It koarte antwurd
Unthâldferlies dat it deistich libben yn 'e war bringt, muoite mei bekende taken, betizing oer tiid of plak en feroaringen yn stimming of oardiel kinne earste sinjalen fan demyntens wêze. In protte oare omstannichheden, lykas problemen mei de skildklier, in tekoart oan fitamine B12, side-effekten fan medisinen, depresje en sliepproblemen, kinne ferlykbere feroaringen feroarsaakje. Allinnich in kwalifisearre soarchferliener kin in diagnoaze stelle. Plotselinge betizing hat daliks medyske help nedich.
- Sa no en dan wat ferjitte is faak by it âlder wurden; feroaringen dy't it deistich libben yn 'e war bringe, binne it neisjen wurdich.
- De Alzheimer's Association beskriuwt 10 warskôgingssinjalen, elk mei in typyske feroaring troch âlder wurden om mei te ferlykjen.
- Problemen mei de skildklier, in tekoart oan fitamine B12, side-effekten fan medisinen, depresje, ynfeksjes en sliepproblemen kinne allegear ynfloed hawwe op it ûnthâld, en guon binne te behanneljen.
- Allinnich in kwalifisearre soarchferliener kin demyntens fêststelle; online kwisjes en selsstests kinne dat net.
- Betizing dy't ynienen ûntstiet, yn in pear oeren of dagen, kin delirium wêze en hat daliks medyske help nedich.
Op dizze side (7 seksjes)
Feroaringen yn jo eigen ûnthâld, of yn it ûnthâld fan immen dêr’t jo leaf om binne, opmerke kin beangstigjend wêze. Dizze side kin jo helpe om te besluten wannear’t jo in ôfspraak by de dokter meitsje en hoe’t jo jo dêr op tariede. Se kin jo net fertelle oft immen demyntens hat. Allinnich in kwalifisearre soarchferliener kin demyntens fêststelle, en in protte omstannichheden dy’t ûnthâldproblemen feroarsaakje, binne hielendal gjin demyntens. Fertrou asjebleaft net op online kwisjes of selsstests.
Wat binne de earste sinjalen fan demyntens?
De Alzheimer’s Association beskriuwt 10 earste sinjalen. By elk sinjaal stiet in typyske feroaring troch âlder wurden om mei te ferlykjen. Yn ús eigen wurden:
| Sinjaal dat it neisjen wurdich is | Faker by it âlder wurden |
|---|---|
| Unthâldferlies dat it deistich libben yn ’e war bringt, lykas resinte barrens ferjitte of itselde hieltyd wer freegje | Sa no en dan in namme of ôfspraak ferjitte en it letter wer witte |
| Muoite mei plannen meitsje of problemen oplosse, lykas in bekend resept folgje of rekkens byhâlde | Sa no en dan in flater meitsje mei de húshâldlike rekkens |
| Muoite om bekende taken thús, op it wurk of ûnderweis ôf te meitsjen | Sa no en dan help nedich hawwe mei in ynstelling fan de magnetron of it opnimmen fan in tv-programma |
| De datum, it seizoen of wêr’t jo binne kwytreitsje | De dei fan ’e wike ferkeard hawwe en it dan útfine |
| Nije muoite mei it ynskatten fan ôfstannen, lêzen of kleuren ûnderskiede | Feroaringen yn it sicht troch katarakt |
| Nije problemen mei wurden, lykas midden yn in petear stean bliuwe of dingen by de ferkearde namme neame | Sa no en dan muoite hawwe om it goede wurd te finen |
| Dingen op ûngewoane plakken lizze en de stappen net wer fine kinne | Sa no en dan dingen kwytreitsje en se werfine troch de stappen nei te gean |
| Min oardiel, bygelyks oer jild of persoanlike fersoarging | Sa no en dan in minne beslút nimme |
| Josels weromlûke út hobby’s, wurk of sosjale aktiviteiten | Sa no en dan gjin sin hawwe om nei in famylje- of sosjale gearkomst te gean |
| Feroaringen yn stimming of persoanlikheid, lykas betize, erchtinkend, bang of eangstich wurde | Fêste gewoanten hawwe en lilk wurde as in routine fersteurd wurdt |
Ien sinjaal allinnich betsjut net dat it demyntens is. It giet om in feroaring yn ferliking mei wat normaal is foar dy persoan, benammen as dy feroaring it deistich libben dreger makket.
Hoe ferskilt gewoan âlder wurden fan demyntens?
It National Institute on Aging (NIA) seit dat in protte âldere folwoeksenen merke dat se dingen stadiger ûnthâlde, of dat se sa no en dan wat kwytreitsje of in rekken ferjitte. Dat binne meastentiids sinjalen fan ljocht ferjitters. Demyntens is gjin normaal diel fan it âlder wurden. Serieuze ûnthâldproblemen meitsje deistige aktiviteiten lestich, lykas autoriden, de telefoan brûke of de wei nei hûs fine.
It NIA riedt oan om mei in dokter te praten as immen:
- Hieltyd wer deselde fragen stelt
- Ferdwilet rekket op plakken dy’t er of sy earder goed koe
- Muoite hat om resepten of oanwizings te folgjen
- Mear betize rekket oer tiid, minsken en plakken
- Ophâldt mei goed foar josels te soargjen, bygelyks min ite, net waskje of ûnfeilich gedrage
Guon minsken hawwe in lichte kognitive beheining (MCI). Dat betsjut dat se mear problemen hawwe mei ûnthâld of tinken as oaren fan har leeftyd, mar it deistich libben noch wol oan kinne. It NIA seit dat MCI in ier sinjaal fan de sykte fan Alzheimer wêze kin, mar net elkenien mei MCI kriget dy sykte.
Wat kin noch mear ûnthâldproblemen feroarsaakje?
In protte oare saken as demyntens kinne ynfloed hawwe op it ûnthâld, en guon wurde better mei behanneling. It NIA neamt:
- Problemen mei de skildklier, nieren of lever
- Side-effekten fan medisinen
- Depresje en eangst
- In tekoart oan fitamine B12 of net genôch sûn iten
- Sliepproblemen
- Misbrûk fan alkohol of drugs
- Ynfeksjes, bloedstollings of tumors yn ’e harsens
- Holleletsel, lykas in harsenskodding
- Grutte stress of ferlies, lykas mei pensjoen gean of in partner ferlieze
Problemen mei harkjen en sjen kinne ek foar betizing oansjoen wurde; sjoch ús gids oer harkjen. Dêrom is in medyske kontrôle wichtich. Neffens de Alzheimer’s Association freegje dokters faak bloedûndersyk oan om te kontrolearjen op problemen mei de skildklier, fitaminetekoarten en ynfeksjes. Goede sliep en it behanneljen fan depresje binne ek it neamen wurdich.
Plotselinge betizing is in needgefal
Betizing dy’t fluch ûntstiet, yn in pear oeren of dagen, hat daliks medyske help nedich. It kin delirium wêze. De VA beskriuwt delirium as in medysk needgefal en riedt oan om daliks de soarchferliener fan de persoan te beljen of 112 te beljen. Sinjalen binne ûnder oare:
- Op- en delgongen yn it fermogen om helder te tinken
- Muoite om de oandacht der by te hâlden
- Net oarderlik tinke
- Ungewoan slaperich wêze, of krekt ûngewoan ûnrêstich en oproerich
Dit kin elkeen oerkomme, ek minsken dy’t al mei demyntens libje. Neffens de NHS binne faak foarkommende oarsaken ynfeksjes (urineweiynfeksjes komme faak foar by âldere minsken en minsken dy’t mei demyntens libje), in beroerte, in lege bloedsûker by minsken mei diabetes, holleletsel en guon medisinen. Wylst jo op help wachtsje, bliuw by de persoan en gerêststelje him of har mei koarte, ienfâldige wurden. Stel net in protte fragen, en notearje hokker medisinen de persoan brûkt.
Hoe tariede ik my op de ôfspraak by de dokter?
In goede ôfspraak begjint mei goede notysjes. De Alzheimer’s Association riedt oan om dit mei te nimmen:
- In list mei feroaringen yn ûnthâld, stimming en gedrach, mei konkrete foarbylden en sawat wannear’t it begûn is
- Eardere en hjoeddeiske sûnensproblemen, ynklusyf in famyljeskiednis fan ûnthâldproblemen
- Alle medisinen op resept en sûnder resept
- Alle fitaminen of oanfollingen
- Jo fragen, bygelyks hokker ûndersiken dien wurde, hoe lang se duorje en wannear’t de útslaggen komme
It helpt ek om in famyljelid of freon mei te nimmen dy’t de persoan goed kent. It NIA leit út dat dokters sawol de persoan as in famyljelid freegje kinne oer sûnens, medisinen, deistige aktiviteiten en feroaringen yn gedrach. Dokters kinne ek:
- Tests dwaan foar ûnthâld, probleemoplossing, oandacht, tellen en taal
- Bloed-, urine- en oare ûndersiken oanfreegje om oare oarsaken te finen
- Kontrolearjen op depresje of oare omstannichheden fan de geastlike sûnens
- Harsensscans oanfreegje, lykas in CT-scan of MRI
- Trochstjoere nei in spesjalist, lykas in geriater, neurolooch, geriatryske psychiater of neuropsycholooch
It NIA merkt op dat in kognitive beoardieling in fereaske diel is fan it jierlikse wolwêzenbesyk yn Medicare, wat in natuerlik momint wêze kin om soargen te neamen. Sels de koarte tests dy’t dokters brûke, binne op har eigen net genôch om demyntens fêst te stellen. Se binne in earste stap nei in folsleinere beoardieling, en in diagnoaze kin mear as ien besite freegje. It NIA riedt oan dat minsken mei ûnthâldproblemen elke 6 oant 12 moannen wer nei de dokter geane.
It ûnderwerp mei soarch oansnije
As jo soargen hawwe oer immen oars, kies dan in rêstich, privee momint. Praat oer konkrete dingen dy’t jo opfallen binne, en bring it as soarch oer de sûnens fan de persoan, net as krityk. It foarstel om in algemiene kontrôle te dwaan kin minder beangstigjend fiele. Belûk de persoan by besluten en sprek him of har oan as de folwoeksene dy’t er of sy is. Us tips foar kommunikaasje kinne helpe.
Praat mei in dokter
As jo feroaringen opmerke yn ûnthâld, tinken, stimming of deistige feardichheden dy’t nij binne en oanbliuwe, meitsje dan in ôfspraak mei de hûsdokter. By plotselinge betizing, belje daliks 112 of de soarchferliener fan de persoan. Iere kontrôle betsjut dat behandelbere oarsaken fûn wurde kinne en, as it demyntens is, dat der mear tiid is om te plannen en stipe te finen. Soargje yn dizze perioade ek goed foar josels; sjoch ús gids foar selssoarch fan mantelsoargers.
Dizze side is algemiene ynformaasje, gjin medysk advys. Sjoch ús medyske disclaimer.
Algemiene fragen
Is ferjitten in normaal diel fan it âlder wurden?
Foar in part wol. It National Institute on Aging seit dat dingen sa no en dan kwytreitsje of in rekken ferjitte meastentiids ljocht, leeftydsrelatearre ferjitters is. Demyntens is gjin normaal diel fan it âlder wurden. Unthâldproblemen dy't deistige taken lykas autoriden, de telefoan brûke of de wei nei hûs fine lestich meitsje, binne it wurdich om mei in dokter te besprekke.
Kinne ûnthâldproblemen in oare oarsaak hawwe as demyntens?
Ja. It National Institute on Aging neamt ûnder oare problemen mei de skildklier, nieren of lever, side-effekten fan medisinen, depresje en eangst, in tekoart oan fitamine B12, alkoholmisbrûk, sliepproblemen, ynfeksjes en holleletsel. Guon fan dizze ferbetterje as se behannele wurde, en dat is ien reden wêrom in medyske kontrôle wichtich is.
Kin ik immen thús op demyntens teste?
Nee. Allinnich in kwalifisearre soarchferliener kin demyntens fêststelle, mei in medyske skiednis, in fysyk ûndersyk, tests foar ûnthâld en tinken, laboratoariumûndersiken en soms harsensscans. Sels de koarte tests dy't dokters brûke, binne op har eigen net genôch om demyntens fêst te stellen.
Wat moat ik dwaan as immen ynienen betize wurdt?
Helje daliks medyske help. Plotselinge betizing kin delirium wêze, dat de VA beskriuwt as in medysk needgefal. Belje daliks de soarchferliener fan de persoan of belje 112, bliuw by de persoan en notearje hokker medisinen er of sy brûkt.
Boarnen
Wy keppelje nei de organisaasjes en stúdzjes dy't dizze side fertrout. Elk waard kontrolearre doe't de side waard bywurke.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS