Jawawu karawa
Kəla suro am dementia-a kargata ro, mana adə shima mana kəlanzə kaman, jarabta gəni. Kəla awo burwoyen nozəna lan koro: yina kəribe, mana kəribe, bərni kəribe-a kəndo kəribe-a. Sabiye jawawu indi-au yakkə-a fǝlezə. Jawawu-a kəjiro gulzə, kam falma cidajin ba, lamba ba, kuru jawawu fal-a mana-a badizayin. Sədə-a jawawu kartə-a diwo badijinro, kəla «adə au adə»-a jawawu diwi ba-a fǝlezə.
- Awo burwoyen nozəna lan koro: yina, mana kəribe, bərni, kəmbo-a kəndo kəribe-a.
- Jawawu indi-au yakkə-a fǝlezə, kam adə asutu ro cizəyin ba, hangalnzən nozəyin.
- Jawawu-a kəjiro gulzə kuru fuwuro lene. Zanyi mana badizəyinma shima zanyi ngəla.
- Lamba ba, gərəgərə ba, kam falma bowotin ba. Nasha sammaro jawawu cido.
- Jawawu kartə-a zaktu badijinro, kəla «adə au adə»-a jawawu kalkal ba-a ro gade.
Suro shafi adǝlan (fannu 9)
- Futu kəla suro am dementia-a kargata ro faidajin?
- Kəla suro yina-a cidawa kənjobe-a lan
- Kəla suro kəndo kəribe
- Bərni, kəla alabe-a nasha-a
- Kəla suro kəmbo-a wasanni-a
- Mana kəribe nozəna
- Kəla «adə au adə»-a jawawu diwi ba
- Futu kəla suro nasha jamabe lan au nasha cidaramaye lan lezəyin?
- Sabiye fuwun nəmkəltə gərtəji
Kəla suro shima cidawa nasha jamabe-a cidawa kawube-a lan zauro məradətəna, kuru yalla ngəwu dabu kəndobe lanma sadin. Adatə lamba-a kam falma jawawu cibe-a lan sadinro, kam dementia-a kargata-a kasuwa ro cizəyin. Hangal kəji-a lan sadinro, shima dalil ngəla mana fanjinə. Cidiya adən kəla suro 50 jawawu-a kuru mana-a badizəyinro awo-a, kuru ngawo adən futu sa adə lezəyin.
Futu kəla suro am dementia-a kargata ro faidajin?
Awo burwoyen asutu-a kuru hangalnzan nozəna-a ro kəla de, kuru jawawu yaye ngəla ro kəbbu.
- Awo burwoyen kəlanzan koro. Alzheimer’s Association gulzəna, alamaram badiyaram Alzheimer’s-be zauro fəlifitəna shima awo bərin asutə-a mənjin. Yina, mana kəribe-a kəndo kəribe-a saa ngəwu kawuyen adə shima dalil ngəla waljin.
- Sabiye jawawu-a fǝlezə. Jawawu kalkal-a indi-au yakkə-a lan kartə adə asutu ro gulnəmma ngalwo.
- Kəla-a kura ro korane kuru kura ro fǝlezə. Allo kərabe au tablɛt kura ro gotə am fanjaro kasuwa sadinma-a banajin.
- Jawawu-a kəjiro gulzə. Nduma nozəniya, kəjiro gulne kuru fuwuro lene. «Nonəmma, noŋa!» gulnəmmi.
- Lamba ba. Kam fal ro ba, tebur fal ro ba. Am lamba cizəyiya, lamba nasha sammabe fal gotə.
- Kam falma bowotin ba. Kam yaye jawawu cizo. Kam fal-a kəla sadinro, sammaro jawawu de: «Wuma piano-a ngawon. Nyi ye futu tammanəm?»
- Mana badizəyin-a faidatə. Jawawu shima badiyaram gəni, daji gəni. Mana fanjə shima nia kalkal.
- Kursu ro gotə. Kəla suro mewu, dawunzan mana-a, adəma məradə.
National Institute on Aging dokari kalkal adəgaima bayanzəna: kərtəgə-a rui kuru kam adə nasara fandona ro yizzənaro tawakkə. Alzheimer’s Foundation of America kəla suro-a cidawa badiyarambe burwoyen lan bowoje. Dawunbe lan, jawawu indi-a gotə kuru mana badizəyin-a faidatə. Ngawon, cidiya adəben kəla «adə au adə»-a jawawu diwi ba-a ro gade.
Kəla suro yina-a cidawa kənjobe-a lan
Jawawu shima kura ro. Kəla adə kam adə ro lezə: kam Motown lan kura kənama-a yindima gade məradəjin, kam yina kura kəribe lan kura kənama-a gade məradəjin.
| Kəla | Jawawu-a | Mana-a badizə |
|---|---|---|
| Nduma Mai Rock and Roll ro bowono? | Elvis Presley, Frank Sinatra, Bing Crosby | Elvis-a TV lan ruyem wa? |
| Nduma yindima-a Ol’ Blue Eyes ro bowono? | Dean Martin, Frank Sinatra, Perry Como | Yina Sinatra-be jiri fiye raammana? |
| Bing Crosby kənəshim ngəlin kəna laa… | Christmas, lərusa, fato | Layər fal sammaro yine |
| Louis Armstrong «What a Wonderful…» yikəna | Yimbi, Dunya, Ro | Awi dunyabe-a ngəla ro sadin? |
| «Over the Rainbow»-a Judy Garland filim jiri fin lan yikəna? | The Wizard of Oz, Gone with the Wind, Singin’ in the Rain | Nda filim raammana-a ruyem? |
| Ndu «I Love Lucy» lan Lucy ro sadəna? | Lucille Ball, Doris Day, Betty White | Filim wa fiye yallan ruwiye? |
| Nduma kowboy fǝr-a Trigger lan bowona-a kərjin? | Roy Rogers, Gene Autry, John Wayne | Tada ro walne kowboy ro biskanem wa? |
| Nduma saa 30 ro «The Tonight Show»-a cidazəna? | Ed Sullivan, Johnny Carson, Bob Hope | Bune TV ruyinro walne wa? |
| Suro jiri fin kibi 88-ye mbeji? | Gita, piano, kakaki | Kam yallan suro-a bibjin wa? |
| Biskari jiri fi fal-indi-yakkə, fal-indi-yakkə lan isabtə? | Waltz, twist, tango | Nda biskariro lenem? |
Yina-a kəla kəraanzəyinro, cidawa yina-be am dementia-a kargata ro rui.
Kəla suro kəndo kəribe
| Kəla | Jawawu-a | Mana-a badizə |
|---|---|---|
| Firiji kawu isənro, fato ngəwu kəmbo-a suro lan gəzayin… | Suro kanzəbe (icebox), suro kəmbube, sama fato | Ndu kanzə adə-a kudin? |
| Ndu kambo-a kwalba gilasan lan cinna ro cudin? | Wotiwasilabe, kam kambo kudibe, wotiwarakabe | Awo gade jiri fiye fatoro cudin? |
| Futu telefon kura kəribe-a lulin? | Buton rannin, keke-a kəritin, manajin | Telefon fandonzəyen manano |
| Kamfani jiri fiye mota Model T-a dəgana? | Ford, Chevrolet, Buick | Mota raammana manano |
| Nda «soda jerk»-a fandin? | Nasha lemoabe lan, nasha burodiye lan, banki lan | Awo counter lan məradəm? |
| Biski jiri fiye karfe keke kaman, shima jenda kozən loru cizəyin? | Yo-yo, Slinky, hula hoop | Biski jiri fiye raammana? |
| «Drive-in» shima nasha awo ruyin… | Filim motan kargata ro, wasanni bɔl, laya | Nduso-a ro lenem? |
| Kam kamuye dalar falnzo lan? | Lincoln, George Washington, Jefferson | Saden dalar fal awi ci cizəna? |
| Kam kamuye «penny» lan? | Abraham Lincoln, Washington, Franklin | Saden penny-a kwalba lan gəzanəm wa? |
| Mota makaranta-be kala jiri fiye ngəwu zauro? | Kimme, kime-kime (yellow), kəli | Futu makarantaro lenem? |
Bərni, kəla alabe-a nasha-a
| Kəla | Jawawu-a | Mana-a badizə |
|---|---|---|
| Bərni jiri fiye Novemberbe alhamis ngawo dəyinben? | Labor Day, Thanksgiving, Memorial Day | Sabiye awima tebur nzəben mbeji? |
| «Jack-o’-lantern»-a bərni jiri fin sadin? | Halloween, Easter, Christmas | Nasha kura kənambe lan Halloween manano |
| Yimbi 4 July shima Declaration of…-a ngurnojin | Hakkiwa, Kamelaye (Independence), Kambu | Nda kəna-a ruyem? |
| Bərni Ya-be kəntagə jiri fin? | April, May, June | Yallanzə futu ngurnozəna? |
| Shillewa ndawu bandera Americabe lan mbeji? | 48, 50, 52 | Bandera adə shillewa 48-ye mbeji saa 1959 ro. Jawawu indi yaye shima takkar ngəla |
| Teku jiri fiye fǝlete gabasben? | Pacific, Atlantic, Arctic | Tekuro lenem wa? |
| Bərni jiri fin lan Alama Kambube (Statue of Liberty) mbeji? | Boston, New York, Philadelphia | New York ro lenem wa? |
| Kanzana awi sadin? | Kambo, kənzə (honey), harir | Kənzə burodi lan au shayi lan? |
| Tada feye-a… cani | Tada fǝr, tada fe (calf), tada ngəna | Kulo cidaramaye-a karganəm wa? |
| Fure kime-kime kuruwu, kəngal fǝlezəyinro nozəna jiri fi? | Fure rose, fure kəngalbe (sunflower), tulip | Awi kulo fandonzəyen culuwo? |
| Yimbi ndawu saa «leap year» lan mbeji? | 365, 366, 360 | Yimbi kənambo takkanəm fal manano |
| Sədə jiri fiye bintiben isin? | Nəmngalibe, bǝlin, be | Sədə jiri fiye raammana? |
Kəla suro kəmbo-a wasanni-a
| Kəla | Jawawu-a | Mana-a badizə |
|---|---|---|
| «Raisins» shima… ngorobe | Plum, inab, cherry | Raisins-a kəmbo kəlebero yikkenəm wa? |
| «Prunes» shima… ngorobe | Plum, tarmus, tufa | Yallanzəyen ndu prunes-a raana? |
| «Peanut butter» kuru… | Jelly, cuku, dawu | Ngalwo au lamiya? |
| «Guacamole»-a zauro sadin shima… | Ngalo, avocado, cucumber | Bərni lan awo jiri fiye cizin? |
| Pai jiri fiye Thanksgiving lan zauro məradətəna? | Pai kabewa (pumpkin), lemun, cherry | Pai jiri fiye dəganəm? |
| Fǝramlan wasanni bɔlbe (baseball) lan am ndawu cidajin? | 7, 9, 11 | Kawu jiri fiye banajanəm? |
| «Strike» ndawu kam fal culuwo ro sadin bɔlbe lan? | Indi, yakkə, dewu | Bɔl biskanəm wa? |
| Babe Ruth wasanni jiri fin lan nozəna? | Kərtəgə, bɔlbe (baseball), golf | Bɔl ruyinro lenem wa? |
| Kulo golf kalkalbe lan kuwo ndawu mbeji? | 9, 18, 24 | Golf biskanəm wa, au mini golf? |
| Wasanni jiri fin lan «touchdown» fandin? | Futbɔl Amerika, hockey, basketball | Fatonzəyen ndu futbɔl Amerika-a rujin? |
Mana kəribe nozəna
Mana kəribe-a dazəgə adə shima tǝlam burwoyen asutu-a faidajin kuru ngəwu kasuwa ro waljin. Kəndorammande Mana-a dazəgə lan ngəwu kuru mbeji, ranne daji yaye fǝlezəyin.
| Mana | Jawawu-a | Mana-a badizə |
|---|---|---|
| Tufa fal yim fal yen likita-a… | Cidinba (dujayin ba), ingi-a cidinba, ngəwu-a cidinba | Ndu adə-a nyiro guljin? |
| Ngudobe badiyaramma shima kuli-a… | Mota, tajin, jirgi | Nyi kam badiyarambe wa? |
| Kuwui nganzə-a isaaduro gawo… | Isaanzayen (hapcinzayen), kənəminzayen, yinzayen | Yallanzə kuwui-a gəzana wa? |
| «Penny» gəzatəna shima «penny»… | Fandəna, faccəgəna, faidatəna | Yallanzəyen ndu gəzatəma? |
| Fato shima nasha…-abe | Kulo mbeji, karəgə mbeji, falo kəmbube mbeji | Awi nasha fal-a fato kaman sadin? |
| Ngawo isə shima ngəla, amma… ngalwo | Badiyaram, isənyi, nadə | Sabiye nduma ngawo isin? |
| Fowo yaye dawunzən nzundu nurrabe… | Mbeji (kənasar mbeji), cokali, kumbu | Sa ngəla fal fandəmma manano |
| Cidawa shima mana-a kojəna… | Kozəna, yina, kərigə | Kam adə-a gulzənama manano |
Kəla «adə au adə»-a jawawu diwi ba
Kəla adə shima sədə yayero ngəla, har ngawonma, dalilnzə jawawu diwi ba. Koro, fanə, kuru nyima jawawu num-a gulne.
- Kofi au shayi?
- Teku au kau?
- Kəri au ngəwu?
- Be au bintibe?
- Pai au kek?
- Biskari au rui?
- Kəngal culuwo au kəngal gapkəta?
- Fǝrambe fuwu au ngawo fuwu?
- Radiyo au rekod?
- Pankek au ngəwul?
- Fure rose au fure daisy?
- Balbal jirgibe au balbal motabe?
Mana badizəyinro kəla foto-a, katiwu mana-be andiye-a jarapne.
Futu kəla suro nasha jamabe lan au nasha cidaramaye lan lezəyin?
- Am-a nasha ruyinro-a fanjinro napkə. Suro fanjobe-a gotə, gilashi shim lan, TV cukkuro.
- Adə-a mana kaman badizə. «Kəla laa sa kəribe lan mbeji, kuru wu tamanjagana nayima wua kojəna nonuwwa.»
- Kəla fal-a yindi korane kuru jawawu-a kura ro fǝlezə.
- Nasha ndaran yaye jawawu cinma-a kəbbu. Jawawu ngəla-a waltə am samma fanjaro.**
- Jawawu-a nasha sammaro gulne, kuru ngawo adən mana badizəyin-a nasha sammaro koro.
- Karəgə nashabe-a ga. Kəla fal mana minti mewu culuwozinro, kolne cido.
- Yina lan au kəla «adə au adə» lan dazəgə, am samma awo kasuwa lan dazaro.
Nasha gade cidawa ro, misallo bingo foto-be-a yina-a, cidawa nasha jamabe nasha cidaramaye lan rui.
Sabiye fuwun nəmkəltə gərtəji
Kam laa kərtəgənatə ruyemro, cidajinba ro walyeno au «wuma noskəni» gulzənaro, adə-a kasuwaro de: jawawu-a indiro suwutə, sammaro jawawu de, au kəla «adə au adə»-a ro gade. Nasha adə kəla fal lan kawu samma manazəyiya, adəma nasara. Nia shima jawawu kalkal gəni. Nia shima sa ngəla kəla ngəla-a lan kənasar.
Kura-kura bayintin
Kəla suro shima cidawa ngəla am dementia-a kargata ro wa?
Aa, kəla adə hangal kəji-a ro sadinro wal. [Alzheimer's Foundation of America](https://alzfdn.org/therapeutic-activities-for-3-main-stages-of-alzheimers-disease/) kəla suro-a cidawa badiyarambe burwoyen lan bowoje. Kəla awo burwoyen nozəna lan koro, jawawu-a fǝlezə, kam falma cidajin ba, kuru jawawu-a mana-a badizəyinro faidatə.
Awo jiri fiye kəla suro dementia-be ro ngalwo wa?
Awo burwoyen nozəna: yina-a yindima-a sa kamnzəyen, mana kəribe, bərni, kəmbo, wasanni-a kəndo kəribe-a, misallo kambo-a suro-a. Labar bərinbe au awo sa adəben asutu ro mowo məradəzəna-a kolne.
Futu kəla suro nasha jamabe lan kam falma nangujiro sadin?
Kəla fal fallan nasha sammaro korane, jawawu-a fǝleza au gulne, kuru kam yaye jawawu cinma-a kəbbu. Kam falma bowotin ba, lamba gotənyi ba. Jawawu-a kəjiro gulne, kəla adəgaima cizəna yaye, kuru kəla «nda ndu bən di-a cinema wa?» alama gulne mana-a badizəyinro.
Sədə ngawon dawun awo jiri fiye kəla suro-a badizəna?
Kəla jawawu diwi ba-a ro gade, misallo «kofi au shayi?» au «teku au kau?» kuru mana-au yina nozəna-a sammaro dazəgə. Foto-a rui kuru kəlanzan manazə adəma ngəla.
Dalilwa
Andiye kəlan chaptin jamiyya kuru nazari shafi adǝ kəlan dazanadəro. Kuru kəlanzə sammaso dǝganaza sa shafi dǝ bəlindotəlan.
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- What is Alzheimer's Disease? · Alzheimer's Association