Trò chơi trí nhớ cho người cao tuổi sa sút trí tuệ: cách chơi nhẹ nhàng, không kiểm tra

Thử tìm “trò chơi trí nhớ cho người cao tuổi” và phần lớn những gì bạn thấy được làm cho người muốn luyện trí óc: lá bài úp, đồng hồ đếm ngược, cấp độ và điểm số. Với người sống chung với sa sút trí tuệ, những thứ ấy biến trò chơi thành bài kiểm tra về chính điều đã trở nên khó khăn. Vẫn những trò chơi ấy có thể chơi theo cách nhẹ nhàng hơn. Trang này chỉ cho bạn cách làm, và liệt kê những trò hợp với từng giai đoạn.

Vì sao trò chơi trí nhớ cổ điển khiến người sa sút trí tuệ bực bội?

Vì các trò này đòi hỏi phải giữ thông tin mới trong đầu, mà đó thường là điều đầu tiên bị ảnh hưởng bởi bệnh Alzheimer, nguyên nhân phổ biến nhất gây sa sút trí tuệ. Alzheimer’s Association cho biết triệu chứng sớm thường gặp nhất của bệnh Alzheimer là khó nhớ những thông tin mới học được. Trong trò lật bài tìm cặp cổ điển, bạn lật hai lá bài, nhớ vị trí của chúng, rồi dùng điều đó một phút sau. Đó chính là thông tin mới, phải giữ lại và nhớ ra.

Thêm đồng hồ, điểm số hay tiếng còi khi trả lời sai, và người thân bị nhắc về điều họ không làm được, ngay trước mặt người họ thương yêu. Nhiều người lặng lẽ không còn muốn chơi nữa.

Nhận ra một thứ đang nhìn thấy là việc khác hẳn và thường dễ hơn. Chỉ vào chiếc tách trà thứ hai khi cả hai chiếc đều hiện rõ mang lại cảm giác dễ chịu. Vậy bí quyết là giữ lại phần ghép đôi và bỏ đi phần kiểm tra trí nhớ.

Làm sao để trò chơi trí nhớ trở nên nhẹ nhàng?

Những điều chỉnh này dùng được cho bài lá, trò chơi trên bàn và trò chơi trên màn hình.

1. Để hình ngửa lên. Ghép những hình đang nhìn thấy vẫn là một trò chơi thực sự, và thường mang lại cảm giác thỏa mãn.
2. Dùng ít mảnh hơn. Bắt đầu với hai hoặc ba cặp. Chỉ thêm khi thấy quá dễ và người thân muốn chơi thêm.
3. Chọn hình lớn, quen thuộc, hợp với người lớn. Một tách trà, một bông hoa hướng dương, một chiếc thuyền buồm. Không dùng hình hoạt hình, và không dùng cảnh rối mắt.
4. Chơi cùng một đội. “Mình cùng tìm mấy chú chó nhé” thay vì “đến lượt bố rồi”. Thay phiên nhau chỉ và giúp đỡ.
5. Bỏ điểm số. Không ai cần phải thắng. Nếu ai đó hỏi, một câu đơn giản “mình làm được rồi” là đủ.
6. Đừng bao giờ chạy đua với thời gian. Không hẹn giờ, và không giục giã giữa các lượt.
7. Trò chuyện về các hình ảnh. “Nhìn chiếc thuyền kia. Bố đã bao giờ đi thuyền buồm chưa?” Cuộc trò chuyện thường là phần hay nhất.
8. Kết thúc khi đang vui. Dừng lại sau một lần ghép được đôi, khi vẫn còn thấy dễ chịu.

National Institute on Aging đưa ra lời khuyên chung theo cùng tinh thần ấy: chọn hoạt động hợp với những gì người thân làm được, để ý dấu hiệu bực bội, và giúp người thân cảm thấy mình làm được.

Những trò chơi trí nhớ và ghép đôi nhẹ nhàng nên thử

Ghép đôi hình (ghép đôi với hình luôn hiện rõ)

Ghép đôi hình là trò ghép đôi với hình ảnh lớn và từ 4 đến 12 ô. Hình ảnh có thể luôn hiện rõ, nên trò chơi là tìm hai hình giống nhau, không phải nhớ chúng nằm ở đâu. Hãy bắt đầu với bốn ô. Với người ở giai đoạn đầu thích thử thách hơn một chút, bạn có thể bật Úp hình, nhưng hãy chuyển lại cho hình hiện rõ ngay khi trò chơi không còn vui.

Tìm hình giống

Tìm hình giống cho thấy một hình ở trên và hai đến bốn lựa chọn ở dưới. Chạm vào hình giống hệt. Đây là trò ghép đôi đơn giản nhất trên trang và hợp với người thấy cả một lưới hình là quá rối, kể cả nhiều người ở các giai đoạn sau khi có người ngồi bên cạnh.

Ghép đôi ảnh (trò chơi trí nhớ với ảnh gia đình)

Ghép đôi ảnh biến những ảnh bạn chọn thành một trò ghép đôi: chú chó, khu vườn, căn nhà bên hồ. Những gương mặt và nơi chốn quen thuộc thường gợi chuyện nhiều hơn bất kỳ hình minh họa có sẵn nào. Ảnh chỉ ở trong trình duyệt của bạn và không bao giờ được tải lên.

Cùng phân loại

Cùng phân loại mời bạn đặt mỗi hình vào đúng chiếc giỏ của nó, như nhà bếp hay khu vườn. Việc phân loại dựa vào những hiểu biết lâu năm về cách mọi thứ vận hành, không dựa vào trí nhớ ngắn hạn.

Ghép tranh

Ghép tranh cắt một bức tranh thành 4 hoặc 9 mảnh. Chạm vào hai mảnh để đổi chỗ cho đến khi bức tranh hoàn chỉnh. Cả bức tranh luôn hiện trên màn hình để làm mẫu.

Bài thật trên bàn

Bạn không cần màn hình. Rút ra các cặp lá giống nhau từ hai bộ bài hoặc từ một bộ thẻ hình. Bày ngửa thành hai hàng và cùng nhau tìm các cặp. Về sau, có thể chuyển sang xếp theo màu hoặc theo chất bài. Alzheimer’s Foundation of America liệt kê bài lá và trò chơi trên bàn trong số những hoạt động cho giai đoạn đầu.

Trò chơi trí nhớ nào hợp với từng giai đoạn?

Các giai đoạn chỉ là cách gọi tương đối. Hãy theo những gì người thân thích hôm nay.

Trò chơi trí nhớ có giúp ích cho người sa sút trí tuệ không?

Chưa có trò chơi trí nhớ nào được chứng minh là điều trị, làm chậm hay ngăn chặn sa sút trí tuệ. Một tổng quan Cochrane về luyện nhận thức trên máy tính cho người suy giảm nhận thức nhẹ thấy bằng chứng còn quá ít để kết luận liệu nó có phòng ngừa được sa sút trí tuệ hay không. Bài viết về trò chơi trí não và sa sút trí tuệ của chúng tôi giải thích những gì các nghiên cứu cho thấy và không cho thấy.

Đó không phải là lý do để bỏ qua trò chơi. Alzheimer’s Association khuyên nên chú trọng niềm vui, không phải thành tích. Mười phút ghép hình và trò chuyện về chúng có thể thực sự là một phần đẹp trong ngày.

Còn trò chơi trí nhớ cho người cao tuổi không bị sa sút trí tuệ thì sao?

Nếu một người cao tuổi không gặp vấn đề về trí nhớ thích những câu đố có hẹn giờ, điểm số và cấp độ khó hơn, không có gì sai cả. Chỉ đừng trông cậy vào đó để bảo vệ khỏi sa sút trí tuệ; chưa có trò chơi nào được chứng minh làm được điều đó. Những cách chơi nhẹ nhàng ở trên cũng rất hợp khi nhiều thế hệ cùng chơi: ông bà sống chung với sa sút trí tuệ và một đứa cháu nhỏ có thể cùng một đội ghép hình, mà không ai bị kiểm tra cả.

Khi nào nên dừng hoặc đổi trò chơi?

Thở dài, đẩy máy tính bảng ra xa, nói “Tôi không làm được đâu” hay trông lo lắng đều là dấu hiệu nên làm cho dễ hơn hoặc dừng lại. Hãy thử ít ô hơn, lật hình ngửa lên, chuyển sang Tìm hình giống, hoặc chỉ cùng ngắm hình và trò chuyện. Nếu người thân không muốn chơi chút nào, cũng không sao. Hướng dẫn cách cùng nhau chơi trò chơi có thêm lời khuyên về nhịp độ và cách giúp đỡ.