Уйӑх вӑййисем деменцирен сыхлаҫҫӗ-и? Фактсем

Уйӑх вӑййисем пур ҫӗрте те тӗл пулмаҫҫӗ, нумайӑшӗ шухӑша ҫамрӑк туса хӑма пултаратпӑр тесе чӗннисем параҫҫӗ. Эсир деменципе пурӑнакан ҫын пӑхса тӑратӑр пулсан е хӑвӑрӑн аса илӳ ҫинчен шухӑшлатӑр пулсан, вӑйӑсем усӑ парма пултараҫҫӗ-и тесе пӗлес килни тӑван килет. Кунта тӗпчевсем чӑннипе мӗн кӑтартнине, ҫав шутра самай сӑнарлӑ пайӗсене те, самай сӑнарлӑ маррисене те, ҫырса паратпӑр.

Ку пӗтӗмӗшле информаци, медицина сӗнӗвӗ мар. Пирӗн медицина ятпа тухас ӗҫе пӑхӑр.

Уйӑх вӑййисем деменцирен сыхлаҫҫӗ-и?

Нимӗнле уйӑх вӑййи те деменцирен сыхлани ҫинчен ҫирӗплетнӗ мар. National Institute on Aging (NIA) ҫынсене компьютерпа интернетри вӑйӑсем аса илӳе лайӑхлатма пултараҫҫӗ тенине тимлӗ пулма сӗнет. Вӑл каланӑ тӑрӑх, суту уйӑха вӗрентекен приложенисен клиника тӗпчевӗсенчи вӗренӳ пекех усӑлӑх пуррине кӑтартакан фактсем ҫителӗксӗр (Альцгеймер чирӗнчен сыхлану ҫинчен NIA).

Ку вӑйӑсем пӗр усӑ та ҫук тенине пӗлтермест. Ку вӗсен пӗлтерӗшӗ — килӗшӳре, пӗрлех пулнинче тата йӗркеллӗхре, деменцирен сыхланинче мар.

«Аяларах куҫасси» мӗн вӑл, вӑл мӗншӗн пӗлтерӗшлӗ?

Эсир пӗр ӗҫе вӗренсен, унта лайӑхрах пуласса ҫитме пултаратӑр. Тӗпчевҫӗсем куна вӗренӳ усӑлӑхӗ теҫҫӗ. Ытларах йывӑр ыйту — ку лайӑхлану урӑх ӗҫсене куҫать-и: пӗрешкел ӗҫсене (аяларах куҫасси) е кулленхи пурнӑҫа, сӑмахран, тӗл пулусене аса илме е укҫа тытса пыма (инҫех куҫасси).

2016 ҫулхи пысӑк тишкерӳре уйӑха вӗрентекен компани чи лайӑх факчӗсем пек кӑтартнӑ тӗпчевсене пӑхнӑ. Ҫынсем вӗреннӗ ӗҫсенче лайӑхланни ҫинчен нумай факт пуррине, ҫывӑх ӗҫсенче лайӑхланни ҫинчен сахалрах факт пуррине, вӗренӳ кулленхи шухӑшлава лайӑхлатни ҫинчен пӗчӗк кӑна факт пуррине тупнӑ. Тата нумай тӗпчевсенче уйрӑмлӑхсем пурнӑ, вӗсем ҫирӗп пӗлтерӳ тума чарнӑ (Simons тата юлташӗсем, Psychological Science in the Public Interest).

Компьютерри уйӑх вӗренӗвӗ ҫинчен пӗтӗмлетӳсем мӗн теҫҫӗ?

Cochrane пӗтӗмлетӳсем, чи лайӑх тӗпчевсене пухса, 12 эрнерен ытла вӑхӑтра иртнӗ компьютер вӗренӗвне тишкернӗ:

• 65 ҫултан тулли сывлӑхлӑ ҫынсем: 1,183 ҫын хутшӑннӑ 8 тӗпчев. Фактсен пахалӑхӗ лаша е питӗ лаша пулнӑ. Вӗренӳ хыҫҫӑн пӗчӗк усӑлӑх пулма пултарать, анчах вӑл вӑхӑт иртсен те юлни ҫинчен уҫӑмлӑ факт ҫук (Cochrane пӗтӗмлетӗвӗ, сывлӑхлӑ ват ҫынсем).
• Вӑтамри когнитивлӑ йывӑрлӑхлӑ ҫынсем: 660 ҫын хутшӑннӑ 8 тӗпчев. Нимӗнле тӗпчев те ҫынсенче деменци пуҫланнӑ-и тесе кӑтартман, фактсем пӗлтерӳ тума ҫителӗксӗр пулнӑ (Cochrane пӗтӗмлетӗвӗ, вӑтамри когнитивлӑ йывӑрлӑх).

ACTIVE тӗпчевӗ мӗн тупнӑ?

ACTIVE — 1998 ҫулта пуҫланнӑ Америкӑри пысӑк тӗпчев. Унта 65 ҫултан тулли 2,802 ҫын хутшӑннӑ, вӗсем уйрӑм пурӑннӑ тата аса илӳ е шухӑшлав енчен пысӑк йывӑрлӑхсӑр пулнӑ. Ҫынсене пӗчӗк ушкӑнпа вӗренӳн виҫӗ тӗсӗнчен (пӗлтерӳ илме хӑвӑртлӑх, ас туса юма е шухӑшлама) пӗрине е вӗренӳсӗр ушкӑна панӑ. Вӗренӳ пиллӗк—улттӑ эрнелӗх хушшинче уннӑ сессие таран пулнӑ. Сессисенчен ытлашшине пурнӑҫланӑ хӑш-пӗр ҫынсене ҫавӑн пекех пӗр тата виҫӗ ҫултан ҫумӗнчи сессисем сӗннӗ.

Хӑвӑртлӑх вӗренӗвӗ кӗскерех вӑхӑтра куҫпа курӑннӑ информацине асӑрхама тата ӗҫлеме пултарнине вӗрентнӗ, ҫын лайӑхланнӑ май йывӑрлӑхӗ те улшӑннӑ.

2026 ҫулта тӗпчевҫӗсем 2,021 хутшӑнакана Medicare даннӑйӗсемпе 20 ҫул хушшинче ҫыхӑнтарнӑ (ACTIVE 20 ҫуллӑх тишкерӳ). Вӗсем тупнӑ результатсем ҫапла:

• Хӑвӑртлӑх вӗренӗвӗ плюс пӗр е ытларах ҫумӗнчи сесси: вӗренӳсӗр ушкӑнпа танлаштарсан деменци диагнозӗ сахалрах пулнӑ (хават коэффициенчӗ 0.75, вӑл 25% сахалрах тенине пӗлтерет).
• Ҫумӗнчи сессисемсӗр хӑвӑртлӑх вӗренӗвӗ: сахалрах диагноз ҫук.
• Ас туса юма е шухӑшлама вӗренӳ: деменци диагнозӗсем ҫине палӑрӑмлӑ витӗм ҫук.
• Кашни вӗренӳ ушкӑнне туллин пӗрлех вӗренӳсӗр ушкӑнпа танлаштарсан: сахалрах диагноз тӗллевӗ курӑннӑ, анчах вӑл статистика тӗлӗшӗнчен палӑрӑмлӑ мар.

Ку тупӑшӑн чиккисем

• Вӑл пӗр ятарлӑ хӑвӑртлӑх вӗренӗвӗ тӗсне, ҫумӗнчи сессисемпе пӗрле, кӑна пырса тӑрать, пӗтӗмӗшле уйӑх вӑййисене мар.
• Палӑрӑмлӑ результат пӗчӗк ушкӑнра (малтанхи сессисенчен ытлашшине пурнӑҫланӑ тата ҫумӗнчи сессисем сӗннӗ ҫынсем) тупӑннӑ, пӗтӗм хӑвӑртлӑх ушкӑнӗнче мар.
• Деменцине Medicare заявкӑсенчи диагноз кодӗсемпе виҫнӗ, кашни ҫынна тӗрӗслесе мар. Малтанхи хутшӑнакансен чӗрекрен йышӗнче анчах Medicare Advantage программине ҫырӑннӑшӑн кӑларса хӑварнӑ, унта тулли заявка даннӑйӗсем ҫук.
• Тӗпчев пуҫланнӑ чухне хутшӑнакансен шухӑшлавӗнче пысӑк йывӑрлӑхсем ҫук пулнӑ. Ҫавна май результатсем хальхи вӑхӑтра деменципе пурӑнакан ҫынсем валли вӑйӑсем ҫинчен ним те каламаҫҫӗ.

Ку кӑсӑклантаракан тупӑш, малашне тата тӗпчеме тивӗ. Анчах ку нимӗнле приложени те деменцирен сыхлать тенине кӑтартакан факт мар.

FTC Lumosity ҫинчен мӗн каланӑ?

2016 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче Lumosity тунӑ Lumos Labs компани Federal Trade Commission сутнӑ ӗҫсӳнчен хӑтӑлнӑ тесе калаҫнӑ претензисене татса пама 2 миллион доллар тӳлеме килӗшнӗ. FTC каланӑ тӑрӑх, компани вӑйӑсем ӗҫре тата шкулта результатсене лайӑхлатма, ҫул ҫитнинчен пуҫланакан чарӑнусене, вӑтамри когнитивлӑ йывӑрлӑха, деменцине тата Альцгеймер чирне чарма пултараҫҫӗ тесе ҫирӗплетӳсӗр чӗннӗ. Йышӑнура малашне ҫавӑн пек калӑс умӗн шанчӑклӑ ӑслӑлӑх факчӗсем пулмалла тесе палӑртнӑ (FTC пресс-релизӗ).

Ҫемйесем валли вӗрентӳ: аса илӳе сыхлать е деменцирен хӳтӗлет тесе чӗнекен кашни вӑййа, приложени е программӑна иккӗленӳллӗ пӑхмалла.

Хальхи вӑхӑтра деменципе пурӑнакан ҫынна вӑйӑсем пулӑшма пултараҫҫӗ-и?

Вӗсем лайӑх кун хушма пултараҫҫӗ, ку питӗ пӗлтерӗшлӗ. Чи лайӑх тӗпчевсене илнӗ мел — когнитивлӑ стимуляци: килӗшӳллӗ ушкӑн ӗҫ-хӗлӗсем, сӑмахран, калаҫу, аса илӳсемпе пайлану, сӑмах вӑййисем, головоломкӑсем тата кӗвӗсем, ытларах пӗчӗк ушкӑнпа ертӳҫӗпе.

2023 ҫулхи Cochrane пӗтӗмлетӗвӗнче вӑтамран вӑтамри деменципе пурӑнакан 2,766 ҫын хутшӑннӑ 37 тӗпчеве пӑхнӑ (Когнитивлӑ стимуляци ҫинчен Cochrane пӗтӗмлетӗвӗ):

• шухӑшлав тӗрӗслевӗсенче пӗчӗк, вӑхӑтлӑх усӑлӑх (вӑтамрах пахалӑхлӑ фактсем);
• ҫыхӑнура тата пӗр-пӗринпе хутшӑнура клиника енчен пӗлтерӗшлӗ лайӑхланусем (ҫӳлти пахалӑхлӑ фактсем, сахалрах тӗпчевсенчен);
• пурнӑҫ пахалӑхӗ, кӑмӑл тата хӑйне тыткалану валли пӗчӗк усӑлӑхсем.

Усӑлӑхсене ытларах уннӑ эрнелӗх программа вӗҫленнӗ хыҫҫӑн виҫнӗ, вӑхӑт иртсен те юлнине сахал тӗпчев кӑна тӗрӗсленӗ. Когнитивлӑ стимуляци — вӑл йӗркеленӗ ушкӑн программа, ҫавна май ку результатсем планшетра пӗччен вылякан ҫын валли тӳрех пырса тӑмаҫҫӗ.

2024 ҫулхи Lancet комиссийӗ те деменципе пурӑнакан ҫынсем валли ӗҫ-хӗл программисем килӗшӳпе тӗллеве упрама пулӑшнине палӑртать (Lancet комиссийӗ).

Вӑйӑсем чӑннипе мӗн валли лайӑх?

Вӑйӑсене лайӑх суйласан, вӗсем ҫакна парма пултараҫҫӗ:

• Килӗшӳ. Килӗшӳллӗ ҫӗрӗк вӑхӑт — унсӑр та хаклӑ.
• Ҫыхӑну. Пӗрле выляни калаҫма йывӑр чухне те пайланма ансат май парать. Пӗрле мӗнле вылямаллине пӑхӑр.
• Йӗркеллӗх. Кашни кун пӗр вӑхӑтра паллӑ ӗҫ-хӗл канӑҫ парма пултарать.
• Шанчӑклӑх. Ҫын хальхи вӑхӑтра лайӑх тума пултаракан ӗҫсене суйласан, вӑл хӑйне тӗрӗсленекен пек туймасть, айван пек туять.
• Калаҫу. Сӑн е паллӑ сӑмах аса илӳне уҫма пултарать. Калаҫу карточкисемпе е Сӑмаха вӗҫле вӑййисемпе пӑхса илӗр.

Пирки илмеллисем: вӑхӑт виҫекен ҫапкӑнсем, очкосем, рӗтсем тата аса илӳе тӗрӗслекен пекех туйӑнакан нимӗн те. Ҫын йӑлӑхтарчӗ пулсан, чарӑнӑр. Иртерех чарӑнни е пӗрлех ларасси те — лайӑх результат. Пирӗн приложенисемпе вӑйӑсене мӗнле суйламалли пулӑшура список пур.

Golden Moments ӑҫта вырнаҫать

Golden Moments вӑййисем, сӑмахран, сӑн мӑшӑрӗсем, сӑн головоломки тата пысӑк сӑмахлӑ сӑмах тупасси, килӗшӳпе пӗрле вӑхӑт ирттерме хатӗрленӗ. Вӗсенче вӑхӑт виҫекен ҫапкӑн та, очко та ҫук. Вӗсем сиплев мар, деменцине сыхламаҫҫӗ те, вӑйланнине чармаҫҫӗ те. Нимӗнле вӑййи те тума пултарайман чӗннине кӑтартнинчен, эпир куна уҫӑмлӑ калама юрататпӑр.

Врачпа калаҫӑр

Хӑвӑн е эсир пӑхса тӑракан ҫынӑн аса илӗвӗ улшӑнни ҫинчен йывӑртатӑр пулсан, приложени ҫине шанса мар, врача ҫитӗр. Врач сиплеме майлӑ сӑлтавсене тупма тата чи лайӑх факчӗсемпе ҫыхӑннӑ майсемпе, сӑмахран, хам хыҫҫӑнхи пусӑма тытса пымаллипе илтеве тӗрӗслемеллипе, калаҫма пултарать. Ытларах пӗлес тесен Деменцирен сыхланма пулать-и? статьяна пӑхӑр. Тӳрех мӗн те пӗлменни е урӑх тӳрех улшӑнусем пулсан, хӑвӑрт медицина пулӑшӑвне ыйтӑр.