Tarnimik sungiusaatit dementiap aarlerpai?

Tarnimik sungiusaatit allani tamaaniipput, amerlasuillu tarnit inerujussuanngortittussatut unnerluuttarput. Inuk asat dementiamik naapertuulluni isumagigukku, imaluunniit nammineq eqqaamasat pillugit ernumaguit, sungiusaatit iluaqutaasinnaanersut paasiniarukkit iluarisaarpoq. Misissuinerit paasisat tassaavoq uani, siunnersuutit iluarusuttullu iluarusunngitsut tamarmik ilanngullugit.

Tamanna paasissutissat tamarmik aalajangiisuupput, nakorsaanermut siunnersuutinngilaq. Takugiuk nakorsaanermut nalunaarut.

Tarnimik sungiusaatit dementiap aarlerpai?

Tarnimik sungiusaatit dementiap aarlernissaa uppernarsarneqaratikallarsimanngilaq. National Institute on Aging (NIA) kajumississaaq inuit qarasaasiakkut internettimilu sungiusaatit eqqaamasat pitsanngorsartissinnaasut pillugit unnerluutigineqartartut mianersornissaannut, kiisalu oqaatigaa tarnimik sungiusaatit qarasaasiakkut niuernermut atugassat klinikkimi misissuiffiusuni sungiusaanertut sunniuteqarsimanerat uppernarsarineqarsimanngitsoq (NIA, Alzheimerip aarlerniarnera).

Tamanna sungiusaatit atorsinnaajunnaarsinngilai. Taamaattorli pingaarutaat nuannaarneq, ataatsimoorneq ullullu ingerlariaasi nammineq aalajangerneqartussaapput, dementiapit aarlernissaa pinnagu.

„Near transfer“ sunaava, soorlu pingaaruteqarpa?

Sungiusaammik sungiusaaruit, sungiusaat tamanna amerlanertigut pitsanngorsartarpat. Misissueqqissaarni taamaattoqartoq sungiusaanermit pissuteqalersorneq taaneqartarpoq. Apeqqut annerusumik aalajangiuffiusoq tassaavoq pitsanngorsarneq allat sunniuteqarnersoq: sungiusaatinut assingusunut (near transfer) imaluunniit inooriaatsimmi atugassanut, soorlu eqqarsaataasinnaaneq ingerlanneqartussat nalinginnulluunniit aningaasanik aqutsineq (far transfer).

2016-imi misissuinermi annersumi tarnimik sungiusaanermik ineriartortitsisut inuiaqatigiinnut takutittaat misissuinerit pingaarnerit misissorneqarput. Misissuinerit takutippaat inuit sungiusaatit sungiusaanerit pitsanngorsartarlugit, sungiusaatit assingusut pitsanngorsarnerat annikinnerusoq, inooriaatsimmilu eqqarsartuinermik pitsanngorsarnerat annikitsuinnaasoq. Misissuinerit amerlasuut aaqqissuussaaneranni amigaataapput inerniliinerit aallarniutertinneqarsinnaanerat qulaaffigalugu (Simons aamma suleqatigisai, Psychological Science in the Public Interest).

Qarasaasiakkut tarnimik sungiusaatit pillugit misissuinerit qanoq oqartarpat?

Cochrane-p misissuinerit, misissuinerit pitsaanerpaaq katersuullugit, qarasaasiakkut sungiusaatit sapaatip akunneri 12-it sinnerlugit sivisussuseqartartut misissorpai:

• Inuusuttut utoqqaanerusut 65-inik ukiulillit peqqissutsimilluunniit: misissuinerit arfineq-pingasut inuit 1,183-t. Uppernarsaataasut appasippallaarmata qularnanngitsumik. Sungiusaanerup kingorna annikitsuarmik iluaqutissaqarsinnaavoq, sivisuumik ataavartumik ingerlaasinnaanera erseqqinnerusoq (Cochrane-p misissuineranik, inuppassuit utoqqaanerusut peqqissutsimikkut).
• Inuit eqqarsaarnikkut annikitsuarmik amigaateqartut: misissuinerit arfineq-pingasut inuit 660-t. Misissuinerit arlaannaalluunniit dementia qalernerneqarnissaa nalunaarutigisimanngilaat, uppernarsaatillu amigaateqartut inerniliinermik tunisinnaajunnaarsimapput (Cochrane-p misissuineranik, eqqarsaarnermik annikitsuarmik amigaateqartoq).

ACTIVE-mik misissuineq suna paasivarpa?

ACTIVE Amerikami misissuineq annersuuvoq 1998-imi aallartinneqartoq, inuit 2,802-t 65-inik ukiulillit sinnerlugit ukiulillit, nammineq inuullutik, eqqaamasumillu eqqarsartuinermillu annikitsuinnaasumik amigaateqarsimanngitsut. Inuit naleqqiullugu immikkoortunut sisamanut agguarneqarput: peqatigiiffiit mikisut pingasut sungiusaatinik assigiinngitsunik (sukkassuseq, eqqaamaneq, isumaliuineq) imaluunniit sungiusaanermik peqarsimanngitsoq. Sungiusaatit sapaatip akunnerini tallimani arfinilinniluunniit ataatsimut qulit missaanni sungiusaarneqarsinnaapput. Inuit sungiusaatinik amerlanernik naammassisimasut ilai tapersersuinermi sungiusaatinik ukiup kingorna ataatsimik pingasunillu aallartinneranni siunnersorneqartarput.

Sukkassutsimik sungiusaatit takuneqarsinnaasumik paasisanik sukkanerusumik takusinnaaneq suliarineqartoq, sungiusaatit pitsanngoriartorneratigut naleqqussarneqartarluni.

2026-imi misissueqqissaarni ataatsimiititaliat 2,021-t Medicare-p nalunaarsuiaanut 20-nik ukiulinnut attaveqarfigineqarput (ACTIVE 20-nik ukiulinnik misissueqqissaaneq). Uani erseqqissumik paasisaatipput:

• Sukkassutsimik sungiusaatit tapersersuinerlu ataatsimik ilanngullugit: dementia nalilerneqarnerat sungiusaanermik peqarsimanngitsunut sanilliullugit ikinnerupput (hazard ratio 0,75, tassa 25 procentimik ikinnerulluni).
• Sukkassutsimik sungiusaatit tapersersuinerit ilanngunnagit: ikinnerusimanngilaq.
• Eqqaamasarnermut isumaliuinermullu sungiusaatit: dementia nalilerneqarneranut sunniuteqaratikallarsimanngillat.
• Sungiusaatit tamaasa sungiusaanermik peqarsimanngitsunut sanilliullugit: ikinnerulersinnaanera takuneqarsinnaavoq, kisiannili statistikikkut erseqqissaanngilaq.

Paasisat killeqarnersaat

• Tamanna sukkassutsimik sungiusaanermik nakkutilliinermi tapersersuinerillu ilanngullugit assigiinngitsumut tunngavoq, tarnimik sungiusaatit tamanut pinnagit.
• Paasisaq erseqqissoq eqimattanut (sungiusaatit siulliit amerlanerit naammassisimasunut tapersersuinerillu siunnersorneqarsimasunut) tunngavoq, sukkassutsimik sungiusaatinut tamanut pinnagu.
• Dementia Medicare-p akileraartarneranut nalunaarsuiaatigut nalilerneqarsimavoq, tamarmik misissuiffigineqarsimanngitsut. Siullermit peqataasut sisamaat missaanni ilanngunneqarsimanngillat Medicare Advantage-imut ilanngunneqarsimasut, nalunaarsuiaat naammalluinnanngimmata.
• Peqataasut aallartinneranni eqqarsartuinermi annikitsuinnaasumik amigaateqarsimanngillat. Paasisat inuit dementiaqartut sungiusaatinik iliorsinnaanngilai.

Paasisaq soqutiginaqaaq misissueqqissaarniunerullu piumasaralugu. Kisianni tarnimik sungiusaatit qarasaasiakkut dementia aarlerniarnissaa erseqqissutigineqarsimanngilaq.

FTC Lumosity pillugu suna oqarpoq?

Januaarimi 2016-imi Lumos Labs, Lumosity-p sanaartortui, 2 million dollarinik akiliisinnissaanik isumaqatigiissuteqarpoq Federal Trade Commission-p unnerluutigineqarsimasut pillugit. FTC naapertorlugu suliffeqarfik uppernarsaatit amigaateqarlutik unnerluussimavoq sungiusaatit sulinermi ilinniartitaanermilu pitsanngorsartitsisinnaasut, kiisalu utoqqalinermi arrortarnerup, eqqarsaarnikkut annikitsuarmik amigaateqarnerup, dementia-p Alzheimerillu aarlerniarsinnaanera. Interasoq piumasarai suliffeqarfik siunissami unnerluuteqartinnissani uppernarsaatinik atorsinnaasunik isumannaatsunillu peqarnissaanik (FTC-p nalunaarutaa).

Ilaqutariinnut eqqarsaatersuut: tarnimik sungiusaatit, qarasaasiakkut pitsaasut imaluunniit pilersaarutit eqqaamasat illersorniarnissaat dementia-p aarlerniarneraluunniit unnerluuttarunik uppernarsaatit.

Inuk dementiamik naapertuulluni sungiusaatit iluaqutigisinnaavai?

Ulloq nuannernerulersinnaavaat, tamannalu pingaaruteqarpoq. Periaaseq pingaarnerusumik misissuiffigineqarsimasoq tassaavoq cognitive stimulation: peqatigiiffinni nuannarisaqartumik suliaq, soorlu oqaloqatigiinneq, eqqaasissutit, oqaasertanik sungiusaatit, pusleq nipilersuinerlu, amerlanertigut peqatigiiffimmi mikisumi siulersorteqarluni.

2023-imi Cochrane-p misissuinerani 37-ni misissuinerit inuit 2,766-t dementia akunnerusumik naliginnaasumik naapertuuttut misissorneqarput (Cochrane-p misissuineranik cognitive stimulation pillugu):

• annikitsuarmik sivikitsumik iluaqutissaq eqqarsartuinermut misissuiffiusuni (uppernarsaataasut akunnattoq);
• oqaloqatiginninnermi inooqatigiinnermilu pitsanngorsarneq pingaaruteqartoq (uppernarsaataasut qaffasissumik, misissuinerit ikinnerusut anguniagaarlugit);
• annikitsuumik iluaqutissaq inooriaatsip pitsaaneranut, isumatunut pissutsinullu.

Iluarnikkut paasisaq amerlanertigut sapaatip akunneri qulit missaanni naammassineqareersimasoq malunnarniarneqartarpoq, sivisuumik iluaqutissaqarsimanersoq misissuinerit ikittuinnaat misissorpaat. Cognitive stimulation pilersaarusiorneqarpoq peqatigiiffinnut, taamaattumik paasisat taakku inummut nammineq tabletimi sungiusaarmut tamanut atuuttussaanngillat.

2024-imi Lancet Commission aamma oqarpoq suliat pilersaarusiorneqarsimasut inuit dementiamik naapertuuttut pingaaruteqartut, nuannaarneq siunertaqarnarnerlu ataavartinnissaat (Lancet Commission).

Sungiusaatit suut iluaqutigisinnaavaat?

Eqqortumik toqqagaappata sungiusaatit taakku piumasarinearsinnaapput:

• Nuannaarneq. Akunnerusumik nuannerineq nammineq pingaaruteqarpoq.
• Ataatsimoorneq. Saniani sungiusarneq oqaloqatigiinneq ajornanngikkaangat toqqammavigisinnaallugu iluaqutaassaaq. Takugiuk qanoq suleqatigiillutik sungiusarneqarsinnaasoq.
• Ullut ingerlariaasi. Ullut tamaasa nalunaaquttap iluani sungiusaat ilisimasat toqqissisimanarsinnaapput.
• Tatiginneq. Suliat inup suut suliarsinnaanerat naapertorlugit toqqagaappata misissuinerunata tatiginneqalersitsisinnaapput.
• Oqaloqatigiinneq. Asseq imaluunniit oqaaseq ilisimasoq oqaluttuaqalersitsisinnaavoq. Misiliguk oqaloqatigiinnermut kortit imaluunniit oqaaseq naammassiguk.

Mianersornissat: piffissamik nalunaarsuiffiit, uuttuutissat, ingerlatitseqqiinerit aammalu sunilluunniit eqqaamasanik misissuinerusutut misigisaqarsinnaasut. Inuk annilaangaguni unitsigit. Siusinnaalluni unitsinneq, imaluunniit sanianiinnittaaneq, inerneruvoq ajunngittoq. Ilitsersuutivut qarasaasiakkut sungiusaatit qanoq toqqarnerlugit malittarisassanik imaqassaaq.

Golden Moments sumi inissisimanera

Golden Moments-imi sungiusaatit, soorlu assinik naleqqiussineq, assinik pusleq aammalu allanik angisuunik ujaasinik ujarlerneq, nuannarinerup ataatsimoornermillu atugassatut sanaajupput. Piffissamik nalunaarsuiffimmik uuttuutissamillu peqanngillat. Katsorsaanermut atorneqanngillat, dementiap aarlernissaannilluunniit arrorternissaannulluunniit pingaaruteqanngillat. Tamanna erseqqissumik oqaatigaarput unnerluutigineqarsinnaanngitsunik unnerluuteqarusunnata.

Nakorsaq oqaloqatigiguk

Nammineerlutit imaluunniit inuk asat isumagisat eqqaamasaannik ernumaguit, nakorsaq attaveqarfigiuk qarasaasiakkut iluaqutissaqarnissaanut tatiginninnata. Nakorsaq pissutsit katsorsaanermik aaqqinniarneqarsinnaasut misissorsinnaavai, aammalu illersornissamut paasissutissanik pitsaanerpaanik oqaloqatigiisinnaalluni, soorlu taasinermi akuerisaaneq tusilartitsinermillu misissorneq. Aammattaaq takugiuk Dementia aarlerneqarsinnaava?. Peqqussuteqanngitsumik ulluinnarni allanngoriartorneq pisarpat tuaviinnaq nakorsamut attavigineqassaaq.