Uka jisk’a jaysäwi
Tapuñani anatañax walja sociable ukat suma anatañawa, jupa yatiri sarañ uñt'atäñapataki. Jupaw jiwasan uñjañatak imaña uñsti, jumaw tapuñanaka jaytañäta, sí jan ukax janiw sasa. Yaqha parlañ anatañanakax, kunjamtï “Kunaw jumatak sumaraki” ukat “Kuna uñjañ munta?” ukanakax, sapa kutiw jupanakan amuyunakapa ukat sarnaqawinakapa uñt'atäñapataki, janiw chiqapa yatiñanakan uñjañapataki. Anatañanakax jisk'a sarañapawa, jupax jan munañani sarañ utjañapawa, ukat tapuñanakax janiw jakhuñañapäkiti.
- Jupa yatiri uñt'atäñapataki, jupaw imaña jan ukax animal amuyapxi. Jumaw tapuñani, jupaw sí jan ukax janiw sasa siwa.
- Jupaw jan sarañ, yaqha yatiyäwi jan ukax uñt'añ muni. Janiw kuna tapuñanakas sarañ ukat jakhuñañ ni yatiqañ jan utjkiti.
- Sapa uruw uñjat yatiñanak ajllisiñamawa, kunjamtï jupan uñjat mikhunaka, uta ukat chiqa utjkiri.
- “Kunaw jumatak sumaraki?” jan ukax “Kunaw munta?” ukham tapuñanakax janiw jan walinak utjkiti.
- Jupa jan munañani ukhaw tukuyañ. Paya jan kimsa anatañanakax walpun jiwasatakix.
Aka pankanxa (6 tʼaqanaka) .
Walja familiankirinakax mä anatañ munapxi, kunjamtï parlañ ukhamarak janiw mä yatiñ uñjañ sarañäkiti. Jisk’a tapuñani ukat uñjat anatañanakax suma sarañ utji, kunattix kamachinakapax jisk’awa ukat parlañax kawkir sarañ utjaraki. Jupa yatiri sarañ uñt’atäñapataki, jumaw tapuñani. Kunjamtï uka anatañ sarañapa, uka tuqi aka uñacht’äwix yatiyaraki, ukat kawkiri parlañanakas demencia jaqinakatakix suma utjaspa uka uñt’atäñapataki.
¿Kunatsa kunjamsa kamachinak jaytañapa?
Sapa uruw tapuñani anatañanakan, mä jaqix tapuñi ukat yaqhapax yatiñapawa. Ukhamaw demencia jaqix jan walt’añ utji, jan walt’añ ukax llakisiñ utji. Jupanakax imañ ajllisipxi, jumax tapuñasa, ukhamaw jupa yatiri sarañ utji. Jupax imaña uñtasa, sí jan ukax janiw sasa siwa sarañ atinissa, ukat jumax jan uñjañapatak jakhuñasa.
National Institute on Aging ukax familianakar yatiyaraki, jisk’a ch’uqi sarañanakampi, mä tapuñ sapa kutiw, ukat sumaraki ch’iyaparu parlañampi. Ukanakax anatañanakar suma sarañ utji.
Kunjamsa 20 tapuñani suma sarañapa?
- Mä tuqi ajllisiña jupan sarnaqawipat, kunjamtï uta, quera, animal jan ukax thaya.
- Jupar imañ ajllisiñ ukat ch’iyaparu parlañ, jan ukax mä uñt’ayaña ch’uqi uñjañ, ukhamat jumax jan istañkañapäkiti.
- Sapa kutiw mä tapuñ tapuñ. “¿Mikhuñ kunaw?” “¿Sapatu sipansa ch’ammachixa?”
- Kuna jawsäwis katuqañ. Mä jiwawi, jan ukax mä katunt’asiñ, jan ukax mä kusisiña ukax walikiwa.
- Jiwasa jach’a parlañ ukat kusisiñ. Jumax jitheqañ ukat sasa, jiwasa kusisipxañani.
- Yanapt’añ yatiyaña jupa jan sarañ munkchi ukhax: “Uka uta ukan utji.”
- Tapuñanak jan jakhuñañ, jan puntaj uñjañ.
Jupax jan sarañ atinkchi ukhax, jisk’a sarañ ajllisiñ: jumax mä kunas parlta, jupax mä sumaraki uñjaspa uñt’ayaraki.
Walikiw kunanaka ajllisiñ
- Mä suma phuta, mä yuraq jan ukax mä qhanti
- Mä chakra, mä phaki jan ukax mä uywa, kunjamtï jupa uywjapxi ukanaka
- Mä kunas ch’uqi, ukjama mä martillo, mä rastrillo jan ukax mä aguja
- Mä ch’uqi jan ukax mä kunas utanki
- Mä thaya jan ukax mä marka, kunjamtï jupa yatiri uñjañapa
- Mä isi, kunjamtï jupa munañani ukat sarañ
Jaqinakan sutinakapa, llakisiñ utji ukanakapa, ukhamarak walaqt’ayañ utji ukanakapa jan ajllisiñamawa.
Yaqha parlañ anatañanaka
- Kunaw jumatak sumaraki. Mä ajllisiña jawsañ ukat jupa kawkir munta uka jawsañ: “Ch’a jan ukax kafe”, “Qullu jan ukax thaya”, mä qhana isi jan ukax mä yuraq isi. Janiw kuna chiqpach jawsäwi utjkiti.
- Kuna uñjañ munta? Mä suma tapuñ jawsañ: “¿Uta quta ukar sarañ munta jan ukax qunuyña?”
- Mä parlañ tukuyañ. Mä muspharañ parlañ, jupan uñjaw. Parlañ tukuyañ anatañanaka sarañapataki uñjañamawa.
- Uka thaya sutiyaña. Jupar mä jach’a uta, markaru jan ukax mä uñjat sarnaqawi uñt’añ, jumax jupan uñjatap uñjañ.
- Kuna tapuñanakas yanapt’añ. Golden Moments tuqi conversation cards ukax sapa tema tuqi tapuñanakaw utji, mesa ukan ch’iyaña ukar.
Yaqha amuyunakaxa, sarnaqawi ukhamarak jaqinakan uñjañapat amuyt’añ, reminiscence questions uñjañamawa. Sasa uñjañ ukat suma sarañ anatañ, easy trivia for seniors with dementia ukax ajllisiñampi ukat janiw puntaj utjkiti.
¿Kunas jupax jan wali sarañ munkchi ukhax?
Sayt’aña, jiwasa jach’a, ukat sasa: “Janiw ukax yaqha anatañ anatañasa.” Jupa jan walt’ayañax mä yatiyaña ukax anatañ mayjtayañawa, janiw jach’a mayjtayañäkiti. Jaqinakampi anatañanaka kunjamsa sarañapa uka tuqi uñjañamawa.
¿Kunas anatañanakax sarañ atinki ukat janiw?
Anatañanakax kusisiñ ukat sociable utji. Jupanakax jaqinakampi jaqichañ ukat sarnaqawinakap parlañ yanapt’apxi. Janiw demencia jan sasa, jan ukax jan sarañ khitinakar jark’apxi. Amuyuñ sasa: uka pachan jiwasa jakañ, walja uñjañani.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Demencia jaqinakatakix 20 tapuñani walikiti?
Walikiwa, jupa yatiri imaña uñt'atäñapataki ukat janiw kunas jakhuñañäkiti. Jupanakan yatiñ sarañ munañani ukhaw jakhuñañapäkiti. Ukatx, jan walt'awi ukat sumaraki uñjañamawa.
¿Kunas 20 tapuñani jaqix imañapachaxa?
Sapa uruw uñjat, yatiñ sasa ukat sumaraki: mä kiwlla, mä animal, mä uta, mä ch'uqi, mä jisk'a jan ukax mä pacha. Janiw ch'iqa amuyunakax, jaqinakan sutinakax ni kuna llakisiñ utji ukanakax ajllisiñamawa.
¿Kunas jupax janiw sí jan ukax janiw sasa sarañ atinkaspati?
Uñt'añ, sipansa ch'iyaparu jan ukax uñt'añ pacha uñjañamawa, jan ukax jupa uñjañ munkaspa ukax ch'uqi purapachiñ. Ukatx, sapa uruw parlañ ukhamarak yaqha uñt'añanakas sarañaw utjaraki.
¿Utjarakchi yaqha parlañ anatañanaka demencia awkinakatakix?
Utjarakiwa. “Kunaw jumatak sumaraki” ukax mä ajllisiñ ukhamarak sapa yatiñanakampi. “Kuna uñjañ munta?” ukax jupa amuyuñ uñt'atäñapataki. Golden Moments tuqi conversation cards ukax sarnaqawinakat parlañ anatañ jupanakan amuyunakapat chika.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS