Voorkomen hersenspelletjes dementie? Wat het bewijs laat zien

Hersenspelletjes zijn overal, en veel beloven je geest jong te houden. Zorg je voor iemand met dementie, of maak je je zorgen over je eigen geheugen, dan is het logisch om je af te vragen of ze zouden kunnen helpen. Dit laat het onderzoek werkelijk zien, met de bemoedigende en de minder bemoedigende delen.

Dit is algemene informatie, geen medisch advies. Zie onze medische disclaimer.

Voorkomen hersenspelletjes dementie?

Van geen enkel hersenspelletje is bewezen dat het dementie voorkomt. Het National Institute on Aging (NIA) adviseert voorzichtig te zijn met beweringen dat computer- en onlinespelletjes het geheugen kunnen verbeteren, en zegt dat er niet genoeg bewijs is dat een commerciële hersentraining-app hetzelfde effect heeft als de training die in klinische onderzoeken is getest (NIA over het voorkomen van alzheimer).

Dat maakt spelletjes niet nutteloos. Het betekent dat hun waarde ligt in plezier, gezelschap en routine, niet in het beschermen van iemand tegen dementie.

Wat is “near transfer” en waarom is het belangrijk?

Als je een taak oefent, word je meestal beter in die taak. Onderzoekers noemen dat een trainingseffect. De moeilijkere vraag is of de verbetering overgaat op andere dingen: op vergelijkbare taken (“near transfer”) of op het dagelijks leven, zoals afspraken onthouden of met geld omgaan (“far transfer”).

Een belangrijke review uit 2016 bekeek de onderzoeken die bedrijven voor hersentraining als hun beste bewijs aanvoerden. Die vond veel bewijs dat mensen beter worden in de getrainde taken, minder bewijs dat ze beter worden in nauw verwante taken, en weinig bewijs dat training het alledaagse denken verbetert. Veel van de onderzoeken hadden ook problemen in de opzet waardoor geen stevige conclusies mogelijk waren (Simons en collega’s, Psychological Science in the Public Interest).

Wat zeggen overzichtsstudies over hersentraining op de computer?

Cochrane-reviews, die de beste beschikbare onderzoeken bundelen, hebben gekeken naar training op de computer die minstens 12 weken duurde:

• Gezonde volwassenen van 65 jaar en ouder: acht onderzoeken met 1.183 mensen. Het bewijs was van lage of zeer lage kwaliteit. Er is misschien een lichte verbetering direct na de training, zonder duidelijk bewijs dat die blijft (Cochrane-review, gezonde ouderen).
• Mensen met een lichte cognitieve stoornis: acht onderzoeken met 660 mensen. Geen enkel onderzoek meldde of mensen daarna dementie kregen, en het bewijs was te zwak om conclusies te trekken (Cochrane-review, lichte cognitieve stoornis).

Wat vond het ACTIVE-onderzoek?

ACTIVE is een groot Amerikaans onderzoek dat in 1998 begon met 2.802 volwassenen van 65 jaar en ouder die zelfstandig woonden en geen duidelijke geheugen- of denkproblemen hadden. Mensen werden willekeurig ingedeeld bij een van drie soorten training in kleine groepen (verwerkingssnelheid, geheugen of redeneren) of bij een groep zonder contact. De training bestond uit maximaal tien sessies over vijf tot zes weken. Sommige mensen die de meeste sessies afmaakten kregen ongeveer een en drie jaar later ook willekeurig opfrissessies aangeboden.

De snelheidstraining bestond uit het herkennen en verwerken van visuele informatie in steeds kortere flitsen, op een niveau dat meeging met de vooruitgang van de deelnemers.

In 2026 koppelden onderzoekers 2.021 deelnemers 20 jaar lang aan hun Medicare-gegevens (ACTIVE-analyse over 20 jaar). Dit is precies wat ze vonden:

• Snelheidstraining plus minstens één opfrissessie: een lager percentage vastgestelde dementie dan de groep zonder contact (een hazard ratio van 0,75, wat ruwweg een 25% lager percentage betekent).
• Snelheidstraining zonder opfrissessies: geen lager percentage.
• Geheugen- of redeneertraining: geen significant effect op dementiediagnoses.
• Elke trainingsgroep als geheel vergeleken met de groep zonder contact: een neiging naar lagere percentages, maar niet statistisch significant.

De grenzen van deze bevinding

• Het geldt voor één specifieke vorm van begeleide snelheidstraining met opfrissessies, niet voor hersenspelletjes in het algemeen.
• Het significante resultaat kwam uit een subgroep (mensen die de meeste eerste sessies afmaakten en opfrissessies aangeboden kregen), niet uit de hele snelheidsgroep.
• Dementie werd gemeten met diagnosecodes in Medicare-declaraties, niet door elke persoon te onderzoeken. Ongeveer een kwart van de oorspronkelijke deelnemers werd buiten beschouwing gelaten omdat ze waren ingeschreven bij Medicare Advantage, waarvoor geen volledige declaratiegegevens beschikbaar zijn.
• De deelnemers hadden bij de start geen duidelijke denkproblemen. De resultaten zeggen niets over spelletjes voor mensen die al met dementie leven.

Het is een interessant resultaat dat meer onderzoek verdient. Het is geen bewijs dat een app dementie voorkomt.

Wat zei de FTC over Lumosity?

In januari 2016 stemde Lumos Labs, de maker van Lumosity, ermee in $2 miljoen te betalen om een zaak van de Amerikaanse Federal Trade Commission over misleidende reclame te schikken. De FTC zei dat het bedrijf, zonder voldoende wetenschappelijke onderbouwing, beweerde dat zijn spelletjes de prestaties op het werk en op school konden verbeteren en leeftijdsgebonden achteruitgang, lichte cognitieve stoornis, dementie en alzheimer konden uitstellen. Het bevel verplicht het bedrijf om deugdelijk en betrouwbaar wetenschappelijk bewijs te hebben voordat het in de toekomst zulke beweringen doet (persbericht van de FTC).

De les voor families: wees sceptisch over elk spel, elke app en elk programma dat belooft het geheugen te beschermen of dementie te voorkomen.

Kunnen spelletjes helpen bij iemand die al dementie heeft?

Ze kunnen bijdragen aan een goede dag, en dat is heel veel waard. De best onderzochte aanpak is cognitieve stimulatie: prettige groepsactiviteiten zoals gesprekken, herinneringen ophalen, woordspelletjes, puzzels en muziek, meestal in een kleine groep onder leiding van een begeleider.

Een Cochrane-review uit 2023 van 37 onderzoeken met 2.766 mensen met lichte tot matige dementie vond (Cochrane-review over cognitieve stimulatie):

• een klein, kortdurend voordeel op denktests (bewijs van matige kwaliteit);
• klinisch relevante verbeteringen in communicatie en sociale interactie (bewijs van hoge kwaliteit, uit een kleiner aantal onderzoeken);
• lichte voordelen voor kwaliteit van leven, stemming en gedrag.

Voordelen werden meestal gemeten direct na programma’s van ongeveer tien weken, en weinig onderzoeken keken of ze bleven. Cognitieve stimulatie is een gestructureerd groepsprogramma, dus deze resultaten gelden niet automatisch voor iemand die alleen een spelletje op een tablet speelt.

De Lancet-commissie van 2024 zegt ook dat activiteitenprogramma’s belangrijk zijn voor mensen die met dementie leven, om plezier en zin te behouden (Lancet-commissie).

Waar zijn spelletjes eigenlijk goed voor?

Goed gekozen kunnen spelletjes bieden:

• Plezier. Een prettig halfuur is het waard om zichzelf.
• Verbondenheid. Naast elkaar spelen geeft je iets makkelijks om te delen als praten moeilijk is. Zie samen spelen.
• Routine. Een vertrouwde activiteit op hetzelfde moment van de dag kan troost geven.
• Zelfvertrouwen. Activiteiten die passen bij wat iemand nog goed kan, geven een gevoel van kunnen, niet van getest worden.
• Gesprek. Een plaatje of een bekend spreekwoord kan een verhaal op gang brengen. Probeer Gesprekskaarten of Spreekwoorden afmaken.

Wat je beter vermijdt: timers, scores, reeksen en alles wat aanvoelt als een geheugentest. Raakt de persoon gefrustreerd, stop dan. Eerder stoppen, of gewoon samen zitten, is een goede uitkomst. Onze gids over apps en spelletjes kiezen heeft een checklist.

Waar Golden Moments past

De spelletjes van Golden Moments, zoals Paren zoeken, Plaatjespuzzel en de Woordzoeker in grote letters, zijn gemaakt voor plezier en tijd samen. Ze hebben geen klok en geen score. Ze zijn geen behandeling, en ze voorkomen of vertragen dementie niet. We vertellen je dat liever eerlijk dan dat we iets beloven wat geen enkel spel kan waarmaken.

Praat met een arts

Maak je je zorgen over geheugenveranderingen bij jezelf of bij iemand voor wie je zorgt, ga dan naar een arts in plaats van op een app te vertrouwen. Een arts kan zoeken naar behandelbare oorzaken en de stappen met het beste bewijs doorspreken, zoals het onder controle houden van de bloeddruk en het laten controleren van het gehoor. Zie Kan dementie worden voorkomen? voor meer. Zoek bij plotselinge verwardheid of andere plotselinge veranderingen direct medische hulp.