Kısa cevap
Günlük yaşamı aksatan bellek kaybı, bildik işlerde zorlanma, zaman ya da yer konusunda kafa karışıklığı ve ruh hâli ya da muhakemede değişiklikler demansın erken belirtileri olabilir. Tiroid sorunları, düşük B12 vitamini, ilaç yan etkileri, depresyon ve uyku sorunları dahil pek çok başka durum da benzer değişikliklere yol açabilir. Tanıyı yalnızca yetkili bir sağlık uzmanı koyabilir. Ani kafa karışıklığı acil bakım gerektirir.
- Ara sıra unutkanlık yaşla birlikte yaygındır; günlük yaşamı aksatan değişikliklerin kontrol ettirilmesi yerinde olur.
- Alzheimer's Association, karşılaştırma için her birinin yaşa bağlı tipik bir karşılığıyla birlikte 10 uyarı işareti tanımlıyor.
- Tiroid sorunları, düşük B12 vitamini, ilaç yan etkileri, depresyon, enfeksiyonlar ve uyku sorunları belleği etkileyebilir; bazıları tedavi edilebilir.
- Demans tanısını yalnızca yetkili bir sağlık uzmanı koyabilir; internetteki testler ve kendi kendine yapılan sınamalar koyamaz.
- Saatler ya da günler içinde aniden gelişen kafa karışıklığı deliryum olabilir ve acil tıbbi bakım gerektirir.
Bu sayfada (7 bölüm)
Kendi belleğinizdeki ya da sevdiğiniz birinin belleğindeki değişiklikleri fark etmek korkutucu olabilir. Bu sayfa, ne zaman doktor randevusu almanız gerektiğine karar vermenize ve randevuya nasıl hazırlanacağınıza yardımcı olabilir. Birinin demansı olup olmadığını söyleyemez. Demans tanısını yalnızca yetkili bir sağlık uzmanı koyabilir ve bellek sorunlarına yol açan pek çok durum hiç de demans değildir. Lütfen internetteki testlere ya da kendi kendine yapılan sınamalara güvenmeyin.
Demansın erken belirtileri nelerdir?
Alzheimer’s Association 10 erken belirti tanımlıyor. Her birini, karşılaştırma için yaşa bağlı tipik bir değişiklikle eşleştiriyor. Kendi sözcüklerimizle:
| Kontrol ettirmeye değer belirti | Yaşla birlikte daha tipik olan |
|---|---|
| Günlük yaşamı aksatan bellek kaybı; örneğin yakın zamanda olanları unutmak ya da aynı şeyi tekrar tekrar sormak | Bir ismi ya da randevuyu zaman zaman unutup sonra hatırlamak |
| Planlamada ya da sorun çözmede zorlanma; örneğin bildik bir tarifi izlemekte ya da faturaları takip etmekte zorlanmak | Ev faturalarında ara sıra bir hata yapmak |
| Evde, işte ya da dışarıdayken bildik işleri bitirmekte zorlanma | Mikrodalga ayarında ya da bir televizyon programını kaydetmekte ara sıra yardıma ihtiyaç duymak |
| Tarihleri, mevsimleri ya da nerede olduğunu karıştırma | Haftanın gününü yanlış söyleyip sonra doğrusunu bulmak |
| Mesafeyi değerlendirmede, okumada ya da renkleri ayırt etmede yeni sorunlar | Katarakta bağlı görme değişiklikleri |
| Sözcüklerle ilgili yeni sorunlar; örneğin konuşmanın ortasında durmak ya da şeylere yanlış isim vermek | Doğru sözcüğü bulmakta zaman zaman zorlanmak |
| Eşyaları alışılmadık yerlere koyup adımlarını geriye doğru izleyememek | Eşyaları ara sıra yanlış yere koyup adımlarını geriye doğru izleyerek bulmak |
| Para konusunda ya da kişisel bakımda olduğu gibi zayıf muhakeme | Ara sıra yanlış bir karar vermek |
| Hobilerden, işten ya da sosyal etkinliklerden uzaklaşma | Bir aile ya da sosyal etkinliğe zaman zaman gitmek istememek |
| Kafası karışmak, kuşkulanmak, korkmak ya da kaygılanmak gibi ruh hâli ya da kişilik değişiklikleri | İşleri yapmanın belirli alışkanlıkları olması ve düzeni bozulunca huzursuz olmak |
Tek bir belirti demans demek değildir. Önemli olan, özellikle gündelik yaşamı zorlaştıran, kişi için normal olandan bir değişikliktir.
Normal yaşlanma demanstan nasıl farklıdır?
National Institute on Aging (NIA), pek çok yaşlı yetişkinin bir şeyleri daha yavaş hatırladığını ya da bazen eşyaları yanlış yere koyduğunu veya bir faturayı unuttuğunu fark ettiğini söylüyor. Bunlar genellikle hafif unutkanlığın işaretleridir. Demans yaşlanmanın normal bir parçası değildir. Ciddi bellek sorunları araba kullanmak, telefonu kullanmak ya da eve giden yolu bulmak gibi günlük etkinlikleri zorlaştırır.
NIA, kişi şunları yapıyorsa bir doktorla konuşmayı öneriyor:
- Aynı soruları tekrar tekrar soruyorsa
- Eskiden iyi bildiği yerlerde kayboluyorsa
- Tarifleri ya da yol tariflerini izlemekte zorlanıyorsa
- Zaman, kişiler ve yerler konusunda daha çok kafası karışıyorsa
- Kendine bakmayı bırakıyorsa; örneğin kötü beslenmek, yıkanmamak ya da güvensiz davranmak
Bazı insanlarda hafif bilişsel bozukluk (MCI) bulunur. Bu, yaşıtlarından daha fazla bellek ya da düşünme sorunu olması, ama günlük yaşamın yine de sürdürülebilmesi demektir. NIA, MCI’nin Alzheimer’ın erken bir belirtisi olabileceğini, ancak MCI’si olan herkeste Alzheimer gelişmediğini söylüyor.
Bellek sorunlarına başka neler yol açabilir?
Demans dışında pek çok şey belleği etkileyebilir ve bazıları tedaviyle düzelir. NIA şunları sayıyor:
- Tiroid, böbrek ya da karaciğer sorunları
- İlaç yan etkileri
- Depresyon ve kaygı
- Düşük B12 vitamini ya da yeterince sağlıklı yiyecek yememek
- Uyku sorunları
- Alkol ya da madde kötüye kullanımı
- Beyinde enfeksiyonlar, kan pıhtıları ya da tümörler
- Sarsıntı gibi kafa travması
- Emeklilik ya da eş kaybı gibi büyük stres ya da yas
İşitme ve görme sorunları da kafa karışıklığıyla karıştırılabilir; işitme rehberimize bakın. Tıbbi kontrolün önemli olmasının nedeni budur. Alzheimer’s Association’a göre doktorlar, tiroid sorunlarını, vitamin eksikliklerini ve enfeksiyonu kontrol etmek için sık sık kan tahlili isterler. İyi uyku ve depresyonun tedavisi de gündeme getirmeye değer konulardır.
Ani kafa karışıklığı bir acil durumdur
Saatler ya da günler içinde hızla gelişen kafa karışıklığı acil tıbbi bakım gerektirir. Deliryum olabilir. VA, deliryumu tıbbi bir acil durum olarak tanımlıyor ve kişinin sağlık hizmeti sağlayıcısını hemen aramayı ya da acil durum hattını aramayı (ABD’de 911; Türkiye’de 112) öneriyor. Belirtiler şunlardır:
- Açık düşünme becerisinde iniş çıkışlar
- Dikkati toplamakta zorlanma
- Düzensiz düşünme
- Olağandışı uykulu olmak ya da olağandışı huzursuz ve gergin olmak
Bu, zaten demansla yaşayan kişiler dahil herkesin başına gelebilir. NHS’e göre yaygın nedenler arasında enfeksiyonlar (idrar yolu enfeksiyonları yaşlılarda ve demansı olanlarda yaygındır), felç, diyabetli kişilerde düşük kan şekeri, kafa travması ve bazı ilaçlar var. Yardım gelmesini beklerken kişinin yanında kalın ve onu kısa, basit sözlerle rahatlatın. Çok soru sormayın ve kullandığı ilaçları not edin.
Doktor randevusuna nasıl hazırlanırım?
İyi bir randevu iyi notlarla başlar. Alzheimer’s Association şunları getirmenizi öneriyor:
- Bellekte, ruh hâlinde ve davranışta değişikliklerin bir listesi; belirli örnekler ve yaklaşık ne zaman başladıklarıyla birlikte
- Bellek sorunlarına ilişkin aile öyküsü dahil geçmişteki ve şu anki sağlık sorunları
- Tüm reçeteli ve reçetesiz ilaçlar
- Vitaminler ya da takviyeler
- Sorularınız; örneğin hangi testlerin yapılacağı, ne kadar süreceği ve sonuçların ne zaman geleceği
Kişiyi iyi tanıyan bir aile üyesini ya da arkadaşı da getirmek yardımcı olur. NIA şöyle açıklıyor: doktorlar hem kişiye hem de bir aile üyesine sağlığı, ilaçları, günlük etkinlikleri ve davranıştaki değişiklikleri sorabilir. Doktorlar ayrıca şunları yapabilir:
- Bellek, sorun çözme, dikkat, sayma ve dil testleri uygulamak
- Başka nedenleri aramak için kan, idrar ve başka testler istemek
- Depresyon ya da başka ruh sağlığı durumlarını kontrol etmek
- BT ya da MR gibi beyin görüntülemeleri istemek
- Geriatri uzmanı, nörolog, yaşlı psikiyatrisi uzmanı ya da nöropsikolog gibi bir uzmana yönlendirmek
NIA, bilişsel değerlendirmenin ABD’de Medicare Yıllık Sağlık Ziyareti’nin (Annual Wellness Visit) zorunlu bir parçası olduğunu belirtiyor; bu ziyaret kaygılarınızı dile getirmek için doğal bir zaman olabilir. Başka ülkelerde de rutin bir sağlık kontrolü benzer bir fırsat olabilir. Doktorların kullandığı kısa testler bile tek başına demans tanısı koymak için yeterli değildir. Bunlar daha kapsamlı bir değerlendirmeye doğru ilk adımdır ve tanı birden fazla ziyaret gerektirebilir. NIA, bellek sorunu olan kişilerin 6 ila 12 ayda bir doktora dönmesini öneriyor.
Konuyu nazikçe açmak
Başkası için endişeleniyorsanız sakin, özel bir an seçin. Eleştiri olarak değil, sağlığı için duyduğunuz endişe olarak, fark ettiğiniz belirli şeylerden söz edin. Genel bir sağlık kontrolü önermek daha az korkutucu gelebilir. Kişiyi kararlara dahil edin ve onunla, olduğu yetişkin olarak konuşun. İletişim ipuçlarımız yardımcı olabilir.
Bir doktorla konuşun
Bellekte, düşünmede, ruh hâlinde ya da günlük becerilerde yeni olan ve sürüp giden değişiklikler fark ederseniz bir aile hekiminden randevu alın. Ani kafa karışıklığında acil durum hattını (Türkiye’de 112; ABD’de 911) ya da kişinin sağlık hizmeti sağlayıcısını hemen arayın. Erken kontrol yaptırmak, tedavi edilebilir nedenlerin bulunabilmesi ve demansa bağlıysa planlama yapmak ve destek bulmak için daha fazla zaman olması demektir. Bu süreçte kendinize de iyi bakın; bakım verenler için kendine iyi bakma rehberimize bakın.
Bu sayfa genel bilgidir, tıbbi tavsiye değildir. Tıbbi sorumluluk reddimize bakın.
Sık sorulan sorular
Unutkanlık yaşlanmanın normal bir parçası mıdır?
Bir kısmı öyledir. National Institute on Aging, eşyaları ara sıra yanlış yere koymanın ya da bir faturayı unutmanın genellikle hafif, yaşa bağlı unutkanlık olduğunu söylüyor. Demans yaşlanmanın normal bir parçası değildir. Araba kullanmak, telefonu kullanmak ya da eve giden yolu bulmak gibi günlük işleri zorlaştıran bellek sorunlarının bir doktora danışılarak kontrol edilmesi yerinde olur.
Bellek sorunları demans dışında bir şeyden kaynaklanabilir mi?
Evet. National Institute on Aging; tiroid, böbrek ya da karaciğer sorunlarını, ilaç yan etkilerini, depresyon ve kaygıyı, düşük B12 vitaminini, alkol kötüye kullanımını, uyku sorunlarını, enfeksiyonları ve kafa travmalarını, başkalarının yanı sıra, sayıyor. Bunlardan bazıları tedavi edilince düzelir; tıbbi kontrolün önemli olmasının bir nedeni de budur.
Birini evde demans için test edebilir miyim?
Hayır. Demans tanısını yalnızca yetkili bir sağlık uzmanı koyabilir; bunun için tıbbi öykü, fizik muayene, bellek ve düşünme testleri, laboratuvar testleri ve bazen beyin görüntülemesi kullanılır. Doktorların kullandığı kısa testler bile tek başına demans tanısı koymak için yeterli değildir.
Biri aniden kafası karışırsa ne yapmalıyım?
Hemen tıbbi yardım alın. Ani kafa karışıklığı, VA’nın tıbbi acil durum olarak tanımladığı deliryum olabilir. Kişinin sağlık hizmeti sağlayıcısını hemen arayın ya da acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911), yanında kalın ve kullandığı ilaçları not edin.
Kaynaklar
Bu sayfanın dayandığı kuruluş ve çalışmalara bağlantı veriyoruz. Her biri, sayfa güncellenirken kontrol edildi.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS