Hoạt động âm nhạc cho người sa sút trí tuệ

Âm nhạc là một trong những điều đơn giản nhất bạn có thể chia sẻ với người sống chung với sa sút trí tuệ. Âm nhạc không đòi hỏi gì cả: không có câu trả lời đúng, không có bước nào phải làm theo. Một bài hát quen thuộc có thể mang lại nụ cười, một bàn chân gõ nhịp hay vài câu hát theo, kể cả vào ngày khó trò chuyện. Bạn chỉ cần đúng loại nhạc hợp với chính người thân của mình và một lúc yên tĩnh để mở nhạc.

Những hoạt động âm nhạc nào phù hợp với người sa sút trí tuệ?

Nghe nhạc, hát, vỗ tay, đung đưa và trò chuyện về âm nhạc đều phù hợp. National Institute on Aging gợi ý mở nhạc, trò chuyện về bài hát và người nghệ sĩ, hát hoặc nhảy theo những bài quen thuộc, và đi xem hòa nhạc hay các chương trình ca nhạc ở địa phương. Alzheimer’s Association cho biết thêm rằng những cử động như vỗ tay hay nhảy múa có thể làm niềm vui thêm trọn vẹn, và âm nhạc có thể là một cách để gắn kết khi lời nói đã trở nên khó khăn.

Làm sao để lập một danh sách nhạc riêng?

Điều hữu ích nhất bạn có thể làm là một danh sách những bài nhạc có ý nghĩa với chính người thân. NHS cũng nhấn mạnh âm nhạc mang ý nghĩa riêng. Đây là một cách đơn giản để lập danh sách.

Bắt đầu từ cuộc đời người thân

• Tuổi mười mấy, hai mươi. Nghĩ xem hồi người thân còn trẻ, radio, những buổi khiêu vũ và phim ảnh thường có những bài gì.
• Những dấu mốc lớn. Bài nhạc trong đám cưới, điệu nhảy đầu tiên, cuộn băng gia đình hay mở trên những chuyến đi xa.
• Đức tin và văn hóa. Thánh ca, kinh kệ, nhạc lễ, hoặc những bài hát bằng tiếng mẹ đẻ.
• Công việc và thời quân ngũ. Hành khúc, hò lao động, hoặc những bài hát gắn với một quãng thời gian trong quân đội.
• Điều gia đình còn nhớ. Hỏi anh chị em, con cái và bạn bè lâu năm xem người thân hay mở hoặc hay hát bài gì.

Nghĩ theo dòng nhạc, không chỉ từng bài

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy thử mỗi dòng nhạc vài phút và để ý phản ứng: nhạc tiền chiến, nhạc trữ tình và bolero, dân ca ba miền, quan họ, cải lương, chèo, nhạc cách mạng, nhạc Trịnh, nhạc Pháp và nhạc Hoa lời Việt, thánh ca và nhạc Phật giáo, nhạc cổ điển, và cả nhạc Âu Mỹ xưa như swing, rock and roll hay nhạc đồng quê. Giữ lại những gì mang đến nụ cười hay một bàn chân gõ nhịp; bỏ đi những gì làm người thân nhíu mày.

Làm sao để dễ mở nhạc

• Không có quảng cáo. Alzheimer’s Association lưu ý rằng quảng cáo có thể gây bối rối. Hãy dùng nhạc đã tải về, đĩa CD, đĩa than hoặc một dịch vụ không có quảng cáo.
• Một thiết bị đơn giản. Một chiếc loa có một nút to, hoặc một danh sách nhạc đã lưu sẵn, để ai cũng mở được.
• Hai danh sách ngắn. Một danh sách nhạc êm để giúp dịu lại và một danh sách nhạc vui để nâng tinh thần.
• Dán nhãn. Ghi tên người thân và chữ “nhạc yêu thích” lên thiết bị để người nhà đến thăm và nhân viên chăm sóc cũng dùng được.

15 hoạt động âm nhạc nên thử

1. Cùng nhau nghe nhạc. Ngồi cạnh nhau, không làm gì khác. Chỉ nghe thôi cũng đã là một hoạt động trọn vẹn.
2. Hát theo. Bạn hãy cất tiếng hát trước. Ngân nga hay mấp máy môi theo lời cũng là tham gia rồi.
3. Vỗ tay hoặc gõ nhịp. Vỗ nhẹ lên đầu gối, gõ lên mặt bàn, hoặc dùng một chiếc trống tay nhỏ hay cái lắc.
4. Nhảy chậm. Nắm tay nhau và đung đưa trong bếp, hoặc nhảy khi ngồi, cùng nhau đưa tay theo nhạc.
5. Múa với khăn. Vẫy những chiếc khăn mỏng theo nhịp nhạc, khi đứng hoặc khi ngồi.
6. Trò chuyện về âm nhạc. Hãy mời gọi, đừng kiểm tra: “Nghe như ở một vũ trường vậy. Kể cho con nghe về những buổi khiêu vũ đi.” Đừng bao giờ hỏi “Bố có nhớ bài này không?”
7. Nghe trọn một album. Mở một đĩa nhạc người thân yêu thích, từ đầu đến cuối, kèm một tách cà phê.
8. Xem bìa đĩa. Bìa đĩa than, bìa băng cát-xét cũ rất hợp để trò chuyện về thời trang, xe cộ và những gương mặt.
9. Xem một vở nhạc kịch. Một vở nhạc kịch hay buổi hòa nhạc được quay lại từ thời của người thân là một buổi tối thú vị. Nhớ tạm dừng để nghỉ.
10. Chơi một nhạc cụ người thân biết. Người từng chơi đàn piano hay guitar có thể thích chơi vài nét đơn giản. Về sau, cùng nhau dạo vài nốt nhạc cũng là đủ.
11. Nhạc khi làm việc. Mở những bài yêu thích khi gấp quần áo hay dọn bàn ăn.
12. Bài hát buổi sáng. Bắt đầu mỗi ngày với cùng một bài hát vui tươi như một phần của nếp sinh hoạt.
13. Hát thánh ca hoặc nhạc tôn giáo. Mở nhạc theo truyền thống đức tin của người thân và cùng hát.
14. Tham gia một nhóm hát. NHS cho biết các nhóm hát tốt cho tâm trạng và sức khỏe tinh thần. Hãy hỏi ở địa phương về những nhóm hát thân thiện với người sa sút trí tuệ.
15. Đi nghe nhạc trực tiếp. Một buổi hòa nhạc ngắn ở địa phương hoặc một ban nhạc ngoài trời. Ngồi gần lối ra và về bất cứ lúc nào bạn muốn.

Nếu muốn một hoạt động chơi chữ nhẹ nhàng hơn với những câu quen thuộc, hãy thử Nói tiếp câu tục ngữ, nơi bạn luôn có thể xem phần cuối của câu.

Chọn nhạc hợp với từng lúc

Alzheimer’s Association gợi ý dùng âm nhạc để tạo tâm trạng bạn mong muốn: nhạc êm cho không khí yên bình, và một bài hát vui tươi từ thời trẻ của người thân để nâng tinh thần.

Lời khuyên để có một buổi nghe nhạc dễ chịu

• Tắt các tiếng ồn khác. Alzheimer’s Association gợi ý đóng cửa sổ, cửa ra vào và tắt TV để âm nhạc là âm thanh duy nhất.
• Để âm lượng vừa phải. Nhạc nên dễ chịu, không ồn ào. Nếu người thân dùng máy trợ thính, hãy chắc chắn máy đã được đeo và đang hoạt động; xem thính lực.
• Để ý những liên tưởng buồn. Có bài hát gợi lại nỗi đau, chiến tranh hay mất mát. Nếu một bài hát làm người thân buồn, hãy an ủi và đổi bài khác.
• Để người thân dẫn dắt. Nếu được, hãy để người thân tự chọn nhạc, và chấp nhận khi họ không muốn.
• Dừng lúc nào cũng được. Năm phút nghe nhạc đã là một hoạt động tốt. Tắt nhạc rồi ngồi yên bên nhau cũng vậy.

Nghiên cứu nói gì về âm nhạc và sa sút trí tuệ?

Bằng chứng còn hạn chế. Một tổng quan Cochrane năm 2025 đã xem xét 30 nghiên cứu về các buổi âm nhạc có tổ chức, phần lớn là theo nhóm ở viện dưỡng lão. Tổng quan cho thấy các buổi này có lẽ giúp giảm nhẹ một chút các triệu chứng trầm cảm so với chăm sóc thông thường, nhưng không thấy tác động rõ ràng nào lên sự kích động, cảm giác khỏe khoắn hay khả năng suy nghĩ và trí nhớ, và không có tác động nào kéo dài sau khi các buổi kết thúc.

Chúng tôi chia sẻ âm nhạc vì đó là một cách dễ chịu, không áp lực để cùng nhau trải qua thời gian, không phải như một cách điều trị. Với hoạt động theo nhóm, xem hoạt động nhóm ở viện dưỡng lão; để dùng âm nhạc cùng ảnh và những câu chuyện, xem hoạt động ôn lại kỷ niệm.