Namichi Dementia Qabu Yeroo Aaraa Yookaan Ariifannaa Agarsiisu

Aaraan ariifannaa keessa seenu yoo ta’e, sodaa jiruu hunda isaanii ta’uu danda’a. Amalli kun kan murteeffamee hin taane ta’uu danda’a. Namichi namni tokko miiduuf murteessee jechuu miti. Jalqabatti nageenya haala sanaa cimsi, booda barbaachisummaa namichaa ilaali.

Aaraan ariifannaa yeroo ta’u maal godhaa?

Hojii dhaabi, duubatti deebi’i, jechaa gabaabaa fi laafaa tokko fayyadami. Waldaan Alzheimer’s Association gorsa kunuunsitootaa akkana jedha: yaada namichaa irratti xiyyeeffadhu, laafaa dubbadhu fi dhiibbaa xiqqeessi. Yoo nageenya gadi-fageenya ykn namni tokko miidhamee jiraate, nageenya gara bakka eegamuutti deemi, tajaajila hatattamaa naannoo keessanii bilbili.

• Yoo danda’te, wanta ta’aa jiru dhaabi. Yoo kuufamuu, uffachuu, daawwannaa ykn hojiin biraa namicha rakkisaa jira ta’e, dhaabbadhu. Yoo nageenya ykn fayyaa ariifataa hin taane malee, hojiin sun booda eegamuu danda’a.
• Iddoo kennuu. Duubatti deebi’i, karaa tokkoon tokkoon keessan bahuu dandeessan eegi. Namicha hin marfatin, hin cuqqaalchin, hin tuqin, hin dhaabbadhu yookaan gara cunqursaatti hin geessin.
• Sagalee gadi-laafaa, jechoota gabaabaa. Akkas jechuu dandeessu: “Akka ariifatte arginaa. Iddoo isinii kennaa.” Hin mormin, hin sodaachisin, ibsa hin gaafatin.
• Namoota biroo fageessi. Ijoollee, dhufaa ykn gargaaraa ta’ee karaa biraatti deemuu danda’a. Nama tokko sagalee laafaan dubbatu, namoota baay’ee yeroo tokko gargaaruuf wal-dubbatan irra caalaa salphaa ta’uu danda’a.
• Yoo cunqursaan qaamaa ta’e, bahi. Iddoo nagaa gara gargaarsaatti deemi, namicha qabuu hin yaalin.

Waldaan Alzheimer’s Society akkas jedha: duubatti deebi’uu, qabuu ykn tuquu saffisaa irraa of eeggachuu, fi cunqursaan qaamaa yoo ta’e gargaarsa barbaaduuf bahuu. Waldaan Alzheimer’s Association immoo gaaffii gaafachuu, dhiibbaa xiqqeessuu fi namicha hin marfachuu yookaan hin qabuu irratti gorsa kenna. Balaa ammaa yoo jiraate, lakkoofsa hatattamaa iddoo keessanii fayyadami; akka nama tokko miidhamuu danda’u yoo ta’e, dhiifama itti eegi.

Maaltu isa gargaaruu danda’a?

Sababoonni hedduun jiraachuu danda’u, maatiin tokko ta’uu isaa hin murteessu. Waldaan Alzheimer’s Association dhukkuba qaamaa, dhiibbaa naannoo fi rakkina wal-dubbii akka sababa filannoo tokkoo tarreessa.

Wanta dura yeroo jijjiiramaa ta’e yaadadhu:

• Namichi dadhabee, beelaa, dhangalaa, ho’aa ykn qabbanaa, ykn gaddaa ture?
• Hojiin ulfaataa, saffisaa ykn haaraa ture? Namni tokko yaada gaddaa namichaa booda illee itti fufe?
• Sagalee guddaa, namoota baay’ee dubbatan, dhaabbii ykn iddoo haaraa ture?
• Namichi waan uumamaa ija ykn dhagaa isaa irratti rakkina qabaate?
• Qorichaa, karoorri, kunuunsaan ykn haalli fayyaa dhiyeenya kana jijjiirameera?

Waldaan Alzheimer’s Society karaa namichi itti ilaalu irraa, yaadota ilaalchuu fi tooftaa sakatta’uu gorsa. Gaaffilee kun gaaffii ilaalchaa malee, sababa tokko akka jijjiiramaa ta’e mirkaneessuu hin dandeessu. Namicha dhiitanii qorachuu, qabuu ykn qorichaan wal-jijjiiruu ofii keessanii hin yaalin.

Akkamitti yeroo biraa ariifannaa hir’isuu dandeenya?

Wanta ilaalte irraa fayyadamuun wal-dubbii itti aanu sirreessi. Kun gargaaruu danda’a, garuu deebi’uu isaa mirkaneessuu hin dandeessu. Jijjiirama tokko tokko yaali, akka namichi salphaatti akka jiru yoo ta’e beekuu dandeessu.

• Yeroo boqonnaa filadhu. Yoo hojiin tokko yeroo namichi dadhabe yeroo baay’ee hin milkoofne, yeroo biraa filachuu danda’u gaafadhu.
• Haala salphisi. Sagalee duubaa dhaabbadhu, namoota gara kutaa keessaa xiqqeessi, wanta barbaachisu dura walitti qabi.
• Tarkaanfii tokko ibsi, eeggadhu. Fuula irraa dhiyaadhu, wanta gochaa jirtan jechuu, gargaarsa dura gaafadhu, fi deebii kennuuf yeroo kenni.
• Mallattoo rakkinaa irratti dhaabbadhu. Diduu, fagaachuu, fuula jabaa ykn sagalee ol-aanaan dhimma dhaabuuf mallattoo ta’uu danda’a. Hojii xumuruu nagaa caalaa barbaachisaa akka hin ta’in ilaali.
• Karoora salphaa qoodi. Yoo namoonni baay’een kunuunsa wal-qooddan, mallattoowwan “dhaabbadhu” jedhan, jechoota laafaa fayyadamuu barbaadan, fi yoo gosa sana jijjiiramu eenyu quunnamuu akka qabdan waliin murteessi.

Gargaarsa hojii addaa, qajeelfama dhiqannaa fi qajeelfama uffachuu ilaali. Qajeelfama wal-dubbii akkamitti dubbachuu fi dhageessuu dhiibbaa malee ibsuu irratti yaada qaba.

Yeroo lakkaa’uu booda maal godhuu danda’na?

Yoo namichi barbaade, jajjabeessi, deebii hodhaa fi hojii salphaa tokko deebisi. Hin balaleessin, hin adabin. Waldaan Alzheimer’s Society akkas ibsa: namichi yoo wanta ta’e hin yaadatin illee, dhiibbaan booda ulfaachuu danda’a.

Yoo akkaataa yeroo tokko hubachuu barbaadan, yeroo dhiyeenya ta’e, wanta ilaalte, yeroo itti turte fi wanti gargaare barreeffamaa dhuunfaa xiqqaa tokko qabaadhu. Galmeen kun dhugaa qofa ta’u qaba, namoota kunuunsa namichaa irratti hojjetan waliin yeroo barbaachise qoodi. Namicha yookaan odeeffannoo dhuunfaa isaa hayyama malee hin galmeessin yookaan hin qoodin.

Yoo hojiin tokko yeroo baay’ee dhiphina fida ta’e, yeroo yookaan karaa hojii sanaa jijjiirrii, yookaan nama amanamaa biroo gargaarsaaf gaafadhu. Diduu namichaa fudhachuu, yeroo biraa yaaluu dandeessu. Qajeelfama “yoo namichi wanta diduu” jedhu yaada dabalataa qaba.

Yeroo maal gargaarsa fayyaa gaafadhu?

Yoo ariifannaan haaraa, saffisaa, deddeebi’aa ykn hamaachaa ta’e, dhiyeessi doktora namichaa. Waldaan Alzheimer’s Association jijjiirama amala yeroo, keessumaa saffisaan jijjiiramu, qorannoo fayyaa akka ta’u gorsa. Dhiibbaa, dhukkuba, halkan, naannoo fi qorichaa hundi ilaalamuu barbaachisuu danda’a. Ogeessi fayyaa haala namichaa madaaluu danda’a.

Yoo namichi saffisaan kunfuusa, miidhamaa ykn fayyaa hamaa ta’e, gargaarsa fayyaa hatattamaa naannoo jiraatanii barbaadi. Yoo ofii keessanii ykn nama biraa balaa ammaa keessa jirtan, tajaajila hatattamaa naannoo keessanii bilbili. Yaada sababaa qorachuu ykn galmeessuu dura hin eegin.

Nageenya keessanis barbaachisaa dha. Yoo ariifannaan itti fufe ykn sodaa guddaa qabaatan, namicha maatii amanamaa, ogeessa fayyaa ykn tajaajila deeggarsa dementia naannoo keessanii himi. Namicha fi namoota isa naannoo jiran nageenyaan eeggatu karoora gaafadhu. Gargaarsa barbaachisuu keessan; yoo ofii keessan qofaa bulchuu hin barbaachisu.