Timminde konguɗi ngam mawɓe wondi e majjere hakkillaaji

Fijirde timminde konguɗi huutorto ko kongol anndaaɗo ngal dartata hade helmere sakkitiinde. Heddiiɓe heewɓe ina njogii ɗum ko feere nde mettaani, nde lollinɗe ngam lollirde sahaa. Fijirde nde ina golla sabu konnguɗi ɗin ko booyɗi, anndaaɗi, tee neɗɗo mo toppitotoɗaa soklaani siftorde hay huunde baɗte hannde. Ndee janngirde ina sifta no fijirtee, no suɓortee konguɗi, e no ɗum waɗiree no deeƴiri.

Ko honɗum woni fijirde timminde konguɗi?

Ko fijirde daɓɓunde nde gooto janngata feccere aranere kongol, goɗɗo oo timmina jaabawol ngol. Yeruuji ina mbaawi wonde « Golle ina ɓuri konguɗi… » e « Sondu araani ina heɓa… » Neɗɗo mo toppitotoɗaa ina waawi wowlude jaabawol, fiŋtude ɗum, walla suɓaade e jaabawuuji ɗiɗi walla tati ɗi ndokkaa. Woɗɓe ina njiɗi wonde ɓeen janngoowo feccere aranere.

Golden Moments ina hokka ɗum ko fijirde timminde konguɗi nde yoɓetaake jogiinde binndol mawngol. Aɗa waawi kadi fijirde tawa alaa yaynirde, so wowlude tan feccere aranere, reenaade.

No fijirtee, e daawal e daawal

1. Suɓo sahaa deeƴɗo tee njooɗaa e tolno gite, haa yeeso neɗɗo mo toppitotoɗaa.
2. Janngu feccere aranere sako sako, e daande welnde, dartin. National Institute on Aging ina wasiyaa yo wowlee sako sako, huutoraa kadi konguɗi daɓɓuɗi, laaɓtuɗi.
3. Reeno. Hokku leƴƴi seeɗa. So hay huunde araani, hokku jaabawuuji ɗiɗi walla tati, gootel heen ena moƴƴi.
4. Weltor jaabawol kala. « Eey, ko ɗuum » walla « Mi miijaaki ɗum nii » ina waɗa ɗum no newori.
5. Yeewtu baɗte kongol ngol. Naamno ko ɗum firtata e makko, walla to o nanunoo ɗum. Ko ɗoo nafa ɓurɗo teeŋtude woni.
6. Dartin hade o tampude. Konguɗi seeɗa e jaltooje ina timmina waktu moƴƴo.

Hokkude cuɓorɗe tawa wonaa ƴeewndo

Jaabawuuji cuɓoraaɗi ena mbaawi newninde fijirde nde, kono ina mbaawi kadi wayde ƴeewndo so cuɓoraaɗi hono feddude. Ɓoowu no deeƴiri. Mbiy « Aɗa yiɗi heɗaade jaabawol walla suɓaade gootel? » hoto mbiy « Hol heen woni moƴƴo? » Hokku cuɓorɗe caggal nde reenaa, wonaa hade neɗɗo oo etaade jaabaade.

So neɗɗo oo mettiima walla hersiima, accu fijirde nde, ɓennitaa e huunde woɗnde. Peeje amen yeewtere ina cifta no waylortee feere tawa alaa mettagol.

Suɓaade konguɗi potɗi e neɗɗo oo

• Huutoro konguɗi neɗɗo oo tigi. Naamno ɓesngu ɗum ko ben makko walla jom galle makko heewnoo wowlude. Konguɗi iwɗi e neʼugol ina keewi ɓurde newaade.
• Suɓo konguɗi daɓɓuɗi, ñalnde kala. Konguɗi baɗte weeyo, deftere, ngata, ɓesngu e dummbuuji ena keewi, ena newi kadi faamde.
• Ɓoowu no laaɓiri. Tinndinooje tuugniiɗe e konnguɗi kiɗɗi walla ekkitinol ena mbaawi jilɓude. Maru ɗum ngam yimɓe ɓe ɗum yiɗi.
• Ƴeewto ɗemngal ngal. Konguɗi keewi waylitaaki so firtaama. Huutoro konguɗi ɗi neɗɗo oo anndi e ɗemngal mum, hay so aɗa yiɗi ɗaɓɓude konguɗi kesi.

Konguɗi e lowre lowre

E yeru kala les ɗoo, jaabawol ngol ina e nder cuuɗi ɗiɗi ngam ma. Janngu feccere aranere tan, reeno.

• Weeyo: « Nduungu hade waktu… » (jaabawol: « weeyo ina laaɓa »); « Duulnde kala ina jogii… » (ko moƴƴi mum).
• Deftere e naamdu: « Defuɓe ɓurɓe heewde… » (ina bonna liɗɗi); « Hoto limir cuɗi gertuɗi… » (hade ɗi yaltude).
• Galle e ɓesngu: « Galle ko toon ɓernde… » (wonata); « Ƴiiƴam ina ɓuri… » (ndiyam).
• Dummbuuji e ngata: « Nduungu dummbu… » (ina addana puɗi); « Ko a awi… » (ko ñaggataa).

Hol ko waɗetee so neɗɗo oo waawaa jaabaade?

Woɗɓe waawataa heɓde konnguɗi e daawal sakkitowal. Hoto accu kongol ngol. Janngu ɗum, mooso, noddu jaabawol e jukkorgal, yeru e hoore, walla suɓaade natal. Lollirde daande anndaande ko kadi sahaa lollirɗo. Renndin fijirde nde e gaaci, njaram ɓuuɓɗam, walla muusgol juungo, hono no woni e golle amen e daawal sakkitowal.

Peeje goɗɗe ngam huutoraade konguɗi

Konguɗi ena keewi nawrude e yeewtere baɗte ko neɗɗo oo rewi. Aɗa waawi naamnaade taali e ballal naamne iwɗe e naamne ciftorgol, walla fijirde yahdiinde hono karte yeewtere. Ngam miijooji goɗɗi e nder ñalnde, ƴeew golle ngam yimɓe wondi e majjere hakkillaaji.