Kısa cevap
Nazik bir günlük rutin; uyanmayı, öğünleri, kişisel bakımı ve yatma saatini hemen hemen aynı saatlerde tutar, ana etkinliği kişinin en uyanık olduğu zamana yerleştirir ve etkinliği dinlenmeyle dengeler. Onu kişinin ömür boyu süren alışkanlıklarından kurun, dolu dolu değil gevşek tutun, her gün gün ışığı ve hareket sağlayın ve gün gerektirdiğinde planı özgürce değiştirin.
- Uyanma, öğünler, bakım ve yatma için sabit saatler güne tanıdık bir biçim verir.
- Ana etkinliği kişinin günün en iyi zamanına, çoğu kez sabaha koyun.
- Her dakikayı doldurmayın. Dinlenme ve sessiz zaman rutinin bir parçasıdır.
- Gün ışığı, günlük hareket, geç saatte uzun şekerlemelerden ve geç saatte kafeinden kaçınmak akşam huzursuzluğuna yardımcı olabilir.
- Rutin bir rehberdir, kural değil. Zor günlerde her şeyi değiştirin, kısaltın ya da atlayın.
Bu sayfada (5 bölüm)
Nazik bir rutin güne tanıdık bir biçim verir: kalkmak, öğünler, biraz etkinlik, dinlenme ve hemen hemen aynı saatlerde yatmak. Kararları ve sürprizleri azaltır ve aksi hâlde sırada ne yapacağınızı merak edeceğiniz anlar için size bir plan verir. Aşağıdaki rutin bir örnektir, kural değil. Onu bir başlangıç noktası olarak kullanın, sonra baktığınız kişiye göre şekillendirin.
Günlük rutin neden yardımcı olur?
Sabit bir rutin yardımcı olur; çünkü tanıdık düzenleri izlemek yenilerinden daha kolaydır. Alzheimer’s Association, planlı bir günün ne yapılacağına karar vermeye daha az, keyifli etkinliklere daha çok zaman ayrılması anlamına geldiğini söylüyor ve düzenli uyanma ve yatma saatlerinin uyku sorunlarına ve akşam huzursuzluğuna yardımcı olabileceğini belirtiyor. National Institute on Aging, sakin bir evin parçası olarak banyo yapmayı, giyinmeyi ve yemek yemeyi her gün aynı saatlerde yapmayı öneriyor; Family Caregiver Alliance de aynı rutinleri korumayı tavsiye ediyor.
Örnek nazik bir gün
Saatler yalnızca örnektir. Tüm günü, kişinin kendi ritmine uyacak şekilde daha erkene ya da daha geç saate kaydırın.
| Saat | Ne olur | Fikirler | Daha zor bir günde |
|---|---|---|---|
| 08:00 | Uyanmak, yıkanmak, giyinmek | Her gün aynı sırayla; giysileri giyilme sırasına göre dizin | Bakımı basit tutun; temiz bir gömlek yeterli |
| 08:45 | Kahvaltı | Çay ve sesli okunan gazete ya da radyo | Sessizce birlikte yiyin, konuşma baskısı olmasın |
| 09:30 | Ana etkinlik | Çamaşır katlamak, hamur işi, bahçe, kısa bir gezi ya da yürüyüş | Daha kısa bir sürüm ya da sizi yaparken izlemesine izin verin |
| 10:30 | Sessiz zaman | Müzik, bir fotoğraf albümü ya da pencere yanında oturmak | Sevdiği bir koltukta dinlenmek |
| 11:00 | Öğle yemeğinde yardım | Sebze yıkamak, sofra kurmak | Siz pişirirsiniz; o size eşlik eder |
| 12:00 | Öğle yemeği ve toparlanma | Masayı silmek, birkaç tabağı kurulamak | İşleri atlayın |
| 13:00 | Kısa dinlenme | Ayaklar yukarıda, yumuşak müzik | Aynı |
| 14:00 | Dışarıda ya da hareketli | Yürüyüş, balkonda ya da bahçede vakit, çiçekleri sulamak, balon atmak | Güneşli bir pencerenin yanında oturmak |
| 15:00 | Sosyal ya da yaratıcı | Bir ziyaret, bir telefon görüşmesi, resim eşleştirme, boyama, kâğıt oyunu | Birlikte bir içecek ve bir atıştırmalık |
| 16:30 | Yatışma zamanı | Perdeler kapalı, ışıklar açık, yüz havlusu katlamak gibi sakin bir iş | Tanıdık müzik, düşük gürültü |
| 17:30 | Akşam yemeği | Karıştırmaya ya da sofra kurmaya yardım | Basit, tanıdık yemek |
| 18:30 | Birlikte akşam | Tatlı yerken anılar, kâğıt oyunu, sevdiği bir program, el masajı | Sessiz arkadaşlık |
| 20:00 | Yatma rutini | Banyo ya da yıkanmak, pijama, yumuşak müzik, loş ışık | Her şeyi kısaltın; önce rahatlık |
Bu örnek, Alzheimer’s Association’ın erken ve orta evreler için hazırladığı kendi örnek planının biçimini izliyor; plan kişisel bakım ve kahvaltıdan işlere, yürüyüşlere, müziğe, dinlenmeye ve ziyaretlere, oradan da akşam yemeğine, anılara ve yatmaya hazırlanmaya ilerliyor.
Kendi rutininizi nasıl kurarsınız?
Bir çizelgeden değil, kişinin her zaman nasıl yaşadığından başlayın. Alzheimer’s Association, plan yapmadan önce şunları düşünmenizi öneriyor:
- Sevdikleri, sevmedikleri, güçlü yönleri ve ilgi alanları.
- Gününü eskiden nasıl geçirdiği. Her zaman köpeği gezdiren bir erken kalkan hâlâ erken yürüyüşe çıkmalıdır. Bir gece kuşu, sabah 8’de başlamaktan hiçbir zaman keyif almayabilir.
- Günün en iyi zamanı. Banyoyu, gezileri ve ana etkinliği oraya koyun.
- Öğünler, yıkanmak ve giyinmek için yeterli zaman; böylece hiçbir şey aceleye gelmez.
- Düzenli uyanma ve yatma saatleri.
Aynı kaynak, ev işleri, öğünler, kişisel bakım, yaratıcı etkinlikler, fiziksel etkinlik, sosyal zaman, manevi etkinlik ve bir arkadaşın uğraması gibi anlık olayların bir karışımını eklemeyi öneriyor.
Bir hafta deneyin, sonra ayarlayın
Her gün basit bir not tutun. Alzheimer’s Association, hangi etkinliklerin en iyi sonuç verdiğini ve nedenini, çok fazla şeyin olduğu ya da yapacak çok az şeyin olduğu zamanlar olup olmadığını ve anlık planların keyifli mi yoksa endişe verici mi olduğunu sormayı öneriyor. İşe yarayanı tutun, yaramayanı değiştirin.
Görünür kılın
Kişi hâlâ okuyabiliyorsa günün planının yazılı olduğu bir yazı tahtası ya da büyük puntolu bir kart güven verici olabilir. Kısa tutun: “Kahvaltı. Ayşe ile yürüyüş. Öğle yemeği. Dinlenme.” Bazı kişiler çok önceden bilmeden daha iyi eder; Family Caregiver Alliance, endişe yaratıyorsa planları olmalarına çok az kalana dek konuşmamayı öneriyor.
Rutini nasıl uyarlarsınız?
Nefes almaya yer bırakın
Her dakikayı doldurmayın. Alzheimer’s Association, kişinin etkinlik ile dinlenme arasında bir dengeye ihtiyaç duyduğunu ve daha sık aralara gereksinimi olabileceğini vurguluyor. Sıkılmış, dalgın ya da huysuz görünüyorsa etkinliği değiştirin ya da dinlenin.
İkindi sonrasını koruyun
Pek çok kişi gün ışığı azaldıkça daha huzursuz olur. NIA, her gün güneş ışığı için dışarıda ya da pencere yanında zaman geçirmeyi, çok fazla planlamadan her gün hareketli olmayı, günün geç saatlerinde kafeinden ve alkolden kaçınmayı ve günün geç saatinde uzun şekerlemeleri caydırmayı öneriyor. Bazı aileler alacakaranlıktan önce perdeleri kapatıp ışıkları yakmanın da yardımcı olduğunu görüyor. Akşam huzursuzluğu ve uyku yazılarına bakın.
İhtiyaçlar değiştikçe değiştirin
- Erken evre: rutini birlikte planlayın. Kişi kendi yönettiği yazılı bir program isteyebilir.
- Orta evre: siz daha çok yönlendirirsiniz. Daha kısa etkinlikler, daha çok dinlenme ve bol miktarda tanıdık iş; bkz. orta evre etkinlikleri.
- İleri evre: rutin rahatlığa, öğünlere ve bakıma odaklanır; arada müzik ya da el masajı gibi kısa duyusal anlar olur; bkz. ileri evre etkinlikleri.
Çerçeveyi değil, etkinlikleri çeşitlendirin
Öğünleri, dinlenmeyi ve yatma saatini sabit tutun, aradaki etkinlikleri değiştirin. NIA, ilginin canlı kalması için farklı günlerde farklı etkinlikler denemeyi öneriyor. Pazartesi hamur işi yapabilir, salı bahçeyle uğraşabilir, çarşamba fotoğraflara bakabilirsiniz. 101 etkinlik fikrimiz ve ev işleri boşlukları doldurabilir.
Gün ters gittiğinde
Bazı günler hiçbir plana uymayacaktır. Bir hastalık, kötü bir gece, doktor ziyareti ya da hava değişikliği her şeyi altüst edebilir. Planı bırakın, temel şeyleri (yiyecek, içecek, dinlenme, rahatlık) sürdürün ve yarın yeniden deneyin. Kişi bir şeyi reddederse bkz. hayır dediğinde. Sakin nefes gibi birlikte yavaş bir nefes molası ikinize de yeniden toparlanmakta yardımcı olabilir.
Sizin kendi rutininiz de önemlidir. Kendiniz için aralar ekleyin ve düzenli izin zamanlarınız için ailenizden ya da bir mola hizmetinden destek isteyin. Bkz. bakım verenin kendine bakması.
Sık sorulan sorular
Rutin demansı olan biri için neden yararlıdır?
Öngörülebilir bir gün, daha az karar ve sürpriz demektir; demansla yaşayan pek çok kişi bunu güven verici bulur. Alzheimer's Association, planlı bir günün ne yapacağınızı bulmaya daha az, ikinizin de keyif aldığı şeylere daha çok zaman ayırmanızı sağladığını belirtiyor. Rutin, bakım verenlerin kendi günlerini ayarlamasına da yardımcı olur.
Demansı olan biri için iyi bir günlük program nedir?
Tek bir doğru program yoktur. İyi bir program uyanmayı, öğünleri ve yatma saatini hemen hemen aynı saatlerde tutar, kişisel bakımı ve ana etkinliği kişinin en iyi olduğu zamana yerleştirir, dışarıda ya da pencere yanında zaman içerir ve dinlenmeye yer bırakır. Onu kişinin her zaman yaşadığı biçime göre kurun.
Demansı olan biri gündüz uyumalı mı?
Kısa bir dinlenme, özellikle öğle yemeğinden sonra yardımcı olabilir. National Institute on Aging, aşırı yorgun ya da yeterince dinlenmemiş olmanın akşam huzursuzluğunu artırabileceği için uzun uykuları ve günün geç saatinde kestirmeyi caydırmayı öneriyor. Uyku gerçek bir sorunsa doktoruyla konuşun.
Rutini izlemeyi reddederse ne olur?
Şimdilik bırakın ve daha sonra ya da farklı bir şekilde yeniden deneyin. Reddetmek yorgun, hasta ya da ağrılı olduğu veya henüz hazır olmadığı anlamına gelebilir. Rutin, günü kolaylaştırmak için vardır; zorlamak yerine onu esnetin.
Kaynaklar
Bu sayfanın dayandığı kuruluş ve çalışmalara bağlantı veriyoruz. Her biri, sayfa güncellenirken kontrol edildi.
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance