Sliep en harsensûntens: wat ûndersyk oanjout

Sliep en harsensûntens hingje dúdlik meiinoar gear, mar hoe’t se gearhingje wurdt noch ûndersocht. Guon ûndersiken litte in ferbân sjen tusken koart sliepen en in heger risiko op demintens. Demintens sels fersteuret sliep ek faak. Dizze side leit út wat it ûndersyk wol en net sjen lit, jout praktyske sliepgewoanten en giet yn op sliepproblemen dy’t faak foarkomme by demintens. De side jout gjin advys oer sliepmedisinen; dat petear heart thús by in dokter.

Is minne sliep keppele oan demintens?

Guon ûndersiken dy’t minsken lang folgje, litte in ferbân sjen tusken koart sliepen en in heger risiko op demintens, mar it bewiis is net fêststeld.

• In Britsk ûndersyk fan 25 jier. Undersikers folgen sawat 8.000 folwoeksenen yn de Whitehall II-stúdzje. Minsken dy’t op harren 50e of 60e seis oeren of minder sliepen, hienen letter in heger risiko op demintens as minsken dy’t sân oeren sliepen. Minsken dy’t op harren 50e, 60e en 70e seis oeren of minder sliepen, hienen sawat 30% mear risiko as minsken dy’t regelmjittich sân oeren sliepen. Dit wie in observaasjeûndersyk, dus it lit in ferbân sjen, net in oarsaak.
• It oardiel fan de Lancet-kommisje. De Lancet-kommisje fan 2024 hat sliep net tafoege oan har list mei 14 te beynfloedzjen risikofaktoaren. De kommisje fûn it bewiis net konsekwint genôch. Ien reden is „omkearde oarsakelikens”: feroaringen yn it brein troch demintens begjinne jierren foar de diagnoaze en kinne sliep fersteure. Yn ien grut ûndersyk ferdwûn in ferbân tusken lang sliepen en demintens doe’t de earste fiif jier fan de folchperioade bûten beskôging bleaunen.

In koarte nacht sa no en dan is dus gjin reden foar soargen. Regelmjittich, goed sliepen is it stribjen wurdich, om’t it helpt by stimming, warskôging en feilichheid yn it deistich libben.

Wat is it ûndersyk nei it „skjinmeitsjen” fan it brein?

Jo hawwe miskien lêzen dat sliep it brein „skjinmakket”. Dat idee komt út echt ûndersyk, mar it sit noch yn in iere faze.

• By mûzen. In ûndersyk út 2013, beskreaun troch de NIH, fûn dat de romte tusken harsensellen mei sawat 60% groeide as mûzen sliepen. Floeistof streamde makliker troch it brein, fia wat ûndersikers it glymfatyksysteem neame. Beta-amyloïde, in aaiwyt dat yn ferbân brocht wurdt mei de sykte fan Alzheimer, waard rapper fuortsmiten út it brein fan sliepende mûzen.
• By minsken. In lyts ûndersyk út 2018 scande 20 sûne folwoeksenen fan 22 oant 72 jier nei in normale nacht en nei in nacht sûnder sliep. Nei de sliepleaze nacht gie in sinjaal op de harsenscan foar beta-amyloïde mei sawat 5% omheech yn in gebiet dêr’t de hippocampus by heart, in diel fan it brein dat wichtich is foar it ûnthâld. De auteurs neamden dit foarriedich bewiis. Se wisten net oft de feroaring ferdwynt nei rêst, en ek net oft it komt troch stadiger fuortheljen of troch mear oanmeitsjen fan amyloïde.
• It wurket twa kanten op. De Lancet-kommisje neamt dat opbou fan amyloïde sels ek sliep fersteure kin by âldere folwoeksenen.

Dizze befiningen helpe te ferklearjen wêrom ûndersikers ynteressearre binne yn sliep. Se litte net sjen dat better sliepen de sykte fan Alzheimer foarkomt.

Hokker sliepgewoanten kinne helpe?

Âldere folwoeksenen hawwe sawat 7 oant 9 oeren sliep per nacht nedich, itselde as oare folwoeksenen, neffens it National Institute on Aging (NIA). De oanbefellings omfetsje:

• Hâld in fêst skema oan. Gean elke dei op deselde tiid nei bêd en stean op deselde tiid op, ek yn it wykein.
• Bou in routine op om ta rêst te kommen. Lês, harkje nei rêstige muzyk of nim in waarm bad foar it sliepen gean.
• Meitsje de sliepkeamer noflik, net te waarm en net te kâld.
• Beheine kafeïne letter op ’e dei. Kofje, tee, frisdrank en sûkelade kinne jo wekker hâlde.
• Mij alkohol, ek lytse hoemannichten, advisearret it NIA.
• Mij swiere mielen binnen twa oant trije oeren foar it sliepen gean, en drink let op ’e dei net folle.
• Beweegje regelmjittich, mar net binnen 3 oeren foar it sliepen gean. Sjoch ek ús gids oer beweging.
• Hâld skermen bûten de sliepkeamer. It NIA suggerearret om dêr gjin televyzje te sjen en gjin kompjûter, telefoan of tablet te brûken.
• Mij sliepke let yn ’e middei of jûns as dat kin.

Sliepproblemen by demintens

Feroaringen yn sliep komme faak foar by demintens. It NIA neamt dat minsken in protte of krekt te min sliepe, nachts faak wekker wurde en oerdeis in protte sliepke. It beskriuwt ek sundowning: ûnrêst, agitatie of betizing dy’t begjint of minder wurdt as it deiljocht ferdwynt.

Tips foar minsken dy’t soargje fan it NIA:

1. Sykje moarns deiljocht en beweging. Gean oerdeis nei bûten of sit by in finster, en help de persoan om elke dei aktyf te wêzen. Helder ljocht kin helpe om de biologyske klok opnij yn te stellen.
2. Plan aktyve dingen yn ’e moarns. Probearje moarns te waskjen of de grutste miel middeis te iten.
3. Hâld sliepkes koart en betiid. Beheine dommeljen let op ’e dei.
4. Meitsje de jûn rêstich. Dim it ljocht, minder lûd en spylje rêstige muzyk as de persoan dat noflik fynt. Us gids oer ûnrêst oan ’e ein fan ’e dei hat mear ideeën.
5. Hâld in fêste slieproutine oan. It NIA neamt as foarbyld om elke jûn op deselde tiid foarlês te lêzen. In fêste deistige routine helpt ek.
6. Beheine kafeïne en alkohol.
7. Brûk nachtlampekes yn ’e sliepkeamer, hal en badkamer.

Foar nachts wekker wurde neamt it NIA yn har tips foar feilichheid thús nachtlampekes of automatyske ljochtsensoaren, handgrepen yn ’e badkamer, helder kleurde tape op ’e rânen fan treppen en medisinen op in ôfsletten plak.

In koarte, rêstige aktiviteit yn ’e jûn kin helpe om tegearre ta rêst te kommen. Probearje in stadich momint mei Rêstich sykheljen of in pear ûntspannen Petearkaarten. Sla dingen oer dy’t opwinend binne koart foar it sliepen gean, en stopje as de persoan der genôch fan hat.

Ferbrutsen sliep put ek minsken dy’t soargje út. Us gids oer selssoarch foar minsken dy’t soargje jout manieren om rêst en help te finen.

Hoe sit it mei sliepapneu?

Sliepapneu feroarsaket koarte pauzes yn it sykheljen ûnder it sliepen, faaks in protte kearen per nacht. It NIA seit dat it, as it net behannele wurdt, liede kin ta problemen lykas hege bloeddruk, in beroerte of ûnthâldferlies. Sinjalen binne lûd snurkjen en oerdeis slieperich wêze, en in protte minsken witte net dat se it hawwe. De Lancet-kommisje beskriuwt in oersjoch fan 11 ûndersiken wêryn minsken mei sliepapneu sawat 43% mear risiko op demintens hienen. Net folle fan dy ûndersiken holden lykwols rekken mei gewicht, dus it ferbân is ûnwis.

Sliepapneu kin fêststeld en behannele wurde. It NIA neamt dat in CPAP-apparaat hast altyd helpt. As jo of de persoan dêr’t jo foar soargje lûd snurket, ûnder it sliepen ophâldt mei sykheljen, of oerdeis tige slieperich is, fertel dat oan in dokter.

In notysje oer sliepmedisinen

Wy jouwe gjin advys oer sliepmedisinen of oanfollingen. It NIA neamt dat sliepmedisinen in koarte tiid helpe kinne, mar gjin oplossing binne foar slapeloosheid. It neamt ek dat guon medisinen dy’t jûn wurde om minsken dy’t mei de sykte fan Alzheimer libje te helpen sliepen, it risiko op duizeligens, fallen en betizing ferheegje kinne. Begjin, stopje of feroarje gjin sliepmedisyn, ek gjin sliephulpmiddel sûnder resept, sûnder mei in dokter of apteker te praten.

Praat mei in dokter

Gean nei in dokter as jo of de persoan dêr’t jo foar soargje altyd wurch is, de measte nachten muoite hat mei sliepen, lûd snurket of nachts pauzes yn it sykheljen hat. As sliepproblemen by demintens oanhâlde, advisearret it NIA om medysk advys te freegjen. In kontrôle kin oarsaken fine lykas pine, in oare sliepsteurnis, in sykte of in side-effekt fan in medisyn. Hommelse betizing, of in hommelse feroaring yn sliep tegearre mei betizing, hat daliks soarch nedich. Lês wannear’t jo nei in dokter gean moatte.

Dizze side is algemiene ynformaasje, gjin medysk advys. Sjoch ús medyske disclaimer.