Bíwó kárì kámáwù-a am so dimentia-a ro

Bíwó kárì kámáwù-a shima kárì nzundǝma fal, kalma daryeye-a ro cədinə dǝn dajin. Am ngəwu ro, ada shima futu kǝji-a, kəltǝgǝna bawo-a, rokko badiyaram. Bíwó adǝ cidajin, dalilnzǝ kárìwa dǝ kərma-a kuru nzundǝma, kuru kam dǝ awo ku kawu ye taktǝro majin ba. Kǝla adǝbe lan, futu bíwòye, futu kárì kartǝye, kuru futu nashadǝro rotǝye bayantǝgǝna.

Bíwó kárì kámáwù-a awi?

Shima bíwó kərtəma fal, kam fal kárì nzundǝma-a bǝlinzǝ kǝran, kuru kam fallǝ daryeye-a kamzəyin. Misallo: «Ci ngǝla mana-a kozəna…» kuru «Kùkùwa badiyaramma…» Kam dǝ jaawó-a ma-a lan wuljin, kartəro, ra kərtəwa indin yaskə yaskə lan faidatəro. Am laa bǝlin badiyaramma ro walzaro cərayin.

Golden Moments ada-a bíwó kárì kámáwù-a nduli ro ruwo kura-a lan yitin. Skreen bawo-a lan ye bíwò, bǝlin dǝ-a wulne kuru tome.

Futu bíwòye, kǝla kǝla

1. Sa nashadǝma kartə kuru kam dǝ-a fǝlezǝne, shimnzǝ shimnzǝro napne.
2. Bǝlin badiyaramma-a nashadǝro wulne, ma kǝji-a lan, kuru datə. National Institute on Aging nashadǝro manazǝ kuru kárìwa kərtəma-a faidatəro shawari yitin.
3. Tome. Sekond laa nankaro yite. Awo wuljǝnyi dǝn, kərtəwa indin yaskə yaskə yite, falnzǝ kalkal.
4. Jaawó yaye kǝjiro gotə. «Aa, tǝda shima» ra «Adǝ taktǝni» mana-a nashadǝro rotəyin.
5. Kǝla kárì dǝbe mana badiyene. Maana-a awi ro koro, ra ndaran fanzǝna ro. Ndaradǝn faida kǝrma-a mbeji.
6. Kǝltǝgǝnazǝn kawu danne. Kárì laa kuru kashim fal, kǝltǝram kǝskema-a sǝddana.

Kərtə-a jarabtǝ bawo ro yitǝ

Kərtəwa ngəwu yitǝ bíwó-a kǝmbuyin, amma jarabtǝro tǝdin, futu yitǝnama-a jarab gǝnyi ro lejin dǝ. Mana-a nashadǝro rotə. «Daryeye-a fangeramma ra kərtəro kartǝmma?» ne, «Fin dǝ?» gǝnyi. Kam dǝ jaawóbe sa yitənadǝn, ngawo kərtəwa-a yite, kawunzǝ gǝnyi.

Kam dǝ hangalnzǝ kǝltǝgǝna ra nangujǝna dǝn, bíwó-a kolne kuru awo gade ro letə. Shawariwa mana-a ye futu nashadǝro faltǝye fǝletǝyin.

Kárìwa kam dǝ ro kalkal kartǝ

• Kárìwa kam dǝ nzundǝna-a faidatə. Yalla-a koro bawa-a ra kǝm-a awi wuljǝn. Kárìwa ngəwonzǝye so asuturo notə ro ngǝla.
• Kárìwa kərtəma-a, kǝndarambe-a kartə. Kárìwa samibe, fadoye, kulo, yalla-a kuru sa-a ye asuturo nzundǝma.
• Tǝlamma ro rotə. Kárìwa kalma kərmaye-a ra mana ashirro tǝdana so hangal kəskajin. Am so cərazana so ro kolne.
• Tǝlam kartə. Kárìwa laa tǝlam gade ro faltəgǝyin ba. Kam dǝ tǝlamnzǝ lan nzundǝna-a faidatə, kárì burin mbejiya ye.

Kárìwa kǝla lamba-a lan

Misallo cidiye so dǝn, daryeye-a (kurok lan) nəm-a ro yitǝna. Bǝlin badiyaramma-a bas wulne, kuru tome.

• Same: «Ingəshi lǝptur kawunzǝn…» (darye: «kawsu ngǝla waljin»); «Fǝlezǝk yaye…» (nasha-a cərawudin).
• Fado-a kǝmbu-a: «Fadoye ngəwu…» (kǝskǝ-a bannajin); «Kùkùwa kərtə ngawo lan…» (nzəra).
• Fato-a yalla-a: «Fato shima ndaran karəngǝ…» (mbeji); «Bu shima ingi-a kozəna…» (kǝnzu).
• Sa-a kulo-a: «Ingəshi sa falbe…» (furə sa indibe cəkkin); «Awo nəmamma…» (kamzəmin).

Kam dǝ jaawó yitəro tinzǝnyi dǝ, awi?

Am laa dawun darye-a lan mana findoro tinzǝnyi. Kárì-a kolne. Wulne, kashim ne, kuru jaawó-a alama lan, kǝla bəlin, ra foto kartǝro bowone. Kárì nzundǝma-a rokko fanjǝn dǝ, shima sa rokko badiyaramma. Bíwó adǝ-a kǝla yila, yaskə kǝnji kǝjibe, ra musko tǝtabe-a rokko badiyene, futu bíwówa dawun darye-a ye lan.

Futu gade lan kárìwa-a faidatǝ

Kárìwa mana kǝla kǝndaram kambe-a lan badiyaram. Koro kǝndarambe lan mana badiyaramma ro bowone, ra bíwó kalkal gade mana kartǝbe lan bíwone. Kǝla yawobe kǝndarambe-a lan nasha gade ro, bíwówa am so dimentia-a ro rui.