Tað stutta svarið
Listaverkætlanir fyri fólk, ið liva við demens, rigga ofta best, tá tær eru stuttar, geva upplivingar við sansunum og hava eitt greið stig at byrja við. Royn vatnlitarvask, klippimynd úr bløðum, bleytan leir, krít á myrkum pappíri ella blaðprent, og byrja hvørja verkætlan saman. Vel eiturfrítt tilfar við stórum handtøkum, uttan smálutir og uttan damp ella hvass amboð, og legg til rætt eftir støðuni. Tilgongdin er tað týdningarmesta; eitt liðugt úrslit er ein eyka gleði.
- Vel verkætlanir við einum greiðum fyrsta stigi, til dømis at dýpa penslin ella ríva eina mynd sundur, so tann, tú tekur tær av, lætt kann koma í gongd.
- Brúka eiturfrítt tilfar við stórum handtøkum, uttan smálutir og uttan damp ella hvass amboð.
- Byrja saman, og stig so eitt sindur til síðis. Nógv hava bert brúk fyri fyrsta strokinum ella fyrsta klippinum fyri at halda áfram.
- Tillaga verkætlanina, so hvørt sum førimunirnar broytast, frá meira smálutum arbeiði í fyrstuni til breiðar rørslur við sansunum seinni.
- Rós vali og áferð, ikki teknikki, og steðga, so skjótt sum virksemið ikki longur kennist gott.
Á hesi síðuni (10 partar)
Listaverkætlanir kunnu vera ein góður háttur at vera saman við einum persóni, sum hevur demens. Tær seta hendur, eygu og sansir í arbeiði, og tær geva tykkum nakað at tosa um. Á hesi síðuni finnur tú ávísar verkætlanir við einfaldum stigum og vegleiðing um, hvussu tú velur tilfar á ein tryggan hátt. Um tú vilt lesa meira um meginreglurnar fyri list til vaksin, til dømis at sleppa barnaligt tilfar, kanst tú lesa handgerð og list fyri vaksin við demens.
Hvussu tú byrjar eina listaverkætlan
- Ger klárt, áðrenn tú byrjar. Legg eitt ella tvey sløg av tilfari, eitt undirlag og ein rakan klút frammanfyri.
- Vís fyrsta stigið. Dýp penslin, rív fyrsta bitin sundur ella kremj ein lítlan bita av leiri, og bjóða viðkomandi at gera tað sama.
- Arbeiðið síð um síð. Hav tína egnu verkætlan tætt við, so virksemið kennist sum nakað, tit gera saman, ikki sum eftirlit.
- Tosa um tað, tit síggja. Lýs litir, áferð og formar heldur enn at meta um úrslitið.
- Steðga, áðrenn orkan minkar. Tíggju til tjúgu minuttir er ofta ein hóskandi tíð.
Alzheimer’s Association vísir á, at list er ein háttur at vísa kenslur og vera skapandi, uttan at tað krevur listarligan førleika. National Institute on Aging mælir til at býta virksemi upp í smá, greið stig.
Vatnlitarvask
Brúka tjúkkan vatnlitarpappír, ein stóran bleytan pensil og nakrar litir í grunnum koppum. Ger pappírin vátan við reinum vatni, og lat viðkomandi síðani sleppa liti niður á hann. Halla pappírin varliga, so litirnir renna. Úrslitið verður ein bleyt, ógreið mynd, sum ikki krevur nakra ætlan.
- Fyrsta stig: Lat viðkomandi velja litir og mála eitt landslag.
- Miðstig: Bjóða tveir ella tríggjar litir og ger pappírin vátan fyri viðkomandi.
- Seinasta stig: Halt um pappírin, meðan viðkomandi duttar við einum svampi.
Klippimynd úr bløðum
Savna blaðsíður við bjartum myndum av blómum, mati, dýrum, bilum ella ferðing. Rív myndirnar sundur í stórar bitar, tað er lættari enn at klippa, og líma teir á eitt pappírsstykki. Klippimyndir rigga væl sum byrjan til eina samrøðu, tí hvør mynd kann vekja eitt minni. Hetta hóskar væl til ein, sum dámar at flokka og velja.
Bleytur leir
Leir, sum turrar í luftini, ella bleytur modellleir kann verða kroystur, rullaður og kremjaður. Ger eina einfalda skál ella eina flata flís. Leir gevur eina sterka kenslu í hondunum, so tað kann kenna róliga hjá teimum, sum dáma at halda um lutir. Halt bitarnar stórar, og slepp amboðum við hvassum oddum.
Krít á myrkum pappíri
Myrkur pappír fær krítlitirnar at skína. Brúka stórar tjúkkar krítstykki, og lat viðkomandi gera breið strok ella blanda litirnar við einum fingri ella einum pappírsklúti. Krít dustar, so set alt á ein bakka og turka hendur aftaná. Vel bleyta krít, sum er merkt sum eiturfrí.
Blaðprent
Savna stór bløð úr garðinum, pensla vaskbara liti á blaðæðrarnar og trýst blaðið niður á pappír. Tak tað varliga av og hygg at prentinum. Hendan verkætlanin hongur væl saman við utivirksemi og garðsarbeiði, og hon kann byrja við eini gongutúr at savna bløð.
At leggja tilfar og blómur til rætt
Flokka tekstilbitar eftir áferð, ella set fá frísk blómur í eina vøsu. Hetta eru verkætlanir fyri sansirnar við sera lítlum trýsti. Tær hóska eisini væl til fólk á seinastu stigunum. Fleiri hugskot finnur tú undir virksemi fyri sansirnar hjá fólki við demens.
Hvussu tú velur listatilfar
Tilfarið hevur størri týdning fyri trygd og vælveru enn fyri góðsku. Tá tú velur, kanst tú hugsa um hetta:
- Eiturfrítt og vaskbart: Leita eftir merkjum, sum siga eiturfrítt, og kanna, at litirnir eru vaskbarir.
- Stór handtøk: Tjúkkir vaxlitir, tjúkkir penslar og stór krítstykki eru lættari at halda um.
- Ongar smálutir: Slepp perlur, knappar, palliettar og leyst glimmer, sum kunnu verða gloypt.
- Ongi hvøss amboð: Brúka trygdarssaksir ella rív pappír sundur við hondunum.
- Ovurviðkvæmi: Kanna fyri lateksi og fyri aðra kenda húðviðkvæmi.
- Munur: Sterkir litir á slættum hvítum ella á myrkum pappíri eru lættari at síggja.
- Stuttur listi: Tvey ella trý sløg av tilfari eru nóg mikið. Ov nógv val kunnu gerast ovurstór.
- Lætt at rudda: Brúka ein bakka, eitt plastlag og ein rakan klút, so óreinføri ikki gerst ein orsøk til at steðga.
Tillaga eftir stigi
Á fyrsta stigi duga flest øll at leggja til rætt og gera eina verkætlan liðuga við smávegis hjálp. Á miðstigi kanst tú bjóða færri val og geva meiri vegleiðing. Á seinasta stigi er best at leggja dent á tilgongdir fyri sansirnar, sum at kremja leir ella dutta liti á við einum svampi, og gleða teg um tað, sum verður gjørt, heldur enn um tað skal gerast liðugt.
Fleiri hugskot til hvørt stig finnur tú undir fyrsta stig, miðstig og virksemi á seinasta stigi. Um viðkomandi sigur nei ella gerst frustrerað/ur, greiðir vegleiðingin okkara um tá onkur sigur nei frá, hvussu tú kanst stíga eitt sindur til síðis.
Sameina við einum spæli
Eftir eina málingarstund kanst tú royna liting á eini teldil fyri eitt róligari framhald, ella eitt myndiputlispæl sum eina endavirksemi. Bæði halda hendur í arbeiði, uttan at krevja fínar førleikar.
Vanligir spurningar
Hvørjar listaverkætlanir rigga fyri fólk við demens?
Góðir møguleikar eru vatnlitarvask á tjúkkum pappíri, klippimyndir úr myndum í bløðum, bleytur leir at kroysta og kremja, krít á myrkum pappíri, blaðprent við vaskbarari liti og at leggja tilfar ella blómur til rætt. Vel tað, sum hóskar til áhugamálini og førimunirnar hjá viðkomandi.
Hvussu velji eg listatilfar til ein, sum hevur demens?
Leita eftir eiturfríum, vaskbarum tilfari við stórum handtøkum og greiðum litum, og slepp smáum perlur, knappum, glimmeri, vátum glasi, hvassum saksum og øllum, sum kann verða gloypt. Kanna, um fólk eru ovurviðkvæm, til dømis fyri latekshandskum ella ávísum litum. Brúka góðan mun, til dømis hvítan pappír við sterkum liti, og halt listan av tilfari stuttan.
Kann onkur á seinasta stigi taka lut í list?
Ja, við einfaldum verkætlanum fyri sansirnar. Royn at kremja bleytan leir, mála við stórum pensli á ein bakka við vatni ella flokka tekstilbitar við ymsari áferð. Tað kann henda, at tú mást leiða hondina. At hyggja og tosa um litirnar er eisini ein háttur at vera við.
Hvat, um viðkomandi sigur, at tey ikki duga at mála?
Nýggja viðkomandi um, at list snýr seg um at njóta litir og áferð, ikki um førleika. Ger sjálv/ur fyrsta strokið og bjóða viðkomandi at halda áfram. Um tey framvegis siga nei, bjóða so eina aðra virksemi; sí vegleiðingina um, tá onkur sigur nei ella gerst frustrerað/ur.
Keldur
Vit leinkja til teir stovnar og kanningar, sum henda síðan byggir á. Hvør varð kannaður, tá síðan varð dagførd.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS