Impendulo emfushane
Umculo yenye yezinto ezilula kakhulu ongabelana ngazo nomuntu ophila ne-dementia. Yakhani uhlu lwezingoma lomculo wobusha bakhe, wenkolo nowomndeni, niludlale ngaphandle kwezikhangiso nomsindo ongasemuva, futhi nicule, niklebhule, nigudluke noma nilalele ndawonye. Khethani umculo ohlalisayo noma onomdlandla ngokwesikhathi, gcinani ivolumu ithambile, futhi niyeke uma ingoma imdabula.
- Umculo womuntu uqobo usebenza kangcono: izinhlobo ayezithanda eseyinsizwa noma eyintombazane, kanye nomculo wenkolo yakhe, wesiko lakhe nowemicimbi yomndeni.
- Dlalani into eyodwa ngesikhathi, ngaphandle kwezikhangiso nethelevishini ivaliwe.
- Ukucula, ukuklebhula, ukugudluka nokulalela nje konke kuyizindlela zokubamba iqhaza.
- Sebenzisani umculo ohlalisayo ukuze kuthule nomculo onomdlandla ukuze kuvuseleleke isimo, futhi nibheke ukuthi umuntu uphendula kanjani.
- Ucwaningo ngezinkathi zomculo ezihlelekile lulinganiselwe; siphakamisa umculo njengento ejabulisayo ongabelana ngayo, hhayi njengokwelapha.
Kuleli khasi (izingxenye ezingu-6)
Umculo yenye yezinto ezilula kakhulu ongabelana ngazo nomuntu ophila ne-dementia. Awucele lutho: akukho mpendulo elungile, akukho zinyathelo okufanele zilandelwe. Ingoma eyaziwayo ingalethela umuntu ukumomotheka, unyawo olushayayo noma amagama ambalwa acula kanye nawe, ngisho nangosuku lapho ingxoxo inzima. Konke okudingayo umculo ofanele lo muntu ngqo nomzuzu othulile wokuwudlala.
Yiziphi izinto zomculo ezisebenza kubantu abaphila ne-dementia?
Ukulalela, ukucula, ukuklebhula, ukugudluka nokuxoxa ngomculo konke kusebenza kahle. I-National Institute on Aging iphakamisa ukudlala umculo, ukuxoxa ngomculo nomculi, ukucula noma ukudansa ngezingoma ezaziwayo, nokuya emakhonsathini noma ezinhlelweni zomculo emphakathini. I-Alzheimer’s Association yengeza ukuthi ukunyakaza okufana nokuklebhula noma ukudansa kungakwengeza ukujabula, nokuthi umculo ungaba indlela yokuxhumana ngemva kokuba amagama esenzima.
Singakha kanjani uhlu lwezingoma lomuntu uqobo?
Into ewusizo kakhulu enikwazi ukuyenza uhlu lwezingoma zomculo onencazelo kulo muntu. I-NHS nayo igcizelela umculo onencazelo yomuntu uqobo. Nansi indlela elula yokulwakha.
Qalani ngempilo yakhe
- Ubusha bakhe. Cabangani ngokwakudlalwa emsakazweni, emidansweni nasemafilimini ngesikhathi esemncane.
- Izikhathi ezibalulekile. Umculo emshadweni wakhe, ukudansa kokuqala, i-albhamu eyintandokazi yohambo lomndeni.
- Inkolo nesiko. Izihlabelelo, i-gospel, umculo ongcwele, noma izingoma ngolimi lwakhe lokuqala.
- Umsebenzi nenkonzo. Amabhendi ohambo, izingoma zomsebenzi, noma umculo oboshelwe esikhathini sakhe ebuthweni.
- Okukhunjulwa ngumndeni. Buzani abafowabo, abantwana nabangani abadala ukuthi yini ababehlale bedlala noma becula.
Cabangani ngezinhlobo, hhayi nje ngezingoma
Uma ningazi ukuthi niqale kuphi, zamani imizuzu embalwa kokunye kwalokhu bese nibheka impendulo: umculo wokudansa wamabhendi amakhulu, i-jazz yakudala, i-gospel nezihlabelelo, izingoma zemidlalo yeshashalazi, umculo wesiko lakini nowolimi lwabo, i-folk nomculo wakudala (classical). Gcinani lokho okulethela ukumomotheka noma unyawo olushayayo; yekani lokho okubonakala kumdabula.
Yenzani kube lula ukudlala
- Ngaphandle kwezikhangiso. I-Alzheimer’s Association iyaxwayisa ukuthi izikhangiso zingadala ukudideka. Sebenzisani umculo olandiwe, ama-CD, amarekhodi noma isevisi engenazikhangiso.
- Ithuluzi elilodwa elilula. Ispikha esinebhatani elilodwa elikhulu, noma uhlu lwezingoma olugciniwe futhi olulungile, ukuze noma ubani alwenze luqale.
- Izinhlu ezimbili ezimfushane. Uhlu oluhlalisayo lokuthulisa kanye noluhlu olunomdlandla lokuvusa isimo.
- Libhalelani. Bhalani igama lomuntu ne-“umculo oyintandokazi” kuthuluzi ukuze umndeni oyivakashelayo nabasebenzi bokunakekela nabo balisebenzise.
Imisebenzi yomculo eyi-15 ongayizama
- Lalelani ndawonye. Hlalani eceleni komunye nomunye kungenzeki okunye. Ukulalela kuwumsebenzi ophelele.
- Culani kanye. Qalani ukucula nina. Ukuhaya noma ukunyakazisa izindebe nibonisa amagama kuyabalwa.
- Klebhulani noma nishaye isigqi. Shayani amadolo, ithebula, noma nisebenzise isigubhu esincane noma i-shaker.
- Dansani kancane. Bambanani ngezandla nigudluke ekhishini, noma nidanse nihleli, nisebenzisa izingalo ndawonye.
- Ukudansa ngezikhafu. Nyakazisani izikhafu ezilula ngesigqi somculo, nime noma nihleli.
- Xoxani ngomculo. Memani, ningahloli: “Lokhu kuzwakala njengendawo yokudansa. Ngitshele ngemidanso.” Ningabuzi neze ukuthi “Uyayikhumbula yini le ngoma?”
- Dlalani i-albhamu yonke. Dlalani irekhodi ababelithanda, kusukela ekuqaleni kuze kuphele, nenkomishi yekhofi.
- Bhekani amajakhethi ama-albhamu. Amajakhethi amarekhodi amadala alungele ukuxoxa ngezinhlobo zokugqoka, izimoto nobuso.
- Bukani umculo. Ifilimu yomculo noma ikhonsathi yesikhathi sabo yenza ubusuku obuhle. Yekani ukuze niphumule.
- Dlalani insimbi eyaziwa ngumuntu. Umshayi wepiyano noma wesiginci wangaphambili angase ajabulele ukudlala okulula. Kamuva, ukukhetha amanothi ambalwa ndawonye kwanele.
- Umculo ngenkathi nisebenza. Dlalani izingoma eziyintandokazi ngenkathi nigoqa izingubo noma nilungisa ithebula.
- Ingoma yekuseni. Qalani usuku ngalunye ngengoma eyodwa eyejabulisayo njengengxenye yenhlelo yansuku zonke.
- Culani izihlabelelo noma umculo ongcwele. Dlalani umculo wesiko lenkolo yakhe futhi nicule ndawonye.
- Joyinani iqembu lokucula. I-NHS ichaza amaqembu okucula njengalungele isimo sengqondo nenhlalakahle. Buzani endaweni yakini ngamakwaya afanele abaphila ne-dementia.
- Yanini emculweni ophilayo. Ikhonsathi emfushane yomphakathi noma ibhendi yangaphandle. Hlalani eduze nomnyango bese niphuma noma nini enithanda ngayo.
Ukuze nithole umsebenzi olula wamagama ngamabinzana aziwayo, zamani Qeda isisho, lapho ningahlala nikwazi ukukhombisa isiphetho.
Ukufanisa umculo nesikhathi
I-Alzheimer’s Association iphakamisa ukusebenzisa umculo ukwakha isimo enisifunayo: umculo othulile wesimo esinokuthula, nengoma enomdlandla yobusha bomuntu ukuvusa umoya.
| Isikhathi | Zamani | Ithiphu |
|---|---|---|
| Ukuvuka | Ingoma eyaziwayo, ejabulisayo | Ingoma efanayo njalo ekuseni iba uphawu olulula |
| Imisebenzi yasendlini | Izintandokazi ezinomdlandla | Umculo ungenza umsebenzi uzwakale njengenkampani |
| Ukudla | Umculo othambile ongenamazwi | Wugcineni uthule ukuze ungaphikisani nokudla |
| Intambama | Umculo othulile, owaziwayo ekukhanyeni okuhle | Bhekani ukungaphumuli ntambama |
| Isikhathi sokulala | Umculo ohamba kancane, othambile | Nehlisani ivolumu nokukhanya ndawonye |
| Isigaba sokuphela | Izingoma ezithandwa kakhulu, ngokuthula okukhulu | Hlalani eduze futhi niphathe isandla |
Amathiphu okuhlangenwe nakho okuhle
- Vimbani omunye umsindo. I-Alzheimer’s Association iphakamisa ukuvala amafasitela nezicabha futhi nivale ithelevishini ukuze umculo ube ngumsindo owodwa.
- Gcinani ivolumu ithambile. Umculo kufanele ube lula, hhayi ube nomsindo omkhulu. Uma umuntu esebenzisa izinsiza zokuzwa, qinisekisani ukuthi zifakiwe futhi ziyasebenza; bhekani ukuzwa.
- Qaphelani okuhlobene nosizi. Ezinye izingoma zivusa usizi, impi noma ukulahlekelwa. Uma ingoma imdabula, mduduzeni bese niyishintsha.
- Mvumeleni aholele. Uma kungenzeka, vumelani umuntu akhethe umculo, futhi nivume uma ethi “cha”.
- Yekani noma nini. Imizuzu emihlanu yomculo iyisenzo esihle. Kunjalo nokuwuvala nihlale ngokuthula.
Ucwaningo lushoni ngomculo ne-dementia?
Ubufakazi bulinganiselwe. Ukubuyekezwa kwe-Cochrane kwango-2025 kwabheka izifundo ezingu-30 zezinkathi zomculo ezihlelekile, ikakhulukazi namaqembu emakhaya okunakekela. Kwathola ukuthi lezi zinkathi zingahle zehlise kancane izimpawu zokucindezeleka uma kuqhathaniswa nokunakekelwa okujwayelekile, kodwa akukho nomphumela ocacile ekukhathazekeni, ekuphileni kahle noma ekucabangeni nasenkumbulweni, futhi akukho miphumela eqhubeka ngemva kokuphela kwezinkathi.
Sabelana ngomculo ngoba uyindlela ejabulisayo, engenangcindezi yokuchitha isikhathi ndawonye, hhayi njengokwelapha. Ngezindawo zamaqembu, bhekani imisebenzi yeqembu lasekhaya lokunakekela; ngokusebenzisa umculo nezithombe nezindaba, bhekani imisebenzi yokukhumbula.
Imibuzo evamile
Yimuphi umculo ongcono kakhulu kumuntu one-dementia?
Umculo umuntu aseke wawazi futhi wawuthanda isikhathi eside, ngokuvamile ovela ebusheni bakhe, kanye nomculo wenkolo yakhe, wesiko lakhe nowemicimbi yomndeni. Uma kungenzeka, mvumeleni akhethe. Bhekani ubuso nomzimba wakhe ukuze nifunde ukuthi yini ayijabulelayo, futhi niyeke noma yini ebonakala imdabula.
Kufanele yini ngisebenzise ama-headphone?
Abanye abantu bayawajabulela ama-headphone ngoba avimba umsindo, kuyilapho abanye bewathola engaphatheki kahle noma edida. Zamani ispikha kuqala ukuze nilalele ndawonye. Uma nisebenzisa ama-headphone, gcinani ivolumu iphansi futhi nihlale eduze.
Ingabe umculo ungasiza ekungaphumuleni noma ekucindezelekeni?
Umculo othulile, owaziwayo ungasiza ukudala isimo esinokuthula, futhi i-Alzheimer's Association iphakamisa ukusebenzisa umculo ukuze kwakheke isimo enisifunayo. Akusebenzi njalo. Uma umuntu ekhathazekile, hlolani nokuthi akanabuhlungu, akanalambo, akaphazanyiswa umsindo noma akakhathele.
Ingabe abantu abane-dementia esigabeni sokuphela basakwazi ukujabulela umculo?
Abaningi bakwazi. I-Alzheimer's Association ithi umuntu osesigabeni sokuphela angase asakwazi ukushaya isigqi noma ukucula ingoma yobuntwana. Hlalani eduze, dlalani umculo kancane futhi niphathe isandla sakhe noma nigudluke ndawonye.
Imithombo
Sixhumanisa nezinhlangano nezifundo leli khasi eliklanyelwe kuzo. Lunye lwahlolwa lapho leli khasi libuyekezwa.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Does music-based therapy help people with dementia? · Cochrane
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS