Deebii gabaabaa
Gaaffii digdamii taphoo haasaa gabaabaa ta'a yeroo namichi deebii beeku isuma ta'e. Isaan wanta tokko yaadu, ati gaaffii eeyyee-ykn-lakkii gaafatta, namni tokkollee qormaata hin godhamu. Taphoota biroo, akka "Kana ykn kan kana" fi "Maal filattu?", akkuma kanaan hojjetu: yaada fi seenaa gaafatu, odeeffannoo hin gaafatu. Yeroo gabaabaa taphoo, namichi darbu eeyyamu, deebii hin lakkaa'in.
- Namichi wanta ykn bineensa yaadu akka filatu godhi, akka isaa ogeessa ta'u. Ati gaaffii gaafatta, isaan eeyyee ykn lakkii deebisu.
- Darbuu, gargaarsa, ykn mallattoo kennuu eeyyami. Sakaatta hin qabin, gaaffii meeqa akka gaafatame hin lakkaa'in.
- Wantoota jireenya namichaa keessaa filadhu, akka nyaata jaalatu, meeshaa ykn bakka.
- Gaaffiiwwan yaada, akka 'Kan ati filattu maal?' ykn 'Kan ati jaallatu filadhu?', deebii dogoggoraa hin qaban.
- Yeroo namichi hawwii dhabe dhaabbadhu. Marfii lama sadii gahaa dha.
Fuula kana irratti (kutaa 6)
Maatiin baay’een taphoo wal-dubbii fakkaatu, qormaata hin fakkaanne waliin taphachuu barbaadu. Gaaffii digdamii fi taphoota tilmaamuu fakkaatan gaarii ta’u, sababiin seerri isaanii salphaa fi dubbiin achi deemuu danda’u. Qabxiin isaa gara kaanitti jijjiiruu dha: namichi deebii qaba, ati immoo gaafatta. Fuulli kun taphoota kana akka nagaa ta’uu fi taphoota haasaa namoota dementia qabaniif gaarii dha ibsa.
Maaliif seerota baay’ee jijjiiruu?
Qormaata baay’ee keessatti, namni tokko gaafata, kan biraa immoo beekuu qaba. Kana keessatti namichi dementia qabu dogoggoruu danda’a, dogoggoruun immoo rakkisuu danda’a. Yeroo isaan wanta filatan ati immoo tilmaamtu, isaan ogeessa ta’u: deebii qabu, eeyyee ykn lakkii yeroo murteessan, ati tilmaamuu yeroo ilaalan gammachuu danda’u.
National Institute on Aging jecha salphaa gabaabaa, gaaffii tokko yeroo tokko, sagalee laafaa fi obsa namichi jechoota isaa argatu irratti, akka gorsa. Amala kana taphoota tilmaamaa keessatti ni barbaachisa.
Akkaataa taphoo digdamii gara laafina itti taphatan
- Mata-duree tokko filadhu jireenya namichaa keessaa, akka mana nyaataa, lafa, bineensa ykn bakka galaanaa.
- Wanta tokko yaaduu isaan kenni, sirrii isaa ta’a, ykn kaardii suuraa agarsiisi, akka sagalee isaa dhagaa’uu hin barbaachisin.
- Gaaffii eeyyee-ykn-lakkii tokko yeroo tokko gaafadhu. “Nyaata ta’a?” “Kophee lamaa caala guddaa?”
- Deebii kamiyyuu fudhadhu. Gaaddisa, mataa jijjiiruu, ykn kolfa hundi lakkaa’ama.
- Tilmaama ol-aanaa tilmaami akkasuu gammadi. Yoo sirritti tilmaamte, waliin ayyaanni.
- Yoo namichi cabe, ilaalcha kennuu: “Kun mana nyaataa keessatti jira.”
- Gaaffii hin lakkaa’in, qabxii hin qabin.
Yoo namichi seerota hordofuu hin dandeenye, akka yeroo muraasaa ati maqaa wantootaa ibsitu, isaan immoo tokko filatan, taphoo salphaa fayyadami.
Wantoota gaarii filachuu
- Fuduraa, fuudhaa ykn ababaa jaalatame
- Bineensa qonnaa, mana bineensaa, ykn horii ture
- Meeshaa, akka kaartuu, rakeetii ykn saxaa dhaquuwwaa
- Meeshaa mana ykn meeshaa mana keessaa
- Bakka beekan, akka bitoo ykn magaalaa
- Uffata jaalatan uffachuu
Maqaa namootaa, wanta gadda fiduu danda’u, fi meeshaalee balaa qabanii ykn salphaatti rakkisan irraa of eegi.
Taphoota haasaa biroo
- Kana ykn kan kana. Filannoo lama kenni, filachuu isaanii gaafadhu: shaayii ykn bunaa, tulluu ykn galaana, uffata diimaa ykn kan adii. Deebii sirrii hin qabu.
- Kan ati filattu. Gaaffii gabaa salphaa gaafadhu: “Piikinikii filattu moo, nyaata mana keessaa?”
- Jechoota xumuraa. Jechuu beekamu, xumura isaa hin xumuramin. Taphoota jechoota xumuraa irratti ilaali.
- Bakka maqaa. Iddoo jaallatan, magaalaa ykn ilaalcha ibsan gaafadhu, ati akka isaanii fakkeessitu isaan kadhadhu.
- Kaardii gaaffii banaa. Kaardii haasaa keenya gaaffii banaa mata-duree tokkoon kenna, tarree irratti maxxansuu danda’a.
Yaadota yaadannoo fi seenaa jireenyaa irratti hundaa’an, gaaffii yaadannoo ilaali. Taphoo gaaffii akka qormaata, laafinaan, yeroo beekumsaa dementia nama qabuuf salphaa ilaali, kunis filannoo fayyadamu, lakkaa’ii hin qabu.
Namichi yoo rifate maal godhuu?
Dhaabbadhu, mui’i, “Taphoo biraa taphanna” jechuu. Rifachuun jijjiiruu taphichaa malee, cimsuu hin ta’u. Taphoota namoota dementia qabaniin waliin akkaataa taphuu irratti, seerota yeroo sanaa akkaataa jijjiiruu ibsa.
Taphoonni maal gochuu danda’an fi gochuu hin danda’in
Taphoonni haasaa gammachiisoo fi namoota wal-quunnamsiisu dha. Namoota akka wal-quunnamaniif, seenaa wal-qooduuf gargaaru. Dementia hin fayyisu, hin dhaabu, hin ittisu. Kaayyoo salphaa tokko qabi: yeroo gammachuu wal-biraa.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Gaaffii digdamii nama dementia qabuuf gaarii dhaa?
Yoo namichi deebii ni yaada, qormaanna hin jiraatu taate, gaarii ta'uu danda'a. Yoo akka qormaataatti, gaaffii olaanaa qabuu fi yaadannoo gaafatu taate, qormaata ta'uu danda'a. Seera bilisaa fi gaarii godhi.
Namichi gaaffii digdamii keessatti maal yaada?
Wantoota salphaa fi beekamoo filadhu: fuula, bineensa, meeshaa, gosa ababaa, meeshaa mana, ykn bakka beekan. Yaadota abbaa hin qabne, maqaa namootaa, fi wanta gaddaa fiduu danda'u irraa of eegi.
Namichi eeyyee ykn lakkii deebisuu yoo hin dandeenye?
Mallattoo fayyadami, akka gad-fagaachuu ykn ol-fagaachuu, ykn fuula suuraa tuqi. Ati sararri tokko ibsuun, isaan immoo galateeffatu, bifa ykn jecha tokko kennuun deebisu.
Taphoonni haasaa biroo namoota dementia qabaniif jiraa?
Eeyyee. 'Kana ykn kan kana' filannoo lama irraa isaan kamtu jaallatu gaafata. 'Maal filattu' yaada gaafata. Kaardii haasaa gaaffii banaa qabu, akka Golden Moments irratti kaardii haasaa, jireenya guyyaa irratti seenaa isaan dubbachuuf kaa'a.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS