Enyamukulo lixupi
Omaudano okupweda ko omatumbulo ohaa lesha etumbulo olo la shiivika nawa ndele taa kanghame manga inava tumbula oshitya shaxuuninwa, ngaashi «Ino vala oudjona manga...» Omunhu oo mu li naye ota pweda ko exulifo, ile ta hoolola mokati komahoololo avali ile atatu. Longifeni omatumbulo oo omunhu a kula nao, mu peeni omahoololo, ndele enyumuko keshe tali talika onga etameko liwa leenghundafana, halyekonakono kutya ola puka ile ola yuka. Golden Moments oi na omaudano a yandjwa oshali okupweda ko omatumbulo oo tamu dulu okudanena kotableta ile kokombiyuta.
- Longifeni omatumbulo omomwenyo nomomudingonoko womunhu oo mu li naye, ndele mu peeni ehoololo lexulifo ngeenge okunyamukula nopehe na omahoololo oshidjuu.
- Tumbuleni oshitukulwa shotete kashona nakashona, kanghameni, ndele teeleleni. Inamu endelela okupopya oshitya, noinamu mu pula ngaashi omakonakono.
- Tambuleni ko enyumuko keshe nawa. Tumbuleni «Oshiwa unene» ndele tamu kundafana kombinga yalo, ponhele yoku mu yukifa.
- Omatumbulo amwe otaa dulu okukala a fa a kwata moitya ya holekwa. Kaleni komatumbulo mayela notaa shiivika nawa kovanhu ovo ve li pokati ile pokuxuuninwa kwoudimbu komadiladilo.
- Kanghameni ngeenge ohokwe oya shuna pedu. Ominute 5 fiyo 10 domatumbulo otadi wanifa okukala efimbo liwa tali hafifa.
Kepandja eli (oitukulwa 7)
Oudano okupweda ko etumbulo ohau longifa etumbulo la shiivika nawa olo tali kanghama manga inali fika koshitya shalo shaxuuninwa. Kovanhu vahapu, osho ohashi kala ondjila iwa yokuhafela efimbo pamwe nopehe na oudjuu. Oudano ou ohau longo nawa molwaashi eendjovo oda kala da shiivika nale nokuli onale, nomunhu ina pumbwa okudimbuluka sha kombinga yonena. Omukanda ou otau yelifa nghee tamu dulu okudana, nghee tamu hoolola omatumbulo, nanghee tamu shi kaleke sha ngungumana.
Omaudano okupweda ko omatumbulo oshike?
Oudano omuxupi omo omunhu umwe ta lesha oshitukulwa shotete shetumbulo ndele mukwao ta pweda ko exulifo. Oihopaenenwa oi li ngaashi «Oilonga ohai popi i dule…» na «Okaana keenyofi ohaka kwata…» Omunhu ota dulu okupopya exulifo mokule, oku li ulika, ile okuhoolola mexulifo limwe lomomahoololo avali ile atatu oo tamu mu pe. Ovanhu vamwe ohava hafele okukala ovo tava lesha oshitukulwa shotete.
Golden Moments oi na oudano ou onga oudano wa yandjwa oshali okupweda ko omatumbulo noitya inene. Otamu dulu yo oku u dana nopehe na oshivi, tamu tumbula ashike oshitukulwa shotete ndele tamu teelele.
Nghee tamu dana, okatukulwa kokatukulwa
- Hoololeni efimbo la ngungumana ndele tamu kala omutumba mu li pomesho, mu taalelafana.
- Lesheni oshitukulwa shotete kashona nakashona, newi la nyika ohole, ndele tamu kanghama. National Institute on Aging otai kumaida okupopya kashona nokulongifa omatumbulo maxupi nomayele.
- Teeleleni. Mu peeni oule weedimbuluko. Ngeenge kape na sha tashi uya, mu peeni omahoololo avali ile atatu exulifo, limwe lomuo li li mondjila.
- Hafeleni enyumuko keshe. «Heeno, olo tuu olo» ile «Inandi shi diladila ngaho nale» otashi kaleke oinima ya nyika oukaume.
- Kundafaneni kombinga yetumbulo. Mu puleni kutya otali ti shike kuye, ile okwe li uda peni. Apa opo pe na oshilonga sholela.
- Kanghameni manga inava loloka. Omatumbulo mashona nehafo lixupi otashi wanifa efimbo liwa.
Okuyandja omahoololo nopehe na omapulo taa yelekwa
Omahoololo okuhoolola exulifo otaa dulu okuningifa oudano u kale upu, ashike otaa dulu yo okuuviwa ngaashi ekonakono ngeenge otaa yandjwa onga eshongo. Kalekeni omhepo ya manguluka. Tumbuleni «Owa hala okuuda exulifo ile okuhoolola limwe?» ponhele yokutya «Oshilipi shi li mondjila?» Yandjeni omahoololo konima eshi mwa teelela, hamanga omunhu inaa mona ompito yokunyamukula.
Ngeenge omunhu okwa handuka ile okwa fya ohoni, efaeni oudano ndele tamu i kushimwe. Omayele etu okukwatafana otaa yelifa nghee tamu dulu okulundulula oshinima nopehe na okupiyaaneka.
Okuhoolola omatumbulo oo taa wapalele omunhu
- Longifeni omatumbulo omunhu mwene. Puleni ovakwaneumbo kutya xe ile omushamane wavo oha ti shike luhapu. Omatumbulo okounona ohaa kala mapu okudimbulukiwa.
- Hoololeni omatumbulo maxupi omomwenyo wa keshe efiku. Outumbulilo kombinga yonghalo yomhepo, okombitha, moshikunino, oukwaneumbo nomafimbo omudo ohau shiivika nawa nohapu oku u landula.
- Kalekeni mayela. Omatumbulo oo a kwatelela keendjovo donale ile kelongo la kwata moiti otashi dulu okunyemateka. A kalekeni kwaavo have a hafele.
- Taleni elaka. Omatumbulo mahapu ihaa tolokwa nawa. Longifeni omatumbulo oo omunhu e a shiiva melaka laye mwene, nonande omu na oku a konga.
Omatumbulo paitukulwa
Oshihopaenenwa keshe shi li apa otashi ulike exulifo momakefa opo mu shi mone. Lesheni ashike oshitukulwa shotete, ndele tamu teelele.
- Onghalo yomhepo: «Odula manga inai toka…» (exulifo: «etango otali piti diva»); «Efuta keshe oli na…» (ongaba yalo).
- Okombitha noikulya: «Ovateleki vahapu…» (ohava nyona oshuumbululwa); «Ino vala oudjona manga…» (inakwi dalwa).
- Eumbo noukwaneumbo: «Eumbo omo omutima…» (u li); «Ohonde oi dule…» (omeva).
- Omafimbo omudo noshikunino: «Odula yaApilili otai eta…» (eengala daMei); «Osho to kunu osho to…» (teya).
Ongahelipi ngeenge omunhu ita dulu okunyamukula?
Ovanhu vamwe otashi dulika vehe mone eendjovo peenhele dopokuxuuninwa. Inamu efa po etumbulo. Li lesheni, limweneneni, ndele tamu shivi enyumuko neuliko lomake, nokunwefa omutwe, ile mokuhoolola efano. Okukala pamwe nomulandu wa shiivika natango oku li efimbo tamu hafele pamwe. Udafanifeni oudano ou nomusika, oshikunwa sha xwama, ile okuhola eke, ngaashi mu oilonga yavo ve li peenhele dopokuxuuninwa.
Eenghedi dikwao dokulongifa omatumbulo
Omatumbulo otaa twala nawa keenghundafana kombinga yonakudiwa yomunhu. Otamu dulu okushiva omahokololo nomapulo aa e li mu omapulo okudimbulukifa onakudiwa, ile tamu dana oudano wa faafana ngaashi oukalata veenghundafana. Komadiladilo mahapu efiku alishe, taleni oilonga yovanhu ovo ve na oudimbu komadiladilo.
Omapulo haa pulwa olundji
Omaudano okupweda ko omatumbulo oshike kwaavo ve na oudimbu komadiladilo?
Oudano oo hau lesha etumbulo la shiivika nawa fiyo okoshitya shaxuuninwa, ndele tau shivi omunhu e li pwede ko. Ovanhu otava dulu okupopya exulifo mokule, okuulika ehoololo, ile ashike okuhafela okupwilikina ketumbulo. Golden Moments oi na oludalo la yandjwa oshali olo hali ulike omahoololo koshivi nokuhololola exulifo nombili.
Okupweda ko omatumbulo okwekonakono ledimbuluko?
Otashi dulu okuuviwa ngaho ngeenge otashi danwa ngaashi omapulo taa yelekwa. Shi daneni onga efimbo la ngungumana tamu hafele pamwe, yandjeni omahoololo, efaeni enyumuko keshe tali eta oupyakadi, ndele inamu ulikila nande oshoongalele. Elalakano okuhafela nokukundafana.
Omatumbulo elipi haa longo nawa novakulunhu ovo ve na oudimbu komadiladilo?
Omatumbulo maxupi notaa shiivika nawa kombinga yomwenyo wa keshe efiku ohaa longo nawa unene: kombinga yonghalo yomhepo, mokombitha nomeumbo, nosho yo kombinga youkwaneumbo ile yomafimbo omudo. Omatumbulo omounyasha womunhu ohaa kala mapu okudimbulukiwa. Henukeni omatumbulo a kwata moitya idjuu, osheshi otaa dulu okunyemateka.
Oshike tu na okuninga ngeenge omunhu okwa yandje exulifo limwe la yooloka?
Li tambuleni ko nombili ndele tamu mu pula kutya otali ti shike kuye. Ovanhu vahapu ohava yandje exulifo limwe la yooloka ndele li li nawa, ile exulifo letumbulo limwe vali. Li longifeni onga ondjila yokutameka eenghundafana kombinga yomwenyo waye.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease: Do's and Don'ts · National Institute on Aging
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS