Dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ và khi nào nên đi khám

Nhận ra những thay đổi trong trí nhớ của chính mình, hoặc của một người thân yêu, có thể khiến bạn lo sợ. Trang này giúp bạn quyết định khi nào nên đặt lịch khám và chuẩn bị cho buổi khám như thế nào. Trang này không thể cho bạn biết ai đó có bị sa sút trí tuệ hay không. Chỉ nhân viên y tế có chuyên môn mới chẩn đoán được sa sút trí tuệ, và nhiều tình trạng gây ra vấn đề về trí nhớ hoàn toàn không phải là sa sút trí tuệ. Xin đừng dựa vào các bài trắc nghiệm hay tự kiểm tra trên mạng.

Những dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ là gì?

Alzheimer’s Association mô tả 10 dấu hiệu sớm. Tổ chức này ghép mỗi dấu hiệu với một thay đổi thường gặp theo tuổi để so sánh. Diễn đạt theo cách của chúng tôi:

Chỉ một dấu hiệu riêng lẻ không có nghĩa là sa sút trí tuệ. Điều quan trọng là một thay đổi so với điều bình thường ở chính người đó, nhất là thay đổi khiến cuộc sống hằng ngày khó khăn hơn.

Lão hóa bình thường khác với sa sút trí tuệ thế nào?

Viện Quốc gia về Lão hóa Hoa Kỳ (NIA) cho biết nhiều người lớn tuổi nhận thấy mình nhớ lại mọi thứ chậm hơn, hoặc đôi khi để lạc đồ hay quên một hóa đơn. Đó thường là dấu hiệu của chứng hay quên nhẹ. Sa sút trí tuệ không phải là một phần bình thường của tuổi già. Các vấn đề nghiêm trọng về trí nhớ khiến những hoạt động hằng ngày trở nên khó khăn, chẳng hạn lái xe, dùng điện thoại hay tìm đường về nhà.

NIA gợi ý nên nói chuyện với bác sĩ nếu một người:

• Hỏi đi hỏi lại cùng những câu hỏi
• Bị lạc ở những nơi trước đây từng rất quen
• Khó làm theo công thức nấu ăn hoặc chỉ dẫn
• Ngày càng lú lẫn hơn về thời gian, con người và địa điểm
• Ngừng tự chăm sóc bản thân, chẳng hạn ăn uống kém, không tắm rửa hoặc có hành vi không an toàn

Một số người bị suy giảm nhận thức nhẹ (MCI). Điều đó có nghĩa là họ gặp nhiều vấn đề về trí nhớ hoặc tư duy hơn những người cùng tuổi, nhưng vẫn tự lo được sinh hoạt hằng ngày. NIA cho biết MCI có thể là dấu hiệu sớm của bệnh Alzheimer, nhưng không phải ai bị MCI cũng tiến triển thành bệnh Alzheimer.

Còn điều gì khác có thể gây ra vấn đề về trí nhớ?

Nhiều yếu tố ngoài sa sút trí tuệ có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, và một số sẽ khá hơn khi được điều trị. NIA liệt kê:

• Vấn đề về tuyến giáp, thận hoặc gan
• Tác dụng phụ của thuốc
• Trầm cảm và lo âu
• Thiếu vitamin B12 hoặc ăn không đủ thực phẩm lành mạnh
• Rối loạn giấc ngủ
• Lạm dụng rượu hoặc chất gây nghiện
• Nhiễm trùng, cục máu đông hoặc khối u trong não
• Chấn thương đầu, chẳng hạn chấn động não
• Căng thẳng lớn hoặc mất mát, chẳng hạn nghỉ hưu hoặc mất người bạn đời

Các vấn đề về thính lực và thị lực cũng có thể bị nhầm là lú lẫn; xem hướng dẫn về thính lực của chúng tôi. Đó là lý do việc khám sức khỏe quan trọng. Theo Alzheimer’s Association, bác sĩ thường cho làm xét nghiệm máu để kiểm tra vấn đề tuyến giáp, thiếu vitamin và nhiễm trùng. Giấc ngủ ngon (xem giấc ngủ) và việc điều trị trầm cảm cũng đáng được nêu với bác sĩ.

Lú lẫn đột ngột là một tình huống khẩn cấp

Lú lẫn xuất hiện nhanh, trong vài giờ hoặc vài ngày, cần được chăm sóc y tế khẩn cấp. Đó có thể là mê sảng (delirium). VA mô tả mê sảng là một tình trạng cấp cứu y tế và khuyên gọi ngay cho bác sĩ của người đó hoặc gọi số khẩn cấp (115 để gọi xe cấp cứu ở Việt Nam, 911 ở Mỹ). Các dấu hiệu gồm:

• Khả năng suy nghĩ rõ ràng lúc tốt lúc kém
• Khó tập trung chú ý
• Suy nghĩ rối loạn, thiếu mạch lạc
• Buồn ngủ bất thường, hoặc bồn chồn, kích động bất thường

Điều này có thể xảy ra với bất kỳ ai, kể cả những người đã sống chung với sa sút trí tuệ. Theo NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh), các nguyên nhân thường gặp gồm nhiễm trùng (nhiễm trùng đường tiết niệu khá phổ biến ở người lớn tuổi và người sa sút trí tuệ), đột quỵ, đường huyết thấp ở người bị tiểu đường, chấn thương đầu và một số loại thuốc. Trong lúc chờ trợ giúp, hãy ở lại bên người đó và trấn an họ bằng những lời ngắn gọn, đơn giản. Đừng hỏi dồn dập nhiều câu, và hãy ghi lại các loại thuốc họ đang dùng.

Tôi chuẩn bị gì cho buổi khám bác sĩ?

Một buổi khám tốt bắt đầu từ những ghi chép tốt. Alzheimer’s Association gợi ý bạn mang theo:

1. Danh sách những thay đổi về trí nhớ, tâm trạng và hành vi, kèm ví dụ cụ thể và thời điểm bắt đầu (ước chừng)
2. Các vấn đề sức khỏe trước đây và hiện tại, gồm cả tiền sử gia đình có vấn đề về trí nhớ (nếu có)
3. Tất cả thuốc kê đơn và thuốc không cần kê đơn
4. Mọi loại vitamin hoặc thực phẩm bổ sung
5. Những câu hỏi của bạn, chẳng hạn sẽ làm những xét nghiệm nào, mất bao lâu và khi nào có kết quả

Cũng nên đưa theo một người trong gia đình hoặc một người bạn hiểu rõ người đó. NIA giải thích rằng bác sĩ có thể hỏi cả người đó lẫn một thành viên gia đình về sức khỏe, thuốc men, sinh hoạt hằng ngày và những thay đổi trong hành vi. Bác sĩ cũng có thể:

• Cho làm các bài kiểm tra về trí nhớ, giải quyết vấn đề, sự chú ý, tính toán và ngôn ngữ
• Chỉ định xét nghiệm máu, nước tiểu và các xét nghiệm khác để tìm những nguyên nhân khác
• Kiểm tra trầm cảm hoặc các tình trạng sức khỏe tâm thần khác
• Chỉ định chụp não như CT hoặc MRI
• Giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa, chẳng hạn bác sĩ lão khoa, thần kinh, tâm thần lão khoa hoặc chuyên gia tâm lý thần kinh

NIA lưu ý rằng đánh giá nhận thức là một phần bắt buộc của buổi khám sức khỏe hằng năm Medicare Annual Wellness Visit (Medicare là chương trình bảo hiểm y tế của Mỹ dành chủ yếu cho người từ 65 tuổi), có thể là một dịp tự nhiên để nêu mối lo ngại. Ngay cả những bài kiểm tra ngắn mà bác sĩ dùng cũng chưa đủ để tự nó chẩn đoán sa sút trí tuệ. Chúng là bước đầu tiên hướng tới một đánh giá đầy đủ hơn, và việc chẩn đoán có thể cần hơn một lần khám. NIA khuyên những người có vấn đề về trí nhớ nên quay lại khám bác sĩ mỗi 6 đến 12 tháng.

Mở lời một cách tử tế

Nếu bạn lo lắng cho một người khác, hãy chọn một lúc yên tĩnh, riêng tư. Nói về những điều cụ thể bạn đã nhận thấy, theo hướng quan tâm đến sức khỏe của họ chứ không phải chê trách. Gợi ý một lần khám sức khỏe tổng quát có thể ít gây hoang mang hơn. Hãy để người đó cùng tham gia các quyết định và nói chuyện với họ như với một người trưởng thành. Mẹo giao tiếp của chúng tôi có thể giúp bạn.

Hãy nói chuyện với bác sĩ

Nếu bạn nhận thấy những thay đổi về trí nhớ, tư duy, tâm trạng hoặc khả năng sinh hoạt hằng ngày là mới và cứ lặp lại, hãy đặt lịch hẹn với bác sĩ chăm sóc ban đầu. Với tình trạng lú lẫn đột ngột, hãy gọi số khẩn cấp địa phương (115 để gọi xe cấp cứu ở Việt Nam, 911 ở Mỹ) hoặc gọi ngay cho bác sĩ của người đó. Đi khám sớm nghĩa là những nguyên nhân có thể điều trị sẽ được tìm ra và, nếu đó là sa sút trí tuệ, sẽ có thêm thời gian để lên kế hoạch và tìm sự hỗ trợ. Bạn cũng hãy chăm sóc bản thân trong suốt quá trình này; xem hướng dẫn tự chăm sóc dành cho người chăm sóc.

Trang này là thông tin chung, không phải lời khuyên y tế. Xem tuyên bố miễn trừ y tế của chúng tôi.