Dalili cia Mbere cia Dimensia na Rĩrĩa Wagĩrĩirwo Kũona Daktari

Kuona kũgarũrũka kwa ũrĩa wee mwene ũririkanaga, kana kwa ũrĩa mũndũ wendete ũririkanaga, no kũrehere mũndũ guoya. Gĩcunjĩ gĩkĩ no gĩgũteithie gũtua itua rĩrĩa wagĩrĩirwo kwandĩka mũthenya wa gũthiĩ kwa daktari na ũrĩa wagĩrĩirwo kwĩhaarĩria. Gĩtingĩkwĩra kana mũndũ arĩ na dimensia kana ndarĩ nayo. No mũthandĩki wa ũgima ũrĩa ũrĩ na ũmenyo wiki ũngĩmenya ti-itherũ nĩ dimensia, na maũndũ maingĩ marĩa matũmaga mũndũ ariganĩrwo ti dimensia o na hanini. Ndagĩrĩirwo kwĩhoka mathuthurio ma intaneti.

Dalili cia mbere cia dimensia nĩ irĩkũ?

Alzheimer’s Association ĩonania dalili 10 cia mbere. O dalili ĩringithanagio na ũndũ wa ndũire hĩndĩ ya gũkũra nĩguo ũhote kũringithania. Tũkwaria na ciugo ciitũ:

Dalili ĩmwe nyiki ndĩkuuga nĩ dimensia. Ũndũ wa bata nĩ kũgarũrũka kuumanĩte na ũrĩa mũndũ ũcio aakoragwo arĩ, makĩria angĩkorwo kũgarũrũka kũu nĩ kũratũma maũndũ ma o mũthenya makorwo maritũ.

Gũkũra kwa ndũire gũtariĩ atĩa na dimensia?

National Institute on Aging (NIA) yugaga atĩ andũ aingĩ akũrũ nĩ monaga ta mararirikana maũndũ kahora, kana rĩmwe na rĩmwe makagĩa na indo kana makariganĩrwo nĩ kũrĩha mbia. Maya nĩ makũrũ ma ndũire ma kũriganĩrwo kũnini. Dimensia ti ũndũ wa ndũire hĩndĩ ya gũkũra. Mathĩna maritũ ma kũririkana nĩ matũmaga mawĩra ma o mũthenya makorwo maritũ, ta gũtwarithia ngari, kũhũthĩra thimũ kana kuona njĩra ya gũcoka mũciĩ.

NIA ĩtaaraga atĩ mũndũ aarie na daktari angĩkorwo mũndũ ũcio:

• Nĩ oorage ciũria o ciacio kaingĩ
• Nĩ oragwo kũndũ kũrĩa aamenyete wega
• Nĩ arĩ na thĩna wa kũrũmĩrĩra njĩra ya kũruga irio kana njĩra cia kũruta wĩra
• Nĩ arigagwo nĩ ũmenyo makĩria ũhoro-inĩ wa ihinda, andũ na kũndũ
• Nĩ atigaga kwĩmenyagĩrĩra, ta kũrĩa irio itarĩ njega, kwaga gwĩthamba kana gwĩka maũndũ matarĩ ma ũgitĩri

Andũ amwe nĩ marĩ na mild cognitive impairment (MCI). Ũguo nĩ kuuga atĩ marĩ na mathĩna ma kũririkana kana meciiria makĩria gũkĩra andũ arĩa angĩ a riika rĩao, no no marahote kũrũgamĩrĩra maũndũ ma o mũthenya. NIA yugaga atĩ MCI no ĩkorwo ĩrĩ rũũri rwa mbere rwa Alzheimer’s, no ti andũ othe marĩ na MCI makinyaga harĩ Alzheimer’s.

Nĩ maũndũ marĩkũ mangĩ mangĩtũma mũndũ ariganĩrwo?

Maũndũ maingĩ tiga dimensia no mathũkie ũrĩa mũndũ aririkanaga, na mamwe no magĩe wega rĩrĩa marathondekwo. NIA ĩtaga:

• Mathĩna ma thagairoidi, higo kana ini
• Migarũrũko kuumana na dawa
• Kĩeha na mĩtangĩko
• Kwaga vitamini B12 kana kwaga kũrĩa irio njega cia kũigana
• Thĩna wa toro
• Kũhũthĩra njohi kana dawa cia kũrehia mĩrimũ na njĩra ĩtarĩ ĩrĩa yagĩrĩire
• Mĩrimũ, mahuti ma thakame kana itũnda thĩinĩ wa mũtwe
• Ngũĩ ya mũtwe, ta kũgũthwo mũtwe
• Mĩtangĩko mĩnene kana kĩeha kĩnene, ta gũtiga wĩra kana gũkua kwa mũndũ waku

Mathĩna ma gũigua na ma maitho o namo no matũme mũndũ oneke ta arĩ na mĩrigarĩgo; rora mworoto witũ wa kũigua. Nĩkĩo gĩtũmaga gũthiĩ kwa daktari gũkorwo kũrĩ kwa bata. Kũringana na Alzheimer’s Association, madaktari kaingĩ nĩ mendaga mathuthurio ma thakame nĩguo mone kana harĩ na thĩna wa thagairoidi, kwaga vitamini kana mĩrimũ. Toro mwega na gũthondekwo kwa kĩeha o nacio nĩ maũndũ magĩrĩire kwarĩrio.

Kũrigwo nĩ ũmenyo kwa na ihenya nĩ ũndũ wa hinya wa ndagĩtarĩ

Kũrigwo nĩ ũmenyo kũrĩa kwambĩrĩria na ihenya, thĩinĩ wa mathaa kana mĩthenya, nĩ kũbataraga ũteithio wa ndagĩtarĩ wa na ihenya. No kũhoteke gũkorwo nĩ delirium. VA ĩtaarĩria delirium ta ũndũ wa hinya wa ndagĩtarĩ na ĩgataa atĩ mũndũ ahũre thimũ ũmenyithie mũthandĩki wa ũgima wa mũndũ ũcio o narua kana ahũre 999 kana 112. Dalili ciarĩo nĩ:

• Kwambata na gũikũrũka kwa ũhoti wa gwĩciiria wega
• Thĩna wa kũrũmbũiya maũndũ
• Meciiria matarĩ na mũtaratara
• Gũkorwo na toro mũno mũno, kana gũkorwo mũndũ atarĩ na ũhurũko na arĩ na mĩhang’o mũno

Ũndũ ũyũ no ũkore mũndũ o wothe, o na andũ arĩa marĩ na dimensia. Kũringana na NHS, maũndũ marĩa maingĩ matũmaga ũndũ ũyũ wĩkĩke nĩ mĩrimũ (mĩrimũ ya njĩra ya gũtua maaĩ nĩ ya ndũire mũno harĩ andũ akũrũ na andũ marĩ na dimensia), stroke, thakame ĩrĩ na sukari nini harĩ andũ marĩ na mũrimũ wa cukari, ngũĩ ya mũtwe, na dawa imwe. Hĩndĩ ĩrĩa mweterere ũteithio, ikara hamwe na mũndũ ũcio na ũmũhoorerie na ciugo nguhĩ na njega. Ndũkamũũrie ciũria nyingĩ, na wĩkĩre mũtwe dawa ciothe iria anyuuaga.

Nĩ atĩa njagĩrĩirwo kwĩhaarĩria gũthiĩ kwa daktari?

Gũthiĩ kwa daktari wega kwambagĩrĩria na maandĩko mega. Alzheimer’s Association ĩtaaraga atĩ mũndũ agĩrĩirwo gũthiĩ na:

1. Mũtaratara wa kũgarũrũka kũrĩa kwoneka ũhoro-inĩ wa kũririkana, mĩtugo na mwerekera, hamwe na mĩhiano mĩna na ihinda ta rĩrĩa kwambĩrĩirie
2. Mathĩna ma ũgima ma tene na ma rĩu, hamwe na ũhoro wa mũciĩ wanyu wa andũ arĩa mangĩkorwo na mathĩna ma kũririkana
3. Dawa ciothe iria ciandĩkĩtwo nĩ daktari na iria ciagũragwo itarĩ na rwandĩko rwa daktari
4. Vitamini kana indo ingĩ cia kwongerera irio
5. Ciũria ciaku, ta nĩ mathuthurio marĩkũ marĩrutwo, makoya ihinda rĩigana, na maciaro makoneka rĩ

Nĩ ũndũ mwega gũthiĩ na mũndũ wa mũciĩ kana mũrata ũrĩa ũĩ mũndũ ũcio wega. NIA ĩtaarĩria atĩ madaktari no moorie mũndũ ũcio na mũndũ wa mũciĩ ũhoro wa ũgima, dawa, mawĩra ma o mũthenya, na kũgarũrũka kwa mwerekera. Madaktari no:

• Marute mathuthurio ma kũririkana, gũtua mathĩna, kũrũmbũiya maũndũ, gũtara na ciugo
• Mende mathuthurio ma thakame, maaĩ na mangĩ nĩguo macarie maũndũ mangĩ marĩa mangĩtũma ũguo
• Mone kana harĩ na kĩeha kana mathĩna mangĩ ma meciiria
• Mende gũthuthuurio kwa mũtwe na michini ta CT kana MRI
• Matũme mũndũ kũrĩ mũtaarani, ta geriatrician, neurologist, geriatric psychiatrist kana neuropsychologist

NIA ĩmenyithanagia atĩ gũthuthuurio kwa ũhoti wa meciiria nĩ gĩcunjĩ kĩrĩa kĩendekanaga thĩinĩ wa Medicare Annual Wellness Visit, na gũkũ no kũhoteke gũkorwo kũrĩ ihinda rĩega rĩa kwaria mathĩna marĩa ũrĩ namo. O na mathuthurio makuhĩ marĩa madaktari mahũthagĩra matiiganaga nĩmo mongi moiki ma kũmenya nĩ dimensia. Nĩ kĩambĩrĩria kĩa gũthuthuurio kũnene, na gũkũũrana ti-itherũ no kũbatarie gũthiĩ kwa daktari maita makĩria ya rĩmwe. NIA ĩtaaraga atĩ andũ marĩ na mathĩna ma kũririkana magĩrĩirwo gũcooka kũrĩ daktari o thutha wa mĩeri 6 nginya 12.

Kwaria ũhoro ũcio na ũhooreri

Ũngĩkorwo nĩ ũretigĩra mũndũ ũngĩ, thuura ihinda rĩa ũhooreri na rĩa keheri-inĩ. Aria maũndũ marĩa wonete na ũndũ mũkinyanĩru, ũmonanie atĩ nĩ ũgima wake ũrekũmakania, no ti kũmũtetia. Kwĩra mũndũ mathiĩ gũthuthuurio kwa ũgima kwa ndũire no kũmũhoorerie gũkĩra. Hĩtũkia mũndũ ũcio thĩinĩ wa matua marĩa maratuuo na ũmwarĩrie ta mũndũ mũgima. Mataaro maitũ ma kwaria wega na mũndũ no magũteithie.

Aria na daktari

Ũngĩona kũgarũrũka kwa ũrĩa mũndũ aririkanaga, eciiragia, mĩtugo yake kana ũhoti wake wa kũruta mawĩra ma o mũthenya, na ũkorwo kũgarũrũka kũu nĩ kwerũ na gũthiĩ na mbere, andĩka mũthenya wa gũthiĩ kuona daktari wa mũciĩ. Mũndũ angĩrigwo nĩ ũmenyo kwa na ihenya, hũra thimũ ũhũre 999 kana 112 kana ũhũre mũthandĩki wa ũgima wa mũndũ ũcio o narua. Gũthuthuurio na tene nĩ gũteithagia kuona maũndũ marĩa mangĩthondekwo, na angĩkorwo nĩ dimensia, nĩ kũheanaga ihinda rĩingĩ rĩa kũbanga maũndũ na kuona ũteithio. Wĩririkane o nawe hĩndĩ ĩno; rora mworoto witũ wa kwĩmenyagĩrĩra mũndũ ũrĩa ũroraga mũndũ ũngĩ.

Gĩcunjĩ gĩkĩ nĩ ũhoro wa ndũire tu, ti mataaro ma ndagĩtarĩ. Rora kĩmenyithia giitũ gĩa ũhoro wa ndagĩtarĩ.