Groepsactiviteiten bij dementie: een gids voor verpleeghuizen en dagbesteding

Deze gids is voor activiteitenbegeleiders, teams in verpleeghuizen en woonzorgcentra en leiders van dagbesteding. Je leest welke groepsvormen werken, hoe je de ruimte inricht, hoe je één activiteit aanpast voor verschillende niveaus en hoe je onze printbare bingokaarten en spelletjes voor het grote scherm gebruikt. Alles hier draait om comfort, verbondenheid en keuzevrijheid. Niets hiervan is een test.

Wat maakt een groepsactiviteit geslaagd in de zorg voor mensen met dementie?

Een goede groepsactiviteit is vertrouwd, kort, op elk niveau makkelijk mee te doen en zonder druk. De Dementia Care Practice Recommendations van de Alzheimer’s Association beschrijven zinvolle betrokkenheid als iets dat aansluit bij iemands interesses en voorkeuren en ruimte laat voor keuze en succes, ook als de dementie het verst gevorderd is. Hetzelfde document stelt dat traditionele programma’s vaak steunen op een of twee grote groepsmomenten per dag, waarbij bewoners vaak alleen passief betrokken zijn.

Daaruit volgen een paar praktische regels:

• Vertrouwd wint van nieuw. Liedjes, spreekwoorden, plaatjes en voorwerpen uit de jonge jaren van bewoners zijn makkelijker om mee te doen.
• Kort wint van lang. Plan voor ongeveer de aandachtsboog die je groep gewoonlijk heeft, met halverwege een natuurlijk rustmoment.
• Doen wint van kijken. Geef iedereen iets om vast te houden, aan te tikken, te kiezen of te zeggen.
• Veel niveaus, één activiteit. Bouw makkelijkere en moeilijkere manieren van meedoen in.
• Geen winnaars, geen punten. Wedstrijdvormen geven sommige mensen het gevoel dat ze falen.

Hoe groot moet de groep zijn?

Kleiner is meestal makkelijker. De Alzheimer’s Association schrijft dat iemand die een grote bijeenkomst overweldigend vindt, in een kleinere groep vaak beter contact maakt. Er is geen vast aantal. Het hangt af van de bewoners, de ruimte en het aantal beschikbare medewerkers en vrijwilligers.

Een bruikbare toets: kan iedereen het gezicht van de begeleider zien, goed horen en binnen een paar seconden door een helper bereikt worden? Zo niet, splits de groep, zet er helpers bij of ga naar een kleinere ruimte.

Zet bij een groot evenement, zoals een kerstconcert, medewerkers en vrijwilligers tussen de bewoners en niet langs de muren.

Hoe richt ik de ruimte en de zitplaatsen in?

• Kring of hoefijzer. De practice recommendations noemen een kring het best in een ruimte die groot genoeg is om met iedereen in een kring te zitten, zonder achtergrondgeluid.
• Begeleider dichtbij en op ooghoogte. Ga zitten in plaats van te staan als dat kan.
• Eerst gehoor en zicht. Zet mensen met gehoorverlies het dichtst bij de begeleider, aan hun betere kant. Zorg dat bril en gehoorapparaat op zijn. De Alzheimer’s Association merkt op dat problemen met zicht en gehoor praten moeilijker kunnen maken.
• Licht van achter de bewoners, niet van achter jou. Laat niemand tegen een fel raam in kijken.
• Zet tv en radio uit. De Alzheimer’s Association adviseert tijdens muziekactiviteiten concurrerend geluid weg te halen.
• Eén gesprek tegelijk. Door elkaar praten is moeilijk voor mensen met dementie en voor mensen met gehoorverlies, zoals de Alzheimer’s Association aangeeft in haar tips voor de feestdagen.
• Een duidelijke uitgang en een rustig hoekje. Wie weg wil, moet dat makkelijk kunnen, met een medewerker die meeloopt.

Ideeën voor groepsactiviteiten

Plaatjesbingo

Bij plaatjesbingo vervangen duidelijke plaatjes de cijfers, zoals een theepot, een hond of een roos. Zo hoeft niemand een lang getal te onthouden of kleine letters te lezen.

Zo doe je het:

1. Print voor iedereen een kaart van onze pagina Plaatjesbingo met de printknop. Stevig papier is makkelijker vast te houden. Plastificeer de kaarten om ze opnieuw te gebruiken.
2. Deel grote fiches uit die makkelijk op te pakken zijn, zoals pokerfiches, flessendopjes of uitgeknipte kartonnen vierkantjes.
3. Gebruik de omroeper op het scherm op een tv of beamer, zodat iedereen het plaatje ziet terwijl jij de naam zegt.
4. Pauzeer na elk plaatje en nodig uit tot een korte reactie: “Wie wil ons iets vertellen over een hond die je kende?” of “Wat valt je op aan dit plaatje?”
5. Blijf omroepen tot elke kaart vol is. Iedereen komt aan de finish.

Aanpassen: Gebruik minder vakjes voor mensen die een volle kaart te druk vinden. Een helper kan het passende plaatje aanwijzen voor wie dat nodig heeft. Sommige mensen houden liever de plaatjeskaart van de omroeper vast en laten die aan de groep zien.

Samen zingen

Muziek is een van de meest gewaardeerde groepsactiviteiten. De Alzheimer’s Association schrijft dat iemand zelfs in de latere fasen misschien nog de maat kan tikken of een liedje uit de kindertijd kan zingen.

• Kies liedjes uit de jeugd van de bewoners: kinderliedjes, volksliedjes, kerstliedjes, oude hits en liederen uit hun eigen geloof of cultuur.
• Druk de tekst af in grote letters voor wie leest, maar eis het niet.
• Bied shakers, handtrommels of sjaals om mee te zwaaien aan.
• Moedig klappen en bewegen aan en houd het volume aangenaam.

Aanpassen: Sommige mensen zingen elk woord, sommigen neuriën, sommigen tikken met hun voet en sommigen luisteren gewoon. Dat telt allemaal mee. Meer lees je in onze gids over muziekactiviteiten.

Herinneringsgroepen

Een herinneringsgroep komt samen rond een thema, zoals schooltijd, de eerste auto, keukens of de zomer, met foto’s, voorwerpen en muziek. Het doel is een prettig gesprek, geen juiste herinnering.

Zo doe je het:

1. Kies één thema en neem een paar voorwerpen mee die mensen kunnen vasthouden: een handmixer, een voetbalsjaal, een hoed, een zadencatalogus.
2. Laat steeds één voorwerp rondgaan. Stel open vragen: “Vertel eens over dit ding”, “Wat valt je op?”, “Wie gebruikte zoiets?”
3. Verwelkom elk antwoord. Verbeter nooit een jaartal of een feit.
4. Stuur het gesprek naar warme herinneringen. De practice recommendations stellen dat zorgverleners herinneringen moeten richten op positieve herinneringen in plaats van op herinneringen die verdriet kunnen veroorzaken.

Gesprekskaarten biedt printbare plaatjeskaarten met open vragen per thema, die goed werken als gespreksstarter. Meer ideeën vind je in onze gids over herinneringen ophalen.

Spreekwoorden afmaken

Bekende spreekwoorden (“Oost west, thuis…”) nodigen iedereen uit om het einde samen te roepen. Laat Spreekwoorden afmaken op een groot scherm zien en laat de groep als één stem antwoorden. Na elk spreekwoord komt een gespreksvraag. Zegt niemand het einde, laat het dan zien en ga verder. Er is geen goed of fout.

Woordzoeker in grote letters, samen

Projecteer de Woordzoeker in grote letters op een scherm en zoek samen naar woorden, of print exemplaren voor wie het liefst zelf aan tafel puzzelt. De woorden lopen alleen horizontaal en verticaal.

Rustige beweging

Zittende rekoefeningen, een zachte bal of ballon doorgeven, of dansen op een stoel op bekende muziek. Doe elke beweging voor in plaats van haar te beschrijven.

Sorteren en bij elkaar zoeken aan tafel

Aan kleine tafels van drie of vier mensen kun je samen plaatjes, stofstaaltjes of bestek sorteren. Op het scherm kun je Paren zoeken spelen met de plaatjes zichtbaar, terwijl één persoon tikt en de tafel over elk plaatje praat.

Hoe gebruik ik jullie spelletjes op een groot scherm?

Onze spelletjes draaien in een webbrowser, dus je kunt ze op een tv of beamer gebruiken zonder iets te installeren.

1. Open het spel op een laptop of tablet die met een kabel of via casten met het scherm is verbonden.
2. Zet de browser op volledig scherm en stel het geluid op een aangenaam niveau.
3. Laat één begeleider tikken terwijl de groep de keuzes roept. Of geef een tablet door aan een bewoner die graag een beurt wil.
4. Stop wanneer de groep eraan toe is. De spelletjes hebben geen timer, geen score en geen verplicht einde.

Plaatjesbingo, Spreekwoorden afmaken, Paren zoeken en Gesprekskaarten passen meestal het best bij groepen. Alle opties zie je op onze pagina met spelletjes.

Hoe pas ik één activiteit aan voor verschillende niveaus?

Bedenk bij elke activiteit minstens drie manieren om mee te doen.

Voor bewoners in latere fasen merkt de NHS op dat activiteiten meestal eenvoudiger moeten zijn en meer gericht op de zintuigen, zoals muziek, voorwerpen om aan te raken en handmassage. Een moment een-op-een tijdens of na de groep past misschien beter bij hen dan de groep zelf. Zie activiteiten in de latere fase.

Hoe praten begeleiders tijdens een groep?

• Stel jezelf elke keer voor en gebruik de naam die iemand zelf prettig vindt.
• Praat langzaam, geef één stap tegelijk en laat eerst zien voordat je het zegt.
• Stel open uitnodigingen (“Vertel eens over…”) of eenvoudige keuzes, nooit quizvragen (“Weet je nog…?”).
• Verbeter niet. Bedank mensen voor elke bijdrage.

Meer hierover lees je in onze tips voor communicatie.

Goed afsluiten, en mensen laten gaan

Stoppen is een goede uitkomst. Let op tekenen dat iemand moe, rusteloos of van streek is, en laat een helper een wandelingetje of een rustige zitplek elders aanbieden. Iemand die tijdens het zingen indommelt, zit misschien gewoon lekker.

Sluit elke groep op dezelfde manier af, met een vertrouwd liedje of een eenvoudig bedankje, zodat het einde rustig en voorspelbaar aanvoelt. Noteer achteraf wat werkte en wie waar plezier in had. Die aantekeningen maken de volgende bijeenkomst beter.