Uffata Uffachuu Nama Dementia Qabuuf

Uffachuun gaaffii dhuunfaa dha. Namni dementia qabu filannoowwan, kabbaalee uffata ykn tarteera tarkaanfiiwwanii dura ture caalaa rakkisaa ta’uu danda’a. Uffata beekamaa ykn mala addaa tokko barbaachuu ni danda’a. Kaayyoon isaa nagaa fi filannoo deeggaruu dha, hin qabachuu ykn uffata akka isa barbaachisu godhuu miti.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee uffachuu fi gorsa uffachuu Dementia Australia yeroo gahaa kennuu, filannoo salphaa godhuu fi namicha waan danda’u akka hojjetu deeggaruu ni gorsu. Fuula kun yaadota waliigalaa qofa kenna. Rakkoo uffachuu haaraa ykn rakkoo fayyaa biraa irratti ogeessa fayyaa gaafadhu.

Filannoo akkamitti kennuu, qabachuu malee?

Namicha gaafadhu uffata maal uffachuu barbaadu. Yoo uffata guutuu kabaatii keessaa filachuun rakkisaa ta’e, filannoo beekamaa lama kenni. Fakkeenyaaf, shati cuquliisaa fi shati magariisaa, ykn koodii fi koota addaa filachuu danda’a. Lama jalqabaa qofa; seera miti. Yoo namichi uffata baay’ee filachuu barbaade, hordoffii isaa hordofi.

Mala uffata isaa jaalatu eeggadhu. Halluu, cima fi uffata beekamaa filannoo salphisuu danda’u. Mala isaa, waanuma ati gaarii isa jettu irratti hin bads. Uffanni wal-hin-simne dhiibbaa waliin falmuuf sababa miti. Yoo namichi nagaa qabu, uffanni bilchina qilleensaa wajjin wal-fakkaatu yoo ta’e, filannoo isaa mirkaneessi.

Uffata bituu yeroo, humna isaa irraa ka’uun ilaali. Cima laafaa, mala salphaa, fi cufaa banuu danda’u filadhu. Koodii yookaan kabbaalee salphaan kennuu namoota tokko tokkoof salphaa ta’uu danda’a, garuu mala haaraan illee hin beekamu. Uffata jaalatame yookaan daandii jijjiiruu duraan gaafadhu.

Tarkaanfii xiqqaa akkamitti uffachuu salphisa?

Yeroo nagaa, ariifachuu hin barbaachisne filadhu. Saffisaan hojjechuun yaaddoo ni dabala. Bakka nagaa, ifaa fi uffata ilaalamu keessa uffachuu gaarii ta’a. Meeshaalee biroo bakka uffatni itti uffatamu irraa ari’i, uffata filattes bakka harka isaa kennuu dhiyaatu keessa kaa’i.

Uffata akka uffachuu barbaadu tartiibaan kaa’i. Meeshaa tokko yeroo tokko kenni, gorsa gabaabaa tokko, akkuma “Kana koo shatii ti” jedhu, fayyadami. Ajaja balaaleffamaa akkuma “Uffadhu” jedhu hojjechuun rakkisaa ta’uu danda’a. Hojii itti aanu dura yeroo kenni, akka hubatu fi deebisu.

Namicha waan danda’u fi barbaadu hojjechuu harka kennii. Yoo tarkaanfii isaa hin beekne, yaadachiisa kennii yookaan gargaarsa barbaadu isa gaafadhu. Uffata isaa dirqisiisuun, qaama isaa gara ibsaa dhiyeenya malee sochoosuu hin barbaachisu. Yoo tarkaanfii tokko rakkisaa ta’e, yaadaa dhaabbadhu, waanuma isa salphisu gaafadhu. Yeroo baay’ee, booda yaaluun ni gahaa.

Icciitii fi ulfina namichaa akkamitti eegna?

Yeroo ol-galtee keessa galuu ykn gargaaruuf, dura gaafadhu. Namichi ofii isaatiin uffachuu yookaan dhiyeenya kee qofaan, gargaarsa harkaa malee, jiraachuu barbaadu ta’uu danda’a. Waan gaafate hordofi. Yoo gargaarsi barbaachisu, waan ta’e ibsi, akka icciitii qabu sirna isaa irra mirkaneessi.

Yeroo uffata jijjiiru, namicha akkuma fedhe haguugi. Balbala ykn cuqaasa cufi, odeeffannoo dhuunfaa wal-iyyuu nama dhaggeeffatu keessatti hin dubbatin. Yoo hiriyyaa maatii ykn hojjettuu kunuunsaa gargaaru, nama sana dhufuu isaa gaafadhu. Filannoon guyyaa tokkoo irra gara guyyaa biraa jijjiiramuu danda’a, kanaaf yeroo hunda mirkaneessi.

Yaadachiisi uffata jijjiiruuf dhaabbachuu dhiphisiisuu danda’a. Filannoo nagaa, beekamaa, dhiphisiisuu malee ykn sirreessuu hin barbaachisu kenni. Yoo namichi uffata jaalatu deebi’ee uffachuu barbaade, uffata fakkaatu ykn kopee yaadaa beekamaa eeguu gargaaruu danda’a. Uffata jijjiiruu qormaata yaadaa ykn of-danda’uu godhuu hin barbaanne.

Galmeen qorannoo bishaanii fi bosonaa keenya qajeelfama dhiquu hojii kunuunsa qaamaa biraa keessatti icciitii eeguu waa’ee yaadota biroo qaba.

Uffata fi kophee nagaa qabu maal ta’a?

Nagaan namicha irratti hunda’a. Uffata laafaa, salphaan uffatamu, beekamaa uffata qabbaneeffamaa qabu caalaa filatamuu danda’a. Kophee namichi nagaa qabu fi naqii gaarii qabu filadhu. Waraqaa uffachuu Alzheimer’s Association dheerinni uffataa sirrii ta’uu isaa mirkaneessuu akka hir’isu gorsa, kunis balaa kufuu hir’isa.

Yeroo guyyaa fi karoora yaadi. Namichi kuufama kuufuu jaalatu ta’uu danda’a, garuu yoo ho’aa ykn qabbaneessaa ta’e ilaali. Yoo gadi ta’ee alaa deemtan, uffata itti dabaluu ykn baasuu danda’an fidi. Alzheimer’s Association kophee nagaa qabu filachuu fi bilchina qilleensaa ilaaluu gorsa. Kunniin gaaffilee wal-dubbii namicha wajjin dha, koodii uffataa ykn seera miti.

Uffachuun yoo haaraan rakkisaa ta’e maal godhna?

Yoo uffachuun gara jijjiiramaa ta’e, namicha maal rakkisaa akka ta’e gaafadhu, ogeessa fayyaa isaa waliin mari’adhu. Dementia Australia arguu, qorichaa ykn rakkoo fayyaa biraa uffachuu illee rakkisaa taasisuu danda’a jedha. Ogeessi fayyaa sababoota danda’aman mirkaneessuu gargaaruu danda’a. Qorichaa qajeelfama waliigalaa irratti hundaa’uun hin dhaabin yookaan hin jijjiiru.

Yoo namichi saffisaan sammuu isaa dhiphate, gargaarsa fayyaa ariifachaa dhaabbata naannoo tajaajilaa fayyadami. Qajeelfama NHS waa’ee rakkoo sammuu saffisaan akka barbaachisu ibsa. Akeekni kun rakkoo saffisaan dhufu irratti, jijjiirama tartiibaa hojii uffachuu irratti miti.

Yoo uffachuu rakkisaa ta’e, caala ilaali: filachuu uffataa, arguu, qabachuu fayyeessa ykn eeguu. Waanuma argitee namicha fi ogeessa fayyaa wajjin, yoo waliigale, qooddadhu. Rakkoo haaraa sababa tokko qofaan hin hubatu. Namicha jeedhaa ykn dhiyeessaa jechuu irraa of eeggadhu.

Yoo manatti ykn bakka kunuunsaa keessatti gargaartu, namicha duubatti waan fedhe namoota gargaaran waliin akka qoodu gaafadhu. Yaad-rimee gabaabaa uffata jaalatu, tartiiba isaa fi gorsa hojii isaa irratti fayyadu, gargaartoonni biroo akka hordofan gargaaru. Yaad-rimee sana iccitiidhaan eegi, yeroo fedhii isaa jijjiiru haaromsi.

Namichi uffata isaa akkuma fedhe irratti of-danda’aa dha. Gargaarsa isa fudhatu qofa kenni, yeroo kenni, filannoowwan isaaf nagaa ta’an kabaji.