Bidimbu ya dementia mpi ntangu ya kumona munganga

Kumona bansoba na kuyibuka ya nge mosi, to ya muntu yina nge ke zolaka, lenda pesa boma. Lutiti yai lenda sadisa nge na kuzaba ntangu ya kukwenda na munganga mpi mutindu ya kukubama. Yo lenda tuba ve kana muntu kele ti dementia to ve. Munganga ya mayele kaka lenda zaba kana kele dementia, mpi mambu mingi yina ke salaka mpasi ya kuyibuka kele ve dementia. Pona kutula ve ntima na bameka ya internet to bameka ya nge mosi.

Inki kele bidimbu ya luyantiku ya dementia?

Alzheimer’s Association ke monisa bidimbu 10 ya luyantiku. Yo ke fwanyisa konso dimosi ti kifu ya mbote ya bununu. Na mambu na beto mosi:

Kidimbu mosi kaka ke monisa ve nde kele dementia. Diambu ya mfunu kele nsoba na kifu ya mbote ya muntu yina, mingi-mingi kana yo ke sala nde bisalu ya konso kilumbu kukuma mpasi.

Inki mutindu bununu ya mbote me swaswana ti dementia?

National Institute on Aging (NIA) ke tuba nde bambuta mingi ke monaka nde bo ke yibuka mambu malembe, to bo ke zimbisaka bima to ke vila kufuta facture bantangu yankaka. Yai kele mingi-mingi bidimbu ya kuvila ya fioti. Dementia kele ve kifu ya mbote ya bununu. Mpasi ya ngolo ya kuyibuka ke sala nde bisalu ya konso kilumbu kukuma mpasi, bonso kutambula na kamio, kusadila telefone to kuzaba nzila ya kukwenda na nzo.

NIA ke tuba nde me fwana kusolula ti munganga kana muntu:

• Ke yula bangiufula mosi mbala na mbala
• Ke zimbana nzila na bisika yina yandi zabaka mbote
• Ke mona mpasi ya kulanda barecette to bantuma
• Ke kuma kuzimbana mingi ntangu, bantu mpi bisika
• Ke yambula kukeba yandi mosi, bonso kudia ve mbote, kuyobila ve to kusala mambu ya kigonsa

Bantu yankaka kele ti mild cognitive impairment (MCI). Yina ke tendula nde bo kele ti mpasi ya kuyibuka to ya kuyindula kuluta bantu yankaka ya bamvula na bo, kansi bo ke landa kusala bisalu ya konso kilumbu. NIA ke tuba nde MCI lenda vanda kidimbu ya luyantiku ya maladi ya Alzheimer, kansi bantu yonso yina kele ti MCI ke bakaka yo ve.

Inki mambu yankaka lenda sala mpasi ya kuyibuka?

Mambu mingi yankaka kansi ve dementia lenda sala mpasi na kuyibuka, mpi bankaka ke toma na lusansu. NIA ke tangula:

• Mpasi ya thyroïde, ya rein to ya foie
• Bampasi ya nkisi
• Kyadi ya ntima mpi susu
• Fioti ya vitamine B12 to kudia ve madia ya mbote
• Mpasi ya kulala
• Kusadila malafu to bankisi na mutindu ya mbi
• Maladi ya mikrobe, mabundu ya menga to bitumba na nto
• Mpasi na ntu, bonso commotion cérébrale
• Susu ya ngolo to mawa, bonso kuyambula kisalu to kufwa kwa nkwelani

Mpasi ya kuwa to ya kumona lenda fwanana ti kuzimbana mambu; tala lutiti na beto ya kuwa. Yo yina kutala munganga kele mfunu. Na kutadila Alzheimer’s Association, bamunganga ke lombaka mbala mingi bameka ya menga sambu na kutala mpasi ya thyroïde, kukonda ba vitamine mpi maladi ya mikrobe. Kulala ya mbote mpi lusansu ya kyadi ya ntima kele mpi mambu ya mbote ya kutuba.

Kuzimbana mambu na mbala mosi kele diambu ya lukasi

Kuzimbana mambu yina ke yantika nswalu, na bangunga to bilumbu, kesengaka lusadisu ya munganga ya nswalu. Yo lenda vanda délire. VA ke tendula délire bonso diambu ya lukasi ya mbala mosi ya mavimpi mpi ke pesa ndongisila ya kubinga munganga ya muntu yina na mbala mosi to ya kubinga 112. Bidimbu kele:

• Bansoba na makuki ya kuyindula pwelele
• Mpasi ya kutula dikebi
• Mayindu ya kukangama ve
• Kulala mingi kuluta mbala na mbala, to kuvanda na kintulumukina mpi na kiyunguyungu mingi

Yai lenda bwila konso muntu, ata bantu yina ke zinga ti dementia. Na kutadila NHS, mambu yina ke salaka yo mingi kele maladi ya mikrobe (maladi ya nzila ya masuba ke monanaka mingi na bambuta mpi na bantu yina ke zinga ti dementia), AVC, fioti ya sukadi na menga na bantu yina kele ti diabète, mpasi na ntu mpi bankisi yankaka. Ntangu nge ke vingila lusadisu, vanda pene-pene na muntu yina mpi pesa yandi kikesa na bangogo ya nkufi mpi ya pwelele. Yula ve bangiufula mingi, mpi sonika bankisi yonso yina yandi ke nwa.

Mutindu ya kukubama na rendez-vous ya munganga?

Rendez-vous ya mbote ke yantikaka na bansangu ya mbote. Alzheimer’s Association ke tuba nde me fwana kunata:

1. Lisiti ya bansoba na kuyibuka, kikalulu mpi bikalulu, ti bambandu ya sikisiki mpi kiteso ya ntangu yina yo yantikaka
2. Mavimpi ya ntama mpi ya ntangu yai, ti disolo ya dibuta ya mpasi ya kuyibuka kana kele
3. Bankisi yonso yina munganga me sonika mpi yina bo ke sumba kukonda formule
4. Bavitamine to bima ya nkaka ya kubakisa
5. Bangiufula na nge, bonso bameka yina bo ta sala, ntangu yina yo ta baka mpi ntangu yina bambutu ta katuka

Kele mpi mbote ya kukwenda ti muntu ya dibuta to nduku yina ke zabaka muntu yina mbote. NIA ke tendula nde bamunganga lenda yula muntu yina mpi muntu ya dibuta mambu ya mavimpi, bankisi, bisalu ya konso kilumbu mpi bansoba na bikalulu. Bamunganga lenda mpi:

• Sala bameka ya kuyibuka, ya kumanisa mpasi, ya kutula dikebi, ya kutanga mpi ya ndinga
• Lomba bameka ya menga, ya masuba mpi yankaka sambu na kusosa mambu yankaka
• Tala kana kele ti kyadi ya ntima to mpasi yankaka ya mavimpi ya ntima
• Lomba bameka ya mbono ya nto bonso CT to MRI
• Tinda na munganga ya sipesiali, bonso munganga ya bambuta, neurologue, psychiatre gériatrique to neuropsychologue

NIA ke tuba nde kutala mayele ya kuyindula kele kima yina ke lombama na kutala ya konso mvula ya Medicare Annual Wellness Visit, yina lenda vanda ntangu ya mbote ya kutubila mambu yina ke pesa nge ntima. Ata bameka ya nkufi yina bamunganga ke sadilaka me lunga ve bo mosi sambu na kuzaba dementia. Yo kele kitambi ya ntete na kutala ya mudindu, mpi kuzaba mambu ya sikisiki lenda lomba kutala kuluta mbala mosi. NIA ke pesa ndongisila nde bantu yina kele ti mpasi ya kuyibuka kuvutuka na munganga konso bangonda 6 tii 12.

Mutindu ya kutubila diambu yai na mawete

Kana nge ke kudiyangisa sambu na muntu yankaka, pona ntangu ya pima mpi ya kinsweki. Tubila mambu ya sikisiki yina nge me mona, bonso ntima ya mavimpi kansi ve kufunda. Kupesa ngindu ya kukwenda na kutala ya mavimpi ya mbote lenda pesa boma ve mingi. Kotisa muntu yina na bandilu mpi solula ti yandi bonso mbuta yina yandi kele. Bandongisila na beto ya kusolula lenda sadisa.

Solula ti munganga

Kana nge ke mona bansoba ya kuyibuka, ya kuyindula, ya kikalulu to ya makuki ya konso kilumbu yina kele ya mpa mpi ke landa kusalama, baka rendez-vous ti munganga ya ntete. Kana kuzimbana mambu me yantika na mbala mosi, binga 112 to munganga ya muntu yina na nswalu. Kutala mambu ntama ke sadisa na kuzwa mambu yina lenda beluka, mpi kana kele dementia, kele ti ntangu mingi ya kuyidika mpi ya kuzwa lusadisu. Kebaka mpi nge mosi na ntangu yai; tala lutiti na beto ya kukeba muntu yina ke sadisaka.

Lutiti yai kele bansangu ya mbote, kansi ve ndongisila ya munganga. Tala ndembu na beto ya mavimpi.