Puzzels bij dementie: legpuzzels, woordpuzzels en makkelijke online puzzels

Een legpuzzel die op de eettafel ligt uitgespreid, is een van de makkelijkste activiteiten om te delen. Je kunt samen zitten zonder te hoeven praten, het plaatje geeft je iets om over te kletsen en het laatste stukje erin leggen voelt goed. Puzzels moeten wel meeveranderen met de dementie. Een puzzel die te moeilijk is, kan van een rustige middag een frustrerende maken. Op deze pagina lees je hoe je legpuzzels, woordpuzzels en makkelijke online puzzels kiest en opzet, en wat je doet als ze moeilijk worden.

Zijn puzzels goed voor mensen met dementie?

Veel mensen vinden ze leuk, vooral mensen die ook eerder puzzelden. De Alzheimer’s Foundation of America noemt woordzoekers, kaartspellen en bordspellen bij de activiteiten voor de vroege fase, en de NHS noemt online spelletjes en puzzels op een tablet als een manier om betrokken te blijven.

Puzzels zijn geen behandeling. Van geen enkele puzzel is aangetoond dat hij dementie vertraagt of stopt; in onze gids over hersenspelletjes en dementie lees je wat het onderzoek zegt. De reden om te puzzelen is dat het een prettig, boeiend uurtje samen kan zijn. De Alzheimer’s Association vat het samen: richt je op plezier, niet op prestatie.

Hoe kies je een legpuzzel voor iemand met dementie?

Ga uit van wat de persoon leuk vindt en hoe de laatste puzzel ging, niet van een fase.

Aantal stukjes

Er is geen juist aantal. Een levenslange puzzelaar vindt een paar honderd stukjes in het begin misschien nog leuk, terwijl een ander het gelukkigst is met een stuk of twaalf. Een praktische vuistregel: voelde de laatste puzzel als werk, kies dan een puzzel met ongeveer de helft van het aantal stukjes. Was hij snel af en wilde de ander meer, ga dan iets omhoog.

Grootte en gevoel van de stukjes

• Grotere stukjes zijn makkelijker te zien, op te pakken en te draaien.
• Dikke, stevige stukjes blijven liggen en overleven vallen.
• Een matte afwerking geeft minder glans onder lampen en bij ramen.
• Vermijd piepkleine stukjes als de persoon dingen in de mond zou kunnen stoppen, wat later in de dementie kan gebeuren.

Het plaatje

• Onderwerpen voor volwassenen. Tuinen, keukens, oude auto’s, boerderijdieren, een dorpje aan zee, een favoriete sport. Geen tekenfilms en niets wat op kinderspeelgoed lijkt.
• Aparte kleurvlakken. Een rode schuur, een blauwe boot en een groen veld zijn makkelijker dan een lucht die de helft van de puzzel beslaat.
• Vertrouwd en persoonlijk. Een plaatje van een plek waar iemand woonde of een hobby waar iemand van hield, geeft je volop om over te praten. Sommige drukkerijen en fotodiensten maken van een familiefoto een legpuzzel.

Hoe puzzel je samen?

Zet het zo op dat de persoon meteen bij het leuke deel kan komen.

1. Kies een goede plek. Goed licht, een stoel met armleuningen en een tafel of dienblad waar de puzzel kan blijven liggen.
2. Zet het deksel van de doos rechtop waar jullie het allebei kunnen zien.
3. Leg de stukjes met de plaatjeskant boven voordat je begint.
4. Zoek de randstukjes uit of doe zelf de rand en laat het midden aan de ander over.
5. Groepeer stukjes op kleur in een paar ondiepe bakjes of borden.
6. Geef één stukje tegelijk als de hoop overweldigend is. “Ik denk dat dit stukje bij de schuur hoort.”
7. Praat over het plaatje, niet over de voortgang. “Dat lijkt wel op de boot van mijn vader.”
8. Laat hem liggen. Kom er over meerdere dagen op terug. Er is geen haast.
9. Stop op een goed moment, nadat er een stukje is ingelegd, zolang het nog prettig voelt.

Het National Institute on Aging raadt aan de persoon op weg te helpen, op frustratie te letten en iemand gewoon te laten kijken als hij of zij dat leuker vindt. Kijken hoe jij stukjes inlegt en aanwijzen waar er een zou kunnen passen, is ook meedoen.

Makkelijke online puzzels

Een puzzel op een tablet heeft echte voordelen: geen stukjes die kwijtraken, grote plaatjes die het scherm vullen en geen tafel die je vrij hoeft te maken.

Onze gratis Plaatjespuzzel knipt een plaatje in 4 of 9 stukjes. Tik op twee stukjes om ze te laten wisselen tot het plaatje compleet is. Het hele plaatje blijft als voorbeeld op het scherm staan, er is geen klok en je kunt op elk moment stoppen. Vier stukjes past bij veel mensen in de middenfase, met iemand naast zich.

Voor nog eenvoudiger plaatjesspel probeer je Hetzelfde plaatje, waarbij je tikt op het plaatje dat past bij het plaatje bovenaan, of Samen sorteren, waarbij plaatjes in mandjes gaan zoals de keuken of de tuin.

Woordpuzzels: woordzoekers en kruiswoordpuzzels

Woordpuzzels passen bij mensen die ze altijd al leuk vonden, meestal in een eerdere fase van dementie.

• Woordzoeker in grote letters. Onze gratis Woordzoeker heeft grote letters en maar een paar woorden, die horizontaal en verticaal lopen, nooit diagonaal of achterstevoren. Speel hem op het scherm of print hem.
• Lees de lijst hardop voor. De één leest een woord voor, de ander zoekt het. Alleen de eerste letter omcirkelen is ook goed.
• Kruiswoordpuzzels in grote letters uit puzzelboekjes kunnen in het begin werken. Lees de omschrijvingen hardop voor, deel de pen en vul de antwoorden samen in. Makkelijke puzzels met een thema zijn beter dan cryptische.
• Praat over de woorden. “Tuin” kan leiden tot tien minuten over tomaten.

Meer papieren activiteiten en hoe je ze zo print dat ze goed te zien en vast te houden zijn, lees je in gratis printbare activiteiten bij dementie.

Welke puzzels passen bij elke fase?

Fases lopen door elkaar heen, en goede en moeilijke dagen horen erbij.

Wanneer maak je een puzzel makkelijker, of stop je?

Let op zuchten, stukjes wegduwen, herhaald “ik kan het niet” of bezorgde blikken. Dat zijn tekenen om iets te veranderen, niet om door te drukken.

• Maak hem kleiner. Minder stukjes, of laat alleen de laatste paar over aan de ander.
• Doe er zelf meer van en nodig de ander uit om met de makkelijke stukjes te helpen.
• Schakel over op iets in de buurt: stukjes sorteren op kleur, een online puzzel van 4 stukjes of kleuren.
• Stop. Leg hem opzij en drink een kopje thee. Je kunt een andere dag terugkomen, of helemaal niet.

Gaan puzzels aanvoelen als een herinnering aan wat moeilijk is, dan is het prima ze los te laten. Er zijn genoeg andere manieren om fijne tijd samen door te brengen; onze 101 ideeën voor activiteiten is een goede plek om te kijken.