Uka jisk’a jaysäwi
Arusa tukuyaña jaktañanakaxa chiqa aruw sapxi, ukat aruxa tuqinkir ch'iqar sayt'ayi, kunjamtixa "Jan ch'iyar uywanakam jak'achasiñ uñt'añamawa..." El jaqix tukuyañ arump qillqaspa, jan ukax paya kimsa arunak ajllispa. Jaqi kawkirinakampi uñjasipkäna ukanakampi arunak apnaqañamawa, ajllinak churañamawa, ukat ukax sipansa jan kuna jan chiqa sasa uñjañamawa, parlañ qalltañ sapa. Golden Moments jan qullqini arusa tukuyaña jaktañ uka mä tablet jan ukax computadora ukan jaktañ.
- Jaqi kawkirinakan jakañapa ukanakan arunakap apnaqañamawa, ukat jan ch'amañchañ ukhaxa ajllinak churañamawa.
- Nayra tuqi sumpachaw arsuñama, jiwasa sayt'ayañamawa ukat suyt'añamawa. Jan arump chuymaw ch'iqar arsuñamäkiti, janiw pachpa jaktañamäkiti.
- Kuna jaysa uñjañ jan lurañamawa. 'Ukax sumawa' sasa parlañamawa, ukat ukar parlañamawa, janiw jan chiqar uñjañamäkiti.
- Arunak yatiñapax jan sapa kuna uñt'ayañaw, ukhamaw chiqa, sasa arunak uñjañamawa jaqinakatakix.
- Yuspärañ jan munañ uñstasa sayt'añamawa. Phisqa ukat paqallq minutunak arusa tukuyañ taqi kuna ukax wali sumawa.
Aka pankanxa (7 tʼaqanaka) .
Arusa tukuyaña jaktañaxa mä chiqa arumpiw qalltañ, ukax aruw tukuyañ ch’iqaru sayt’i. Walja jaqinakatakix ukax mä sum, jan ch’amañchañ uñtañ jaktañawa. Jaktañax askiwa, kunatixa arunakax wali nayraw uñt’atawa ukat jaqix janiw kunsa uruw yatiñapa. Uka jaktañax kunjamsa jaktañ, kunjamsa arunak ajllañ ukat kunjamsa jan ch’amañchañ uk yatiyawa.
¿Kunas arusa tukuyaña jaktañaxa?
Ukax mä phisqa jaktañawa, kawkirin mä jaqix chiqa aru qalltañ ukat yaqha jaqix tukuyañ arumpi tukuyaraki. Uk uñachayañanakax “Luräwinakax arunakat sipansa…” ukat “Jaya jiwrix …” ukhamaraki. Jaqix tukuyañ arum aruw sapxi, jan ukax uñjaraki, jan ukax paya kimsa tukuyañ ajllispa. Walja jaqinakax chiqa aru qalltañ munapxi.
Golden Moments churaraki mä jan qullqini arusa tukuyaña jaktañ dakhanakampi. Pantalla janiw wakisiñ, aruw chiqa arsuñ ukat suyt’añ.
Kunjamsa jaktañ, nayrax nayrarux
- Mä ch’uxña pacha ajllim ukat jaqi nayrar uñtasiñ.
- Chiqa arux sayt’asa arsum, sum aruw, ukat sayt’am. National Institute on Aging yatiyi sayt’asa, jisk’a arunakampi arsuñataki.
- Suyt’am. Kunay ukasa suyt’am. Jan kuna jutkaniti ukhaxa, paya kimsa tukuyañ churam, mayniw chiqapa.
- Kuna jaysa uñjañ uk kusisiñampi uñjam. “Jaya, ukax ukawa” jan ukax “Janiw ukar amuyktti” sasa parlañax jaktañ sum chuymaniw.
- Aru ukar parlam. Jaqi tuqi jiskt’am kunas ukax sapxi, jan ukax kawkiru ist’apxi. Ukax chiqpachaw walja askiwa.
- Jaqi sayt’añ uka mayjt’am. Paya kimsa aru ukat mä kusisiñ taqi kuna jaktañawa.
Ajllinak churañ jan uñjañ
Ajllinak tukuyañ ukax jaktañ sum jaysaspa, ukampisa uñjañaru uñtaspa. Ch’uxña parlam. “¿Tukuyañ ist’asam jan ukax ajllisam?” sasa parlam, janiw “¿Kawkiriwa?” sasa parlañamäkiti. Ajllinak sayt’asa churam, jaqix janiw kuna jutkaniti ukkhaxa.
Jaqix ch’ajwasa jan ukax jan kusisiñ uñjasa, jaktañ tukuyam ukat yaqha lurañar sarañ. Nayan parlañ yatiñanakax yatiyapxi kunjamsa thaqhañ jan ch’ax sarañ.
Jaqi kunjamsa ajllañ
- Jaqi awkipa arunakap apnaqam. Familian jaqinakat jisk’achaw jaysam kunsa awki jan ukax warmi, kunsa parlañ munaski. Wawa pacha arunakax askiwa.
- Jisk’a ukat uruw uruw arunak ajllim. Pacha, manqha, uywa, jaya uñjañ ukat jaya uñjañ arunakax sasa ukhamaw.
- Ch’uxña pacha ajllim. Jach’a arunak jan uñtañ yatiñ ukax jan amuyasiñ ch’ajwañ. Ukanak jaqinakataki imañam, kawkirinakax munapxi.
- Aruw uñjam. Walja aruxa jan uñtañ parlañ ukar jaqi uñjañ. Jaqi uñjañ aruw ajllim, jan ukax machaq aru thaqhañ.
Arunak tuqi uñjañ
Kunay jisk’a uñjañanakax uka tuqinakan. Ukanakan jaqi aruw sayt’añ, ukat tukuyañ parlam ukhamarak.
- Pacha: “Qasa jaq’u…” (tukuyañ: “phasirux qhana”); “Kuna alaxpach…” (sumaw jan ukax qhana).
- Manq’a ukat aka: “Walja mayrinakax…” (aka sapa); “Janiw uka uywanak…” (jak’achasiñ uñt’añ).
- Uta ukat familia: “Uta chuymax…” (ukax); “Wila…” (jan wila jan ukax ch’uxña).
- Pacha ukat manqha jaya: “Abril ch’ua…” (mayo ch’uxña); “Kuna sartki…” (aruw ch’iqar).
¿Kunsa jaqi jan arsuñ ukax?
Walja jaqinakax qhipa pachanakan janiw aruw jaktañ. Janiw jaktañ uñjañ. Aru arsuñ, sawiw, kuna mayt’awimpi jan ukax mä uñt’ata sawimpi uñjañ. Mä phuqhaña ukat mä susti sawiwa, ukax mä chiqpach jaqichañ. Golden Moments wakicht’ayañamawa taypiw ukar muxsa, mä jay uma jan ukax tiqi taqi ukhama, qhipa pacha lurañanakar.
Arunakampi yaqha lurañanakax
Arunakax jaqi nayra pachar parlañar irpapxi. Jaqi nayra pacha tuqi parlañ munasa, yatiñ parlañ jiskt’awinak apnaqam, jan ukax yaqha parlañ kartanak jaktañ. Walja yaqha lurañanakataki, uñjam jaqinakataki lurañanakar.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
Kunaraki arusa tukuyaña dementia jaktañax?
Ukax mä jaktañawa, kawkirinakatixa chiqa aru sapa ukhama sarapxi, ukat jaqi tuqi jakasiñ aruru puriñ mayapxi. Jaqix aruw arsuñ jan ukax ajllinakar uñjañ jan ukax arunak istañ sapa. Golden Moments jan qullqini mä lurawiw churaraki, ajllinak pantallan uñstaraki ukat tukuyañ sum jan jaysa.
¿Arusa tukuyaña uñjañ jaktañawa?
Quizz ukhamaw lurasa uñjasiñ ukax ukhama uñtaspa. Mä kuna yatiñ uñt'ayañ sapa, ajllinak churañ, kuna jan askiki ukanakax jaysa, ukat jan puntaj uñstañ. Amtasiñaxa kusisiñ ukat parlañ.
¿Kawkir arunakas dementia jakasirinakatakix askiwa?
Jach'a jan ukax sasa arunak uñjañ jakañ pacha, ukat uywa, manqha ukat jaya uñjañ arunakax askiwa: alax pacha, manqha ukat jaqinak jaya, jan ukax pacha tuqinakaru. Jaqi wawaxa yatiñax askiwa. Jan yatiñ arunak jan uñjañ, ukax ch'ajwañ.
¿Kunas jaqix mayjt'a tukuyañ churaspa?
Sum istañ ukat kunatixa uka jaqitaki amuyaña uk jiskt'añ. Walja jaqinakax mayjt'a ukampi jan ukax mayjt'a aruw tukuyapxi. Ukat jaqi jakañat parlañ qalltañataki apnaqañ.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease: Do's and Don'ts · National Institute on Aging
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS