กิจกรรมดนตรีสำหรับผู้มีภาวะสมองเสื่อม

ดนตรีเป็นหนึ่งในสิ่งที่เรียบง่ายที่สุดที่คุณทำร่วมกับผู้ที่อยู่กับภาวะสมองเสื่อมได้ ดนตรีไม่ได้เรียกร้องอะไร ไม่มีคำตอบที่ถูก ไม่มีขั้นตอนให้ทำตาม เพลงที่คุ้นเคยอาจทำให้ท่านยิ้ม เคาะเท้า หรือร้องตามได้สองสามคำ แม้ในวันที่การพูดคุยเป็นเรื่องยาก สิ่งที่คุณต้องมีก็แค่เพลงที่ใช่สำหรับท่าน และช่วงเวลาเงียบ ๆ ที่จะเปิดฟัง

กิจกรรมดนตรีแบบไหนเหมาะกับผู้มีภาวะสมองเสื่อม

การฟัง การร้อง การปรบมือ การโยกตัว และการคุยกันเรื่องเพลง ล้วนใช้ได้ดี National Institute on Aging แนะนำให้เปิดเพลง คุยกันเรื่องเพลงและศิลปิน ร้องหรือเต้นตามเพลงที่รู้จักกันดี และไปชมคอนเสิร์ตหรือกิจกรรมดนตรีในชุมชน Alzheimer’s Association เสริมว่าการเคลื่อนไหว เช่น ปรบมือหรือเต้นรำ ช่วยเพิ่มความเพลิดเพลิน และดนตรีเป็นทางเชื่อมใจกันได้เมื่อการใช้คำพูดเริ่มยาก

จะทำเพลย์ลิสต์ส่วนตัวได้อย่างไร

สิ่งที่มีประโยชน์ที่สุดที่คุณทำได้คือเพลย์ลิสต์ของเพลงที่มีความหมายกับท่าน NHS ก็เน้นเรื่องเพลงที่มีความหมายส่วนตัวเช่นกัน นี่คือวิธีง่าย ๆ ในการทำ

เริ่มจากชีวิตของท่าน

• ช่วงวัยรุ่นและวัยหนุ่มสาวของท่าน นึกถึงเพลงที่เปิดทางวิทยุ ในงานรื่นเริง และในภาพยนตร์สมัยที่ท่านยังหนุ่มยังสาว
• ช่วงเวลาสำคัญ เพลงในงานแต่งงาน เพลงที่เต้นรำด้วยกันครั้งแรก หรืออัลบั้มที่ครอบครัวเปิดประจำตอนขับรถเที่ยว
• ความเชื่อและวัฒนธรรม บทสวด เพลงทางศาสนา หรือเพลงในภาษาแม่ของท่าน
• งานและการรับราชการ เพลงมาร์ช เพลงทำงาน หรือเพลงที่ผูกกับช่วงที่เป็นทหาร
• สิ่งที่ครอบครัวจำได้ ถามพี่น้อง ลูก ๆ และเพื่อนเก่าว่าท่านชอบเปิดหรือร้องเพลงอะไรเป็นประจำ

คิดเป็นแนวเพลง ไม่ใช่แค่เป็นเพลง ๆ

ถ้าไม่แน่ใจว่าจะเริ่มตรงไหน ลองเปิดแนวละไม่กี่นาทีแล้วดูว่าท่านตอบสนองอย่างไร เช่น เพลงสุนทราภรณ์ เพลงลูกกรุง เพลงลูกทุ่ง หมอลำ เพลงไทยเดิม เพลงเพื่อชีวิต เพลงสากลยุคเก่า ร็อกแอนด์โรลยุคแรก แจ๊สคลาสสิก เพลงจีนยุคเก่า เพลงพื้นบ้าน และดนตรีคลาสสิก เก็บเพลงที่ทำให้ท่านยิ้มหรือเคาะเท้า และตัดเพลงที่ทำให้ท่านขมวดคิ้ว

ทำให้เปิดได้ง่าย

• ไม่มีโฆษณา Alzheimer’s Association เตือนว่าโฆษณาอาจทำให้สับสน ใช้เพลงที่ดาวน์โหลดไว้ ซีดี แผ่นเสียง หรือบริการที่ไม่มีโฆษณา
• อุปกรณ์ง่าย ๆ เครื่องเดียว ลำโพงที่มีปุ่มใหญ่ปุ่มเดียว หรือเพลย์ลิสต์ที่บันทึกไว้พร้อมเปิด เพื่อให้ใครก็เปิดได้
• รายการสั้น ๆ สองชุด ชุดเพลงสงบสำหรับผ่อนคลาย และชุดเพลงสนุกสำหรับให้อารมณ์ดีขึ้น
• ติดป้าย เขียนชื่อท่านและคำว่า “เพลงโปรด” ไว้ที่อุปกรณ์ เพื่อให้ญาติที่มาเยี่ยมและเจ้าหน้าที่ดูแลใช้ได้ด้วย

15 กิจกรรมดนตรีที่ควรลอง

1. ฟังด้วยกัน นั่งข้าง ๆ กันโดยไม่มีอะไรอื่นมารบกวน การฟังก็เป็นกิจกรรมที่ครบในตัวเอง
2. ร้องตาม เริ่มร้องเองก่อน การฮัมเพลงหรือขยับปากตามเนื้อเพลงก็นับ
3. ปรบมือหรือเคาะจังหวะ ตบเข่า เคาะโต๊ะ หรือใช้กลองมือใบเล็กหรือลูกแซ็ก
4. เต้นรำช้า ๆ จับมือกันแล้วโยกตัวในครัว หรือนั่งเต้นโดยขยับแขนไปด้วยกัน
5. เต้นรำกับผ้าพันคอ โบกผ้าพันคอเบา ๆ ตามจังหวะเพลง จะยืนหรือนั่งก็ได้
6. คุยกันเรื่องเพลง ชวน ไม่ใช่ทดสอบ “เพลงนี้ฟังเหมือนอยู่ในงานลีลาศเลย เล่าเรื่องงานรื่นเริงสมัยก่อนให้ฟังหน่อย” อย่าถามว่า “จำเพลงนี้ได้ไหม”
7. ฟังเพลงทั้งอัลบั้ม เปิดแผ่นเสียงที่ท่านรักตั้งแต่ต้นจนจบ พร้อมกาแฟ
8. ดูปกแผ่นเสียง ปกแผ่นเสียงเก่าเหมาะมากสำหรับคุยกันเรื่องแฟชั่น รถยนต์ และใบหน้าผู้คน
9. ดูละครเพลง ละครเพลงหรือคอนเสิร์ตที่บันทึกไว้จากยุคของท่านเป็นค่ำคืนที่ดี หยุดพักได้ตามต้องการ
10. เล่นเครื่องดนตรีที่ท่านรู้จัก คนที่เคยเล่นเปียโนหรือกีตาร์อาจชอบเล่นง่าย ๆ ต่อมาแค่ช่วยกันเล่นไม่กี่โน้ตก็พอ
11. เปิดเพลงระหว่างทำงาน เปิดเพลงโปรดขณะพับผ้าหรือจัดโต๊ะอาหาร
12. เพลงยามเช้า เริ่มทุกวันด้วยเพลงสดใสเพลงเดิมเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตร
13. ร้องเพลงหรือบทสวดทางศาสนา เปิดเพลงตามความเชื่อของท่านแล้วร้องด้วยกัน
14. เข้าร่วมกลุ่มร้องเพลง NHS อธิบายว่ากลุ่มร้องเพลงดีต่ออารมณ์และความเป็นอยู่ที่ดี สอบถามในพื้นที่ว่ามีคณะร้องเพลงที่เป็นมิตรกับผู้มีภาวะสมองเสื่อมหรือไม่
15. ไปฟังดนตรีสด คอนเสิร์ตสั้น ๆ ในชุมชน หรือวงดนตรีกลางแจ้ง นั่งใกล้ทางออก และกลับได้ทุกเมื่อที่อยากกลับ

ถ้าอยากได้กิจกรรมเล่นคำแบบเบา ๆ กับวลีที่คุ้นเคย ลองเกม ต่อสำนวน ซึ่งเปิดดูคำตอบได้เสมอ

เลือกเพลงให้เข้ากับช่วงเวลา

Alzheimer’s Association แนะนำให้ใช้ดนตรีสร้างบรรยากาศที่ต้องการ เพลงสงบสำหรับบรรยากาศที่ผ่อนคลาย และเพลงจังหวะสนุกจากสมัยหนุ่มสาวเพื่อให้รู้สึกสดชื่น

เคล็ดลับให้ฟังเพลงได้อย่างมีความสุข

• ปิดเสียงอื่น Alzheimer’s Association แนะนำให้ปิดหน้าต่างและประตู และปิดโทรทัศน์ เพื่อให้มีแต่เสียงเพลง
• เปิดเสียงพอสบาย เพลงควรฟังสบาย ไม่ดัง ถ้าท่านใช้เครื่องช่วยฟัง ให้แน่ใจว่าใส่อยู่และใช้งานได้ ดู การได้ยิน
• ระวังความหลังที่เศร้า บางเพลงชวนให้นึกถึงความโศกเศร้า สงคราม หรือการสูญเสีย ถ้าเพลงไหนทำให้ท่านไม่สบายใจ ให้ปลอบท่านแล้วเปลี่ยนเพลง
• ให้ท่านเป็นคนนำ ถ้าเป็นไปได้ ให้ท่านเลือกเพลงเอง และยอมรับเมื่อท่านไม่อยากฟัง
• หยุดได้ทุกเมื่อ ฟังเพลงห้านาทีก็เป็นกิจกรรมที่ดีแล้ว การปิดเพลงแล้วนั่งเงียบ ๆ ด้วยกันก็เช่นกัน

งานวิจัยว่าอย่างไรเรื่องดนตรีกับภาวะสมองเสื่อม

หลักฐานยังมีจำกัด การทบทวนวรรณกรรมของ Cochrane ปี 2025 ศึกษางานวิจัย 30 ชิ้นเรื่องกิจกรรมดนตรีที่จัดอย่างมีแบบแผน ส่วนใหญ่เป็นกลุ่มในสถานดูแลผู้สูงอายุ พบว่ากิจกรรมเหล่านี้น่าจะช่วยลดอาการซึมเศร้าได้เล็กน้อยเมื่อเทียบกับการดูแลตามปกติ แต่ไม่พบผลที่ชัดเจนต่อความกระสับกระส่าย ความเป็นอยู่ที่ดี หรือความคิดและความจำ และไม่พบผลใดที่คงอยู่หลังจากกิจกรรมสิ้นสุดลง

เราชวนฟังเพลงด้วยกันเพราะเป็นวิธีใช้เวลาร่วมกันที่น่าเพลิดเพลินและไม่กดดัน ไม่ใช่ในฐานะการรักษา สำหรับการจัดกิจกรรมกลุ่ม ดู กิจกรรมกลุ่มในสถานดูแลผู้สูงอายุ และสำหรับการใช้ดนตรีร่วมกับรูปถ่ายและเรื่องเล่า ดู กิจกรรมรำลึกความหลัง