Ar c'hêmoù spered a stankañ an dementiezh? Ar studioù

Ar c’hêmoù spered a zo e pep lec’h, ha meur a implij a bromiz e viro ho spered yaouank a-viken. Ma kemerit evezh eus un den gant an dementiezh, pe ma rafec’h a-fet ho kof, ec’h eus da soñjal ma c’hallfe o c’hoari o sikour. Setu petra ziskouez ar studioù gwir, an traoù lenvez hag an traoù n’int ket ken lenvez.

Kement-mañ a zo un titour hollek, n’eo ket ur gonseil medisin. Gwelet hon dissklêrio meziel.

Ar c’hêmoù spered a stankañ an dementiezh?

Ne zo bet diskouezet ebet e c’hall ur c’hêm spered stankañ an dementiezh. An Institut Nasionel war an Oadelezh (NIA) a c’hourc’hemenn an dud da vezañ diwall gant ar bromizioù e c’hall ar c’hêmoù war ordinatour pe war al linenn gwellaat ar c’hof. Lavar a ra n’eus ket testennoù a-walc’h evit gouzout hag ar pezh a vez kavet en enklaskoù kliniel a zo bet kavet ivez gant an arloadoù deskadurezh spered kenwerzhel (NIA diwar-benn stankañ an Alzheimer).

Ne dalv ket ar c’hêmoù da netra evit kement-se. Ar boan anezho a zo en o blijadur, en o c’heviadenn hag en o ritm, ha n’eo ket e gwareziñ den rak an dementiezh.

Petra eo an “treuzkas tost”, ha perak e talvez?

Pa vez graet ur pezh, a vez gwelloc’h gant ar pezh-se a-viskoazh. Ar c’herzhidi a nominer an dra-se un effeud deskadurezh. Ar goulenn bras eo ma vez treuzkaset ar wellaat-se d’ar pezhioù all: d’ar pezhioù heñvel (treuzkas tost) pe d’ar buhez a bemdez, evel kofiñ ar prizennoù pe merañ an arc’hant (treuzkas pell).

Ur sellet brasa 2016 a zeuas da studiañ ar studioù a sklaer ar c’hompagnioù deskadurezh spered o doa lakaet en-dro evel o zoare kavout. Kavet e oa e vez gwellaet an dud er pezhioù a vez graet, nebeutoc’h a dud o vezañ gwellaet er pezhioù tost, ha kement-all a dud n’o doa ket gwellaet o buhez a bemdez. Kalz eus ar studioù a oa ivez gant dibaboù a lakaas diaes ar gwir kas da c’hlevet (Simons ha kenlabourerien, Psychological Science in the Public Interest).

Petra lavar an adweladennoù diwar-benn deskadurezh spered war ordinatour?

Adweladennoù Cochrane, a vuzul ar c’hlaskoù gwellañ a zo, o deus sellet ouzh deskadurezh spered war ordinatour a badas da nebeutañ 12 sizhun:

• Tud yac’h a 65 vloaz pe muioc’h: 8 klask gant 1,183 den. Gwall izel pe izel-tre e oa an testennoù. Gallout a ra bezañ un effeud bihan war-lerc’h an deskadurezh, hep testenn klor e padfe (adweladenn Cochrane, tud yac’h).
• Tud gant ur gwanaad yel war ar spered (mild cognitive impairment): 8 klask gant 660 den. Na ur c’hlask ne lavaras ha ma oa dementiezh diwezhat ouzh an dud, ha ne oa ket an testennoù a-walc’h evit ober soñj (adweladenn Cochrane, gwanaad yel).

Petra a ziskouez an enklask ACTIVE?

ACTIVE a zo un enklask bras Stadou-Unanet a zegemeras e 1998 2,802 den a 65 vloaz pe muioc’h, a chom en o unan hag a oa bet kollet ar spered (ar vemor pe ar resonadur) hep kalz kudenn. An dud a voe lakaet dre hasard en unan eus tri strollad deskadurezh a-strollad vihan (buanded ar prosesadur, ar vemor pe ar resonadur) pe en ur strollad na gave ket deskadurezh ebet. An deskadurezh a oa betek 10 dalc’h dros 5 pe 6 sizhun. Ur ramp eus an dud a echuas ar pezh-ard a oa bet dibabet dre hasard evit abadennoù skoazell tro-dreizh 1 ha 3 bloaz war-lerc’h.

Ar stal buanded a implijas gwelout hag ober gant ar sined e berrañ-berrañ amzer, ha ar live a gemme gant an hini a wellaas.

En 2026 e oa kevrediet 2,021 rannerien gant o istorioù Medicare dros 20 bloaz (analizadenn ACTIVE 20 bloaz). Setu petra gavjont peurbrizh:

• Deskadurezh buanded hag d’an nebeuta un abadenn skoazell: ur bannlev is eget ar strollad na gave ket deskadurezh a-berzh ar ziagnozioù dementiezh (hazard ratio 0.75, ar pezh a dalv 25% a nebeutoc’h dre dro).
• Deskadurezh buanded hep abadennoù: ne oa ket nebeutoc’h a ziagnozioù.
• Deskadurezh ar vemor pe ar resonadur: n’oa effeud bras ebet war ar ziagnozioù dementiezh.
• Pep strollad deskadurezh hollek e-keñver ar strollad na gave ket deskadurezh: tuedenn da nebeutaat ar sifroù, met n’eo ket bet diskouezet ar pezh-se en un doare resis (statistically significant).

Ar bevennoù eus an disoc’h-mañ

• Sellet a ra da ur seurt deskadurezh buanded gant abadennoù skoazell hepken, ha n’eo ket d’ar c’hêmoù spered en-tro.
• Ar disoc’h resis a zeuas eus un is-strollad (an dud a echuas kalz eus anteuliadoù kentañ ha a voe kinniget abadennoù skoazell), ha n’eo ket eus ar strollad buanded a-bezh.
• Dementiezh a voe mantret dre kodoù ziagnoziñ Medicare, ha n’eo ket dre studiañ pep hini. Tost d’ur c’hwarter eus ar rannerien orin a voe lamet abalamour ez oant e Medicare Advantage, ha n’en deus ket an istorioù klok a-bezh.
• Ne oa ket kudennoù spered resis gant ar rannerien da gentañ. An disoc’h ne lavar netra diwar-benn ar c’hêmoù evit an dud a vev dija gant an dementiezh.

Un disoc’h dedennus eo, a zlefe kaout muioc’h a enklaskoù. Ne zo ket testenn en deus an dementiezh stanket gant un arload.

Petra lavaras an FTC diwar-benn Lumosity?

En Genver 2016 e asantas Lumos Labs, krouerien Lumosity, paeañ 2 million $ evit echuiñ ur gwir a lavaras an FTC a oa fallagus en he abadennoù. Lavaret e oa gant an FTC e lavare an embregerezh, hep skiant a-walc’h, e c’hallfe ar c’hêmoù gwellaat al labour hag ar skol, ha dale an deremm dre oad, ar gwanaad yel war ar spered, an dementiezh hag an Alzheimer. Ar reizhadenn a c’hourc’hemenn d’ar c’hompagnunezh bezañ gant testennoù skiantel a-walc’h ha dibosupl a-raok lavarout kement-se a-benn da zont (Kannad kas FTC).

Ar pennadenn evit ar familhoù: bezit fiz eus pep c’hêm, arload pe programm a bromiz diogelañ ar vemor pe skarzhañ an dementiezh.

Ha ar c’hêmoù a c’hall skoazellañ un den a zo dija gant an dementiezh?

Gallout a reont ouzhpenn da zeiz vat, ar pezh a bouez brav. An doare gwellañ studiet eo stimulañ ar spered: abadennoù strollad plijus evel kaozeadenn, kofiñ, c’hêmoù gerioù, c’hêmoù tro ha sonerezh, peurliesañ en ur strollad bihan kaset gant unan a gas ar strollad.

Un adweladenn Cochrane 2023 a 37 klask gant 2,766 den a zo gant un dementiezh etre yen ha kreñv a gavas (adweladenn Cochrane war stimulañ ar spered):

• un effeud bihan, berr-amzer war an testennoù spered (testennoù a galite vodenn-gwellañ);
• gwellaadennoù a dalv er c’homz hag er c’hevredigezh (testennoù a galite uhel, gant niver studioù nebeutoc’h);
• gwellaadennoù bihan evit an dud a zo mat o buhez, o c’hoant hag o zoare.

Gwelet a oa bet an effeudoù da vat strakadoù, a-benn tro-dro dek sizhun, hag e oa nebeut a studioù o deus gwiriet ma padjont. Ar stimulañ ar spered a zo ur programm strollad kempennet, ha ne dalv ket an disoc’h-mañ evit an den o c’hoari ur c’hêm hag he unan war ur tablezenn.

Lancet Commission 2024 a lavar ivez e talvez ar programmoù obererezh evit an dud a vev gant an dementiezh, evit derc’hel plijadur ha pal (Lancet Commission).

Petra a dalv ar c’hêmoù mat?

Pa vezer dibabet mat, ar c’hêmoù a c’hall reiñ:

• Plijadur. Un hanter-eur plijus a dalv mat evit e heñvel.
• Kevredigezh. C’hoari asambles a ro un dra hag a c’hall bezañ rannet pa vez kalet ar c’homz. Gwelet penaos c’hoari asambles.
• Reizhadenn. Un obererezh anavezet da heul an deiz, an hevelep eur, a zo ur reconfort.
• Fiziañs. Obererezhioù hervez petra a c’hall an den c’hoazh ober mat a laka anezhañ da vezañ fier, ha n’eo ket testet.
• Kaozeadenn. Ur skeudenn pe ur lavar anavezet a c’hall digeriñ un istor. Klaskit kartennoù kaozeal pe kempenn ar lavar.

Ar pezh da ziviout: an amzeroù, ar sammoù, ar strakadoù ha tout ar pezh a sell evel ur prouva ar vemor. Ma vez dic’hontent an den, paouezit. Echuiñ diouzhtu, pe seder asambles, a zo un disoc’h mat. Hon gidenn dibab arloadoù ha c’hêmoù en deus ur roll gwiriañ.

Penaos e lañs Golden Moments

Ar c’hêmoù Golden Moments, evel kpar ar skeudennoù, puzzle ar skeudenn ha klask ar gerioù gant lizhiroù bras, a zo graet evit an plijadur hag an amzer rannet. Ne zo ket a amzer-resev na a sitellad ennañ. Int n’int ket un tretadenn, ha ne zalc’hont ket an dementiezh na n’hi lakaont ket da vont da nebeutaat. Gwelloc’h ganeomp lavarout an dra-se e-kerzh kui eget addon ur pezh n’hall ket ur c’hêm bezañ.

Komz gant ur medisin

Ma’z eus ganeoc’h fiziañs e kemmoù ar spered ennoc’h-c’hwi pe en un den a gemerit evezh outañ, gwelet ur medisin en lec’h ma fizielfec’h un arload. Ur medisin a c’hall klask kaozioù a c’hallfe bezañ tretet, ha kaozeal diwar-benn an treoù gwellañ gant ar skiant, evel reizhañ ar gwask gwad hag ar c’hlevout. Gwelet Ha dementiezh a c’hall bezañ stanket? evit muioc’h. Evit an dizurzh bruzun pe kemmoù bruzun all, klaskit skoazell medisinel a-bouez.