Mmuae tiawa no
Nhwehwɛmu a wɔyɛ mmere pii bi kyerɛ sɛ ada a ɛyɛ tiaa wɔ wo mfeɛ a ɛreba mu ka ho sɛ dementia asiane bɛkɔ so, na adwumayɛ bi wɔ nhwehwɛmu a wɔyɛ wɔ mmoa mu kyerɛ sɛ ada ebetumi aboa ntini sɛ ɔbɛpopa nneɛma a ɛyɛ bɔne wɔ adwene mu. Nhwehwɛmu yi ka ho nnɛ, na 2024 Lancet Commission amfa ada nkɔ nea ɛma asiane bɛkɔ so no mu. Ada a wɔde ayɛ daa boa ɔbarima anaa ɔbaa ne nkitahodie da biara da. Ada ho haw wɔ dementia mu yɛ mmerɛ, na ɛsɛ sɛ wobɛka kyerɛ dokota.
- Nhwehwɛmu a wɔyɛ UK wɔ mfe 25 bi kyerɛ sɛ nnipa bi, mpempem 8 bi, a wɔdaa mmere 6 anaa ɛsɛ ntem wɔ wɔn mfe a wɔwɔ mfe 50 ne 60 mu no, asiane dementia kɔ so pii.
- Ada nsakra nso betumi aba sɛ dementia ahyɛ wɔ ase, enti ɛyɛ den sɛ wobɛhu nea ɛde ba ne nea ɛba akyiri.
- Nhwehwɛmu a ɛkyerɛ sɛ ada yi beta-amyloid afi ntini mu yɛ nokware nanso ɛrehyɛ ase; ɛboro so wɔ mmoa mu.
- Sleep apnea yɛ mmerɛ, wɔbɛtumi asan ayɛ ho yiye, na nhwehwɛmu bi kyerɛ sɛ ɛka ho ne dementia; ɛsɛ sɛ wohwɛ sɛ wo nnɛn yɛ mmerɛ anaa wo ada yɛ wo nwene ɛnkɔ so.
- Ɛnsɛ sɛ wo anaa wo a wohwɛ no fi ada ayaayaa dwuma, gyae anaa sesa ada ayaayaa biara, gye sɛ dokota aka ho.
Wɔ kratafa yi so (7 afã horow) .
Ada ne adwene yare wɔ hokwan a ɛda mu, nanso sɛnea ɛyɛ no hɔ ka ho ɛda so. Nhwehwɛmu bi kyerɛ sɛ ada a ɛyɛ tiaa ka ho sɛ dementia asiane bɛkɔ so. Dementia nso de, ɛtwa ada so pii. Saa kyerɛwsɛm yi kyerɛkyerɛ nea nhwehwɛmu kyerɛ ne nea ɛnkyerɛ, ɛma ada nhyehyɛe a ɛyɛ mfaso, ne ada ho haw a ɛba dementia mu daa. Ɛnka aduru ada ho nsɛm; saa nsɛm no ho kasa ne dokota.
Ɛnyɛ sɛ ada a ɛyɛ bɔne ka ho sɛ dementia ba anaa?
Nhwehwɛmu bi a wɔyɛ mfe pii kyerɛ sɛ ada a ɛyɛ tiaa ka ho sɛ dementia asiane bɛkɔ so, nanso nsɛm no nni mu yie.
- Mfe 25 UK nhwehwɛmu. Nhwehwɛfo daa nnipa bi, mpempem 8 bi, so wɔ Whitehall II nhwehwɛmu mu. Nnipa a wɔdaa mmere 6 anaa ɛsɛ ntem wɔ wɔn mfe 50 anaa 60 no, dementia kɔ so pii akyiri yi, sɛ wɔn a wɔdaa mmere 7 daa. Nnipa a wɔdaa mmere 6 anaa ɛsɛ ntem wɔ wɔn mfe 50, 60 ne 70 no, asiane no ne ɔha 30 bi pii sɛ wɔn a wɔdaa mmere 7 daa. Saa nhwehwɛmu yi yɛ nhwɛso, enti ɛkyerɛ ntam kɔ, nanso ɛnkyerɛ sɛ ɛyɛ nea ɛde ba.
- Lancet Commission adwene. 2024 Lancet Commission amfa ada nkɔ ne nneɛma 14 a wɔbɛtumi asesa a wɔaka no mu. Wɔkaa sɛ nsɛm no nni mu yie sɛ ɛbɛyɛ. Ɛyɛ biribi ne sɛ “reverse causation”: dementia a ɛba ntini mu ansa na wɔaka sɛ obi wɔ yaw no betumi ayɛ ada ho haw. Nhwehwɛmu kɛse bi mu no, ada a ɛyɛ tenten ne dementia ntam ntenenee no wie sɛ wɔpo mfe abien a ɛdi kan no.
Enti ɛnyɛ ade a ɛsɛ sɛ wosuro sɛ wodaa anadwo tiaa daa daa. Ada a ɛyɛ daa, a ɛyɛ mfaso, yɛ nea ɛsɛ sɛ yɛpɛ, efisɛ ɛboa adwene ahoɔden, nkaeɛ ne ahobammɔ nnɛ.
Nea “ntini popa” ada nhwehwɛmu ne dɛn?
Wɔabɔ wo ho ban sɛ ada “popa” ntini. Saa adwene no fi nhwehwɛmu nokware mu, nanso ɛrehyɛ ase.
- Mmoa mu. Afe 2013 nhwehwɛmu bi a NIH kyerɛɛ kyerɛɛ sɛ ntini nkaaboa a ɛda ntam wɔ ntini mu kɔɔ so ɔha 60 bi bere a mmoa daa. Nsuo kɔ ntini mu yiye wɔ nea wɔfrɛ glymphatic system mu, na beta-amyloid, protein a ɛka ho ne Alzheimer’s, fii ntini a mmoa a wɔdaa no mu ntɛmntɛm.
- Nnipa. Afe 2018 nhwehwɛmu ketewa bi ho hwɛɛ nnipa a wɔyɛ ahoɔden 20, a wɔn mfe yɛ 22 kɔsi 72, bere a wɔdaa mmere a ɛyɛ daa anadwo no ne bere a wɔantɔ mmere anadwo biara. Bere a wɔantɔ mmere no, ntini scan no beta-amyloid nsɛnkyerɛnne kɔɔ so ɔha 5 bi wɔ ntini mpɔn bi mu, ebinom a ɛboa ma mmerɛ, a ɛyɛ hippocampus, a ɛyɛ ntini kwan a ɛho hia ma nkaeɛ. Nhwehwɛfo no frɛɛ no adanse a ɛreba mu. Wɔanka sɛ wonnim sɛ nsakra yi bɛkɔ wɔ nna a wɔadi so anaa sɛ ɛkyerɛ sɛ ntini popa yɛ mmerɛ anaa amyloid a wɔreyɛ pii.
- Ɛyɛ ɔkwan abien. Lancet Commission ka sɛ amyloid a ɛboaboa nso betumi abɔ ada ho haw wɔ nnipa a wɔn mfe ayɛ wɔn mu.
Saa nhwehwɛmu yi boa ma yɛte nea nhwehwɛfo pɛ ada no. Ɛnkyerɛ sɛ ada a ɛyɛ yiye twa Alzheimer’s.
Ada nhyehyɛe bɛn na ebetumi aboa?
Nnipa a wɔn mfe ayɛ wɔn hia ada dɔnhwa 7 kɔsi 9 wɔ anadwo biara, sɛnea nnipa foforɔ hia, sɛnea National Institute on Aging (NIA) ka. Ne nkyerɛkyerɛ mu bi ne yei:
- Di nhyehyɛe a ɛte nka. Da na sɔre bere ko da biara, sɛ ɛyɛ awoada mpɛn so.
- Yɛ anadwo a ɛbɛma wo ho adwo. Kenkan, tie nnwom a ɛma wo ho ayɛ dɛ anaa fɔ nsuo a ɛyɛ hyew ansa na woda.
- Ma wo dadan nyɛ fɛ, nkwanta ne nhyew nso.
- Gyae kɔfi a ɛwɔ anadwo. Kɔfi, tii, soda ne sokɔlɛte betumi ama wɔn ho nnyae.
- Gyae nsã, ɛmfa ho sɛ ɛyɛ sɛ nsã ketewa, NIA kyerɛ.
- Gyae aduane kɛse ɛberɛ a ɛbɛyɛ nkɔnsɔ 2 kɔsi 3 ansa na wodaa, ne nsuo kɛse anadwo.
- Di adwuma mu da biara, nanso nnyɛ no nkɔnsɔ 3 ansa na wodaa. Hwɛ yɛn exercise guide.
- Ma nhwehwɛmu ahoɔfɛ nnkɔ dadan mu. NIA ka sɛ ɛnsɛ sɛ wohwɛ TV anaa de computer, foon anaa tablet di adwuma wɔ hɔ.
- Gyae nna anadwo anaa nna a ɛyɛ nkyɛnkyɛn ɛberɛ a ɛbɛyɛ.
Ada ho haw wɔ dementia mu
Ada ho nsakrae yɛ mmerɛ wɔ dementia mu. NIA kyerɛ sɛ ada pii anaa ada kakraa, sɛ wosɔre anadwo mpɛn pii, ne sɛ wodaa nna pii wɔ awia. Ɛka nso sundowning ho: ahonyadeɛ, ahohiahia anaa adwene a ɛyɛ den a ɛfiri ahyɛ ase anaa ɛyɛ kɛse bere a owia reguu.
NIA akwankyerɛ ma wɔn a wɔhwɛ nnipa ni:
- Nya owia ne nneyɛe anɛ. Fi dadan mu kɔ awiri anaa tena dadaso hɔ wɔ awia mu, na boa ɔno ma ɔyɛ adwuma da biara. Owia pɛpɛɛpɛ betumi aboa ma nipadua anadwo ne awia ntam ahyehyɛ mu.
- Hyehyɛ adwuma a ɛyɛ den ma anɛ. Sɔ hwɛ sɛ wobɛsu anɛ anaa wobɛdi aduane kɛse awia mpanyinfoɔ.
- Ma nna a wɔda mpɛn yɛ ketewa na ɛyɛ anɛ. Gyae dadaa wɔ nna a ɛyɛ akyiri.
- Ma anadwo nyɛ dɛ. Ma hann nyɛ kumaa, yɛ nnwom a ɛma ho ayɛ dɛ sɛ ɔpɛ. Yɛn late-day restlessness guide wɔ adwene foforɔ.
- Di sɔre bere a ɛyɛ pɛpɛɛpɛ. NIA ka sɛ ɛyɛ mfaso sɛ wokenkan nkyɛn anadwo bere koro. Nhyehyɛe a ɛte nka da biara boa nso.
- Gyae kɔfi ne nsã.
- Fa nkanea hyerɛn wɔ dadan, awia ne nsuo dan mu.
Sɛ obi sɔre anadwo a, NIA home safety tips ka sɛ ɛsɛ sɛ wɔfa nkanea anaa nkanea a ɛyɛ adwuma sɛ ɔbɛn, ɛbɛyɛ den wɔ nsuo dan mu, wɔnkɔ ntem a ɛyɛ kɔ wɔ ɛsɔ no, na wɔkora aduru wɔ beaeɛ a wɔde hwammɔ ho.
Anadwo kakraa a ɛyɛ dwodwo ne ahomaa betumi ama mo mmienu ahomaa. Sɔ hwɛ Calm Breathing a ɛyɛ nkɔso anaa Conversation Cards a ɛyɛ dwodwo. Gyae biribi a ɛbɛma adwene ahoɔden wɔ dadan ho, na gyae bere a obi no ayɛ ɔhoa.
Ada a ɛyɛ mmerɛ nso bɛma wɔn a wɔhwɛ nnipa ayɛ abɛn. Yɛn caregiver self-care guide kyerɛkyerɛ nneɛma a ebetumi aboa wo ma wonya ahomaa ne boa.
Sleep apnea ho nsɛm ne dɛn?
Sleep apnea de ntɛntɛn ahome a ɛyɛ tiaa ba ada mu, ɛbɛyɛ mpɛn pii anadwo biara. NIA ka sɛ sɛ wɔmfa ho kyɛ a, ebetumi de nsɛm a ɛyɛ mmerɛ te sɛ mogya kɔ so pii, strok anaa adwene a ɛyɛ mmerɛ. Nsɛnkyerɛnne ne nsukɔ a ɛyɛ den ne ɛdeɛ a wosɔre so wɔ awia mu, na nnipa pii nnim sɛ wɔwɔ saa yare yi. Lancet Commission kyerɛ nhwehwɛmu 11 bi a ɛkyerɛɛ sɛ nnipa a wɔwɔ sleep apnea no, dementia asiane kɔɔ so ɔha 43 bi. Nanso, nhwehwɛmu bi amfa ɔhaw ho nni hwɛ, enti ɛnyɛ nokware koraa.
Wobetumi adwene sleep apnea na wɔayɛ ho yiye. NIA ka sɛ CPAP machine yɛ mmoa daa. Sɛ wo anaa obi a wohwɛ no nsuo mpɛn pii anadwo, sɛ ɔhome gyae anadwo, anaa ɔsɔre a ɛyɛ den wɔ awia mu, ka kyerɛ dokota.
Nsɛm ho wɔ ada aduru ho
Yɛnnkyerɛ akwankyerɛ wɔ ada aduru anaa nnuro ho. NIA ka sɛ ada aduru betumi aboa ma bere tiaa, nanso ɛnyɛ yare sesa biara wɔ insomnia mu. Ɛka nso sɛ aduru bi a wɔde ma nnipa a wɔwɔ Alzheimer’s ada no betumi ama wɔn ayɛ abotiri, ahwɛ sɛ wɔrekɔ fam, anaa adwene a ɛyɛ mmerɛ. Mma wo nnyɛ ada aduru biara, ɛmfa ho sɛ ɛyɛ aduru a wɔtɔ aduaban so, nnyae anaa nsesa biara, a worennka kyerɛ dokota anaa aduru hwɛfo.
Ka kyerɛ dokota
Hwɛ dokota sɛ wo anaa obi a wohwɛ no daa daa ayɛ mmerɛ, ɔsɔre anadwo pii, ɔsɔre ntɛm wɔ anadwo, anaa ɔhome gyae anadwo. Sɛ ada ho haw wɔ dementia mu toa so a, NIA kyerɛ sɛ wohwehwɛ ɔyaresa boasetɔ. Nsɛm bi a ɛbɛyɛ den a nsɛnkyerɛnne a wobɛhunu wɔ nhwehwɛmu mu betumi aka no ne ɔhaw, ada yare foforɔ, yare anaa aduru ho nneyɛe. Adwene a ɛyɛ mmerɛ pɛn, anaa ada ho nsakrae a ɛba adwene mmerɛ ho, hia ayaresa vinyɛn. Read when to see a doctor.
Saa kyerɛwsɛm yi yɛ nkyerɛkyerɛ a ɛfa nneɛma a ɛyɛ daa, ɛnyɛ yaresa akwankyerɛ. Hwɛ yɛn medical disclaimer.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Ada a ɛyɛ bɔne ma Alzheimer's ba anaa?
Wɔnhunu saa nneɛma yi nni hɔ. Nhwehwɛmu bi kyerɛ sɛ ada a ɛyɛ tiaa ka ho sɛ dementia asiane bɛkɔ so, nanso dementia ankasa ma ada nni yiye, na ɛtɔ mfe pii ansa na wɔaka sɛ obi wɔ yaw no. Nhwehwɛmu a wɔyɛ wɔ 2024 Lancet Commission kyerɛɛ sɛ nsɛm no nni mu yie sɛ wobɛka ada sɛ ɛbɛyɛ asiane a wɔbɛtumi asesa.
Mfeɛ nkɔ, ada dɛn na nnipa a wɔn mfe ayɛ wɔn de hia?
National Institute on Aging ka sɛ nnipa a wɔn mfe ayɛ wɔn de ada sɛ nnipa a wɔnyɛ wɔn mfe, nea ɛyɛ dɔnhwa 7 kɔsi 9 wɔ anadwo biara. Nnipa pii a wɔn mfe ayɛ wɔn daa ne sɛ wɔda anadwo nna ansa na wɔayɛ, na wɔsatɔ ansa na wɔaba, nea ɛyɛ nneɛma a ɛwɔ hɔ daa.
Adɛn nti na obi a ɔwɔ dementia da ɛda na ɔsatɔ anadwo?
Dementia betumi ano nhyehyɛe a ɔfa ne nneɛma ho, enti ada ne sɔre bere bɛyera. Ɔyare, abotiri, ɔkɔm anaa aduru a ɛyɛ nsunsuma nso betumi ayɛ adwuma mu. Owia, adwuma a ɛyɛ da biara ne nhyehyɛe a ɛyɛ dwodwo anadwo betumi aboa. Dokota betumi ahwehwɛ nneɛma a ɛma ɛyɛ den a wobetumi asesa.
Ɛsɛ sɛ me de ada aduru ma obi a mehwɛ no?
Kasa wɔ ne dokota nkyɛn ansa na wobɛyɛ, ɛmfa ho sɛ aduru no yɛ nea wotɔ wɔ aduaban so. National Institute on Aging ka sɛ aduru bi a wɔde ma ada betumi de nsunsuma, nnaadaa ne ɔkwan a ɛyɛ nwene ma nnipa a wɔwɔ Alzheimer's.
Nneɛma a wonya fi mu
Yɛde link kɔ ahyehyɛde ahorow ne adesua ahorow a krataafa yi de ne ho to so no so. Wɔhwɛɛ emu biara bere a wɔyɛɛ kratafa no foforo no.
- Association of sleep duration in middle and old age with incidence of dementia · Nature Communications
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Brain may flush out toxins during sleep · National Institutes of Health
- β-Amyloid accumulation in the human brain after one night of sleep deprivation · Proceedings of the National Academy of Sciences
- Sleep and Older Adults · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging
- Managing Sleep Problems in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging