteĩ koty, táva térã jehecha oipotáva, ha eipepirũ nde avei remoheñói hag̃ua ne akãme.
- Porandu kuatia jurujáva. Ore ñemongeta kuatia omeʼẽ porandu jurujáva téma reheve, ikatúva oñembokuatia mesa ári guarã.
Hetave apopyrã omomanduʼáva ha omombeʼúva tembiasakue rehegua, emaʼẽ manduʼa ha tembiasakue porandu-pe. Reipota hag̃ua jehekapy vyʼaguasu rehegua pyʼaguapy hag̃uáicha, emaʼẽ porandu ndahasýiva kakuaáva oikovéva demencia reheve ndive guarã-pe, oipurúva poravopyre ha papapyʼỹre.
¿Mbaʼépa ojejapóta pe tapicha oñemondýiramo?
Eheja, epukavy ha ere peteĩ mbaʼe koʼãichagua: «Jaheja koʼãva ha jajapo ambue mbaʼe». Ñemondýi haʼe peteĩ ñeʼẽmondo ñamoambue hag̃ua pe ñembosarái, ndahaʼéi roñehaʼãve hag̃ua. Ore ñepytyvõrã mbaʼéichapa eñembosarái peteĩ tapicha oikovéva demencia reheve ndive omyesakã mbaʼéichapa emoambue pe tekorã pyaʼe.
Mbaʼépa ikatu ha ndaikatúi ñemongeta ñembosarái ojapo
Ñemongeta ñembosarái ombovyʼa ha ombojoaju tapichakuérape. Ikatu oipytyvõ tapichakuérape ojoaju ha omoherakuã hag̃ua tembiasakue. Ndopohãnoi demencia, nomombeguéi ha nomboyke moʼãi. Eheja pe jehupytyrã hasyʼỹva: peteĩ aravo pyʼaguapy oñondive.
Porandu jepiguáva
¿Iporãpa 20 porandu umi tapicha oikovéva demencia reheve ndive guarã?
Ikatu iporã, pe tapicha oimoʼãvo mbaʼépa pe mbohovái ha avave ndojehechái ramo. Oñembojeporúramo jehekapy ramo, pe oñangarekóva ohaʼãrõvo peteĩ mbaʼekuaarã pe tapicha tekotevẽva imanduʼa, ikatu oñandu jehekapy ramo. Eheja pe tekorã ijurujáva ha pyʼaguapýva.
¿Mbaʼépa rehe ikatu oimoʼã pe tapicha 20 porandu-pe?
Mbaʼe hasyʼỹva ha ojekuaáva oiko porãve: peteĩ yva, peteĩ mymba, peteĩ tembiporu, peteĩ yvoty renda, peteĩ mbaʼyru oga rehegua térã peteĩ tenda haʼe oikuaaporãva. Aníke reiporavo mbaʼe hasyʼỹvaʼỹre iñeʼẽ, tapicha réra térã oimeraẽva mbaʼe ikatúva ombyasy.
¿Mbaʼépa ojejapóta pe tapicha ndaikatúiramo ombohovái heẽ térã nahániri?
Eipuru tẽi ñeʼẽʼỹ, peteĩ kuãme yvate térã yvy gotyo, térã ehechauka peteĩ taʼanga kuatia. Ikatu avei rehaʼã reʼe hatã ha eheja hag̃ua ombohovái iñakã rupive, ipukavy térã peteĩ ñeʼẽ rupive.
¿Oĩpa ambue ñemongeta ñembosarái kakuaáva demencia reheve ndive guarã?
Heẽ. “Kóva térã péva” oporandu mbaʼépa mokõi mbaʼe apytégui oiporavove. “Mbaʼépa reiporavove” ojerure peteĩ temimoʼã. Peteĩ kuatia ñembosarái porandu jurujáva reheve, techapyrã Golden Moments rembiapokue ñemongeta kuatia, oipepirũ tembiasakue ára ha ára rehegua.
Mba'ekuaa rape
Romoĩ enlace umi aty ha tembikuaareka ko kuatia oiporúva rehe. Peteĩteĩ oñehesa'ỹijo ko kuatia oñembopyahu jave.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS