Deebii gabaabaa
Taphoota jechoota xumuruu jecha beekamaa tokko dubbisu, jechuu dhumaa dura dhaabbatu, akka "Hin lakkaa'in hiriqaa keetti yoo..." Namichi xumura isaa guuta, ykn filannoo lama sadii keessaa filata. Jechoota namichi guddatee beeku fayyadami, filannoo kenni, deebii kamiyyuu akka jalqabaa gaarii haasaa ta'utti ilaali, sirrii ykn dogoggoraa akka hin ta'in. Golden Moments taphoo jechoota xumuruu bilisaa tabbee ykn kompiitara irratti taphuu danda'u qaba.
- Jechoota jireenya fi aadaa namichaa irraa fayyadami, filannoo xumuraa kennuu yoo deebii banaan rakkisu.
- Jecha jalqabaa salphaa dubbadhu, dhaabbadhu, eegi. Saffisaan jecha hin guuta, qormaata hin gaafatin.
- Deebii kamiyyuu jalqaba gaarii ta'e jedhi. 'Kana gaarii dha' jechuun waa'ee isaa haasaa godhi, sirreessuu hin barbaadin.
- Jechoonni aadaa abbaa hin qabne irratti ulfaatu; sadarkaa giddugaleessaa fi dhumaa keessatti jechoota salphaa, beekamoo fayyadami.
- Yeroo kakaa'umsi dhabamu dhaabbadhu. Daqiiqaa shan hanga kudhan jechoota taphoo guutuu ta'a.
Fuula kana irratti (kutaa 7)
Taphoon jechoota xumuruu jecha beekamaa tokko kan dhumarratti jecha xumuraa dura dhaabbatu fayyadama. Namoota baay’eef, yeroo gammachuu salphaa qooduuf karaa gaarii dha. Taphoon kun jechoota dulloomoo, beekamoo waan ta’eef hojii; namichi waa’ee har’aa wanta yaaduu hin barbaadu. Fuulli kun akkaataa taphuu, jechoota filachuu, fi akkaataa laafina itti eeggachuu ibsa.
Taphoon jechoota xumuruu maal dha?
Taphoo gabaabaa tokko, namni tokko qooda jechaa jalqabaa dubbisu, kan biraa immoo xumura isaa guuta. Fakkeenyaan, “Hojiin jechuu caala …” fi “Simbirroon ariifataa ni…” Namichi xumura sana afaan irratti ibsuu, agarsiisuu, ykn filannoo lama sadii keessaa filachuu danda’a. Namoonni tokko tokko jechaa jalqabaa dubbisuu jaalatu.
Taphoo jechoota xumuruu bilisaa fuula guddaa qabuun Golden Moments irratti argattu. Ekraan malee illee, qooda jalqabaa dubbisuu, booda eeguun taphuu ni dandeessu.
Akkaataa taphuu, tarkaanfii tarkaanfiin
- Yeroo nama boqonnaa filadhu, fuula isaatti argamuun, ija-sadarkaa isaatti taa’i.
- Qooda jalqabaa laafinaan dubbisi, sagalee ho’aa fi gaarii irratti, booda dhaabbadhu. National Institute on Aging akka laafinaan dubbatan, jechoota gabaabaa salphaa fayyadamaa gorsa.
- Eegi. Daqiiqaa muraasa eeggadhu. Yoo wanti hin dhufne, filannoo sadii ykn lama kenni, tokko isaanii sirrii ta’e.
- Deebii kamiyyuu ayyaani. “Eeyyee, kanuma” ykn “Kana yaadee hin beeku” jechuun michoomina ta’a.
- Jecha sanaa dubbadhu. Maal akka isaaf ta’e, ykn eessaa akka dhagaa’an isa gaafadhu. Bu’aan dhugaa as irratti argama.
- Dura akka dhaabbatan dhaabbadhu. Jechaa muraasaa fi ayyaana gahaa dha.
Filannoo kennuu malee qormaata godhuu
Filannoon xumura filannoo yeroo baay’ee taphoo salphaa taasisuu danda’a, garuu yoo akka dhiibbaatti kennamu qormaata fakkaachuu danda’a. Haasaa laafaa tuqi. “Xumura isaa dhagaa’uu moo filachuu?” jechuu, “Kan filattan kamtu?” jechuu caala gaarii dha. Filannoo dhaabbachuun booda kenni, namichi deebii kennuu dura hin taane.
Namichi yoo rakkate ykn ajajame, taphicha dhiisi, booda ceesisi. Gorsa wal-dubbii keenya akkaataa gadi-fageenya hin uumin jijjiiruu ibsa.
Jechoota filachuu akka namichaaf ta’an
- Jechoota isaa fayyadami. Maatii gaafadhu, abbaa isaa ykn haadha isaa, ykn oolmaa isaa yeroo hunda maal jedhu. Jechoonni umurii dhalootaa yeroo baay’ee salphaa dha.
- Jechoota gabaabaa, guyyaa beekamoo filadhu. Qilleensa, mana nyaataa, lafa, maatii fi waggoota irratti jecha dhiyoo ta’e salphaa dha.
- Salphaatti dubbadhu. Jechoonni jechoota dullaa ykn ajaja gadda ta’e irratti hundaa’an dogoggoruu danda’u. Namoota jaallatan kaa’i.
- Afaan ilaalchisuu. Jechoonni baay’een afaanota garaagaraan wal-hin-simu. Jechoota namichi afaan isaatiin beeku fayyadami, fi haaraa barbaadi yoo barbaachise.
Jechoota gosa tokkoon
Fakkeenyi gadii kanneen xumura isaa qubee keessatti agarsiisan. Qooda jalqabaa qofa dubbisi, booda eegi.
- Qilleensa: “Roobni torbaan dura…” (xumura: “guyyaa kudhanii booda ifa”); “Duumessi kamiyyuu qabata…” (sammuu adii).
- Mana nyaataa fi nyaata: “Mana nyaataa baay’een…” (xumura: “shuruba ni balleessa”); “Hin lakkaa’in hiriqaa…” (xumura: “dura hin baqatin”).
- Mana fi maatii: “Mana gaarii, laafina …” (xumura: “wanta jiru”); “Dhiiga caalaa…” (xumura: “bishaan”).
- Bona fi lafa qonnaa: “Roobdii Waxabajjii …” (xumura: “ududuu baneef”); “Wanta facaasuu …” (xumura: “facaasuu”).
Namichi deebii kennuu yoo hin dandeenye?
Namoonni tokko tokko sadarkaa dhumaa keessatti jechoota argachuu hin dandeessu. Jechicha hin dhiisin. Dubbisi, bifa bareedu, ati gad-fagaachuu, ykn fakkii filachuun deebii isa kenni. Hariiroo dhugaa tarkaanfii beekamaa bira-tarkaanfii ta’a. Taphoo kana muuziqaa, dhugaa wareega, ykn harka cuuqaa waliin wal-simi, akka hojiiwwan sadarkaa dhumaa irratti ibsame.
Jechoota kaan fayyadamuu
Jechoonni dhimma darbe namichaa irratti haasaa geessu. Gaaffii gaaffii yaadannoo keessaa fayyadamuun seenaa gaafatuu dandeessu, ykn taphoo wal-qabatu akka kaardii haasaa taphuu. Yeroo guyyaa guutuu irratti hojii dabalataa, hojiiwwan namoota dementia qabaniif ilaali.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Taphoo jechoota xumuruu dementiaaf maal dha?
Taphoo jecha beekamaa, hanga jecha xumuraa isaa dubbisu, booda namichi akka xumuru gaafatu dha. Namichi xumura jechuu ykn filannoo tuqu, ykn dhagaa'uu qofa jaalachuu danda'a. Golden Moments taphoo bilisaa qaba, filannoo ekraan irratti agarsiisu fi xumura jechaa salphaatti mul'isu.
Taphoon jechoota xumuruu qormaata yaadannoo ta'a?
Yoo akka qormaataatti taphame, qormaata ta'uu danda'a. Akka taphoo wal-quunnamaa, nama gammachiisu taphi, filannoo kenni, yoo rakkina fida ta'e darbi, bu'aa hin agarsiisin. Kaayyoon isaa gammachuu fi haasaa.
Jechoonni kamtu namoota dementia qabaniif gaarii dha?
Jechoota gabaabaa, jireenya guyyaa beekamoo gaarii dha: qilleensa, jechoota manaa fi mana nyaataa, jechoota maatii ykn bitootessaa. Jechoota dhalootaa namichaa irraa yeroo baay'ee salphaa ta'u. Jechoota gadi-bu'aa, akka jechoota hubachuu rakkisan, of-eeggadhu.
Namichi xumura adda ta'e yoo kenne?
Galateeffadhu, maal akka isaaf ta'e isa gaafadhu. Namoonni baay'een xumura adda ta'e, garuu sirrii, ykn jechaa biraa irraa kennu. Akka jireenya isaanii irratti haasaa jalqabuuf fayyadami.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease: Do's and Don'ts · National Institute on Aging
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS