Ko e tali nounou
Kapau ʻoku ita pe fakamamahi ʻa ha taha ʻoku ʻi ai ha dementia, tuku ha vahaʻa, fakatuʻu ʻa e ngaue, lea mālie mo nounou, pea fakahoko ke malu ʻa e kakai ʻoku ʻi ai. ʻOua ʻe fekaunaʻi, tōʻonga ki he taha, pe taofi ʻaki e mālohi. Ko e liliu fakavavevave pe ʻoku ʻi ai ʻa e mamahi ʻoku fiemaʻu ʻa e fakatokanga mo'ui; ko e fakatamaki ʻoku hoko ʻi he taimi ni ʻoku fiemaʻu ʻa e tokoni fakavavevave ʻi he feituʻu ʻoku ʻi ai.
- ʻOku lava ʻa e ita pe fakamamahi ke ʻi ai ha me'a ʻoku ne ʻomi ia; ʻoku ʻikai ko e fakaʻilonga ʻe fai ʻe he taha ke mamahi ha taha.
- ʻI he taimi ʻo e fakatupu, ʻalu ʻi mui, fakatuʻu ʻa e ngaue, pea lea ʻaki ha fokotuʻu lea nounou mo mālie.
- ʻOua ʻe fekaunaʻi, tōʻonga ki he taha, fakatō ʻa e taha ʻi he fakafuofua ʻe ʻikai ʻamanaki, pe taofi ʻaki e mālohi. Fakamamao atu e kakai kehe kapau ʻe fiemaʻu.
- ʻi hono hili, ʻoua ʻe tuhu ki he taha pe tuʻutāmaki. Tohi ʻa e me'a ne hoko ki mu'a mo e me'a ne liliu.
- ʻOku fiemaʻu ʻa e fakakaukau ʻa e tokotaha mo'ui ki he fakamamahi fo'ou pe ʻoku mamafa ange; kumi ki he tokoni fakavavevave ʻi he tuʻutāmaki fakavavevave.
ʻI he peesi ni (5 ngaahi vahe)
Ko e ita ʻe lava ke liliu ki he kaiʻi, sioʻata, pe fakamamahi, pea ko e me’a ni ʻe lava ke ofo ki he kakai kotoa ʻoku ofi. Ko e founga ʻoku ngaue ai ʻe ʻikai ko ha me’a ʻoku fakatokangaʻi ʻe he taha. ʻOku ʻikai ke fakaʻilonga ʻe ia ʻoku loto ke fakamamahi ha taha. Kamata ʻaki ʻa e fakalelei ʻo e tuʻunga, pea toki kumi ki he me’a ʻoku fiemaʻu ʻe he taha.
Ko e hā ʻa e me’a te u fai kapau ʻoku liliu ʻa e ita ki he fakamamahi?
Taʻofi ʻa e ngaue ʻoku ʻi ai, ʻalu ʻi mui, pea lea ʻaki ha fokotuʻu lea nounou mo mālie. Ko e tohi ʻa e Alzheimer’s Association ʻoku fakahinohino ki he kau tokoni ke tokanga ki he ongo, lea hifo, mo fakaʻaʻau ʻa e ngaahi me’a ʻoku ʻi ai. Kapau ʻoku ʻi ai ʻa e tuʻutāmaki fakavavevave pe ʻoku mamahi ha taha, ʻalu ki he malu pea fetuʻutaki ki he tokoni fakavavevave ʻo e feituʻu.
- Taʻofi ʻa e me’a ʻoku hoko kapau ʻe lava. Kapau ko e fakafisi, tuʻu, fakaafe, pe ngaue kehe ʻoku hangē ʻoku fakamamahi ʻa e taha, taʻofi. ʻE lava ke tali ia ʻi ha taimi kehe, ka ʻikai ko e ngaahi fiemaʻu ʻo e malu pe mo’ui ʻe fakavavevave.
- Foaki ha vahaʻa. ʻAlu ʻi mui pea tuku ha founga ʻoku ʻi ai ʻa e tuʻunga ke mou ʻalu ai ko ʻe taha. ʻOua ʻe tuku ʻa e taha ʻi ha potu ʻoku ʻikai ʻaa ai pe fakakaukau ke fakalaka ʻa e taha, pe ke ʻaʻau ʻa e taha ʻi he taimi ʻoku ʻikai ʻamanaki.
- Tauhi ʻa e leʻo mālie mo e lea nounou. Ko e lea hangē ko ʻeni: “ʻOku ou sio ʻoku ke mamahi. ʻE ʻoange atu ʻe au ha vahaʻa.” ʻOua ʻe fekaunaʻi, ʻai ha fakatuʻutāmaki, pe kole ha fakamatala.
- Fakamamao ʻa e kakai kehe. Ko e tamai, kaungāʻapi, pe tokotaha tokoni ʻe lava ke ʻalu ki ha loki kehe ʻi he taimi ʻoku fiemālie ai ʻa e taha. Ko e taha ʻoku lea mālie ʻe lelei ange ʻi he kakai lahi ʻoku feinga ke tokoni.
- ʻalu ki he feituʻu malu kapau ʻoku fai ʻa e fakamamahi fakasino. ʻalu ki ha feituʻu malu ange pea kole ha tokoni mei he taha kehe. ʻOua ʻe feinga ke taofi ha taha ʻaki e mālohi.
Ko e Alzheimer’s Society ʻoku fakaʻaongaʻi ke ʻalu ʻi mui, ʻoua ʻe taofi ʻaki e mālohi pe ʻaʻau ʻa e taha, pea ʻalu ke kumi ki he tokoni kapau ʻoku fai ʻa e fakamamahi fakasino. Ko e Alzheimer’s Association ʻoku fakaʻaongaʻi foki ke kole ʻa e fakaʻuhinga, fakaʻiiki ʻa e ngaahi me’a ʻoku fakaʻohovale, pea ʻoua ʻe fakatōmala pe taofi ʻa e taha. Ko e numipa fakavavevave ʻo e feituʻu ʻoku ke nofo ai ʻe lava ke ke fakaʻaongaʻi kapau ʻoku ʻi ai ha tuʻutāmaki fakavavevave; ʻoua ʻe fakatali ke ʻalu ʻa e ngaue, kapau ʻe lava ke mamahi ha taha.
Ko e hā ʻa e ngaahi me’a ʻe lava ke tokoni ki he ngaue ni?
ʻOku lava ke ʻi ai ha ngaahi me’a lahi, pea ʻe ʻikai lava ke fakaʻilo ʻe he fāmili ʻa e ʻuhinga ʻe taha. ʻOku lisi ʻe he Alzheimer’s Association ʻa e mamahi sino, ʻa e ngaahi me’a ʻoku ʻi ai ʻo e feituʻu, pea mo e ngaahi faingataʻa ʻi he fetuʻutaki ko e ngaahi me’a ʻe lava ke tokoni.
Fakakaukau ki he me’a ne hoko ʻi he taimi siʻisiʻi ki mu’a ʻi he liliu:
- Naʻe mafatukituki, fiekaiʻia, fiekeʻia, mafana pe mamaʻe ʻaupito, pe mamahi ʻa e taha?
- Naʻe faingataʻa, vave, pe ʻikai ʻiloa ʻa e ngaue? Naʻe kei fai ʻe ha taha ʻa e ngaue ʻi he taimi ne tali ai ʻe he taha ʻene ongoʻi ʻo e mamahi?
- Naʻe ʻi ai ʻa e longoaʻa mālohi, leʻo lahi ʻa e kakai, koloa ʻoku tofuʻa, pe ʻa e feituʻu ʻoku ʻikai ʻiloa?
- Naʻe faingataʻa ʻa e sio pe fanongo ʻa e taha ki he me’a ʻoku hoko?
- Naʻe liliu nai ʻa e vaitaʻa, ʻa e founga, ʻa e tokotaha tokoni, pe ʻa e mo’ui ʻa e taha ʻi he taimi siʻisiʻi?
Ko e Alzheimer’s Society ʻoku fakaʻaongaʻi ke vakai ki he ngaahi mahino, mo fakakaukau ki he ʻuhinga ʻo e taha ʻi hono ongoʻi. Ko e ngaahi fehuʻi ni ko e ngaahi fakamanatu ke vakai, ʻikai ko e fakamoʻoni ʻe taha ko e me’a ʻe taha ʻe lava ke ne ʻomi ʻa e ngaue. ʻOua ʻe feinga ke vakai, taofi, pe fakamālohi ha taha ʻaki ho ngaahi nima pe ʻaki ha vaitaʻa.
Ko e hā ʻa e founga ke iki ai ʻa e faingamālie ke toe hoko?
Fai ʻaki ʻa e ngaahi me’a naʻe vakai ki ai ke liliu ʻa e fetuʻutaki kaha’u. ʻE lava ke tokoni ia, ka ʻe ʻikai lava ke fakapapau’i ʻe ʻikai toe hoko ʻa e ngaue ni. Feinga ke liliu ʻa e me’a ʻe taha ʻi he taimi, koeʻuhi ke faingofua ange ke ʻiloa pe ʻoku fiemālie ʻa e taha.
- Filifili ha taimi ʻoku melino ange. Kapau ʻoku faʻa faingataʻa ʻa e ngaue ʻi he taimi ʻoku mafatukituki ai ʻa e taha, fehuʻi pe ʻoku lelei ange ha taimi kehe.
- Fakalelei ʻa e feituʻu. Fakamaluʻi ʻa e leʻo ʻi he tafa’aki, fakasiʻisiʻi ʻa e kakai ʻi he loki, pea teuteu ʻa e ngaahi me’a ʻoku fiemaʻu ki mu’a ʻi he kamata.
- Fakamatala ʻa e ʻaonga pea mo e faʻa fakatali. ʻalu mai mei he mata ʻo e taha, fakamatala ʻa e ngaue ʻoku ke fai, kole ke tokoni, pea tuku ha taimi ke tali ai ʻa e taha.
- Taʻofi ʻi he taimi ʻoku ʻi ai ʻa e mamahi. Ko e fakaʻaʻau, huke, ʻa e mata ʻoku ʻi ai ʻa e tuʻutāmaki, pe ʻa e leʻo lahi ʻe lava ke ko ha faka’ilonga ke taʻofi. ʻOua ʻe fakatupu ʻa e tuʻutāmaki ʻi he ngaue ke fakaʻosi ʻaki ha fiemālie.
- Fakataha ha palani faingofua. Kapau ʻoku tokoni ha kakai lahi ki he taha, fakatokanga ki he ngaahi faka’ilonga ʻoku ke taʻofi ai, ha lea mālie ʻoku ke fakaʻaongaʻi, pea ko hai te ke fetuʻutaki kiai kapau ʻoku toe hoko ʻa e founga ni.
Ko e ngaahi fakakaukau ki he ngaue ʻoku fakatatau ki he ngaue, vakai ki he ngaahi fakahinohino ʻi he kaukauʻi mo e teuteu ʻo e kofu. Ko e fakahinohino ki he fetuʻutaki ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi founga ke lea mo fanongo ʻaki ʻa e ʻikai ha fakamamafa.
Ko e hā te u fai ʻi hono hili ʻo e fakatupu?
ʻoange ha fakamālohia, pea toe foki ki ha ngaue faingofua mo ʻikai fakamamafa kapau ʻoku loto ʻa e taha ki ai. ʻOua ʻe fakasala, fakalaukovi, pe fakamamahi. Ko e Alzheimer’s Society ʻoku nau fakahā ʻe lava ke mamahi pe ʻi ha taimi ʻoku ʻosi ai ʻa e ngaue ʻa e taha, ʻaki ʻa e ʻikai ke ne manatu ʻa e me’a ne hoko.
Kapau ʻoku ke loto ke mahino ʻa e ngaahi mahino, tohi ha fakamanatu nounou ʻo e me’a naʻe hoko ki mu’a, ʻa e me’a naʻe ke vakai ki ai, ʻa e taimi naʻe loloa ai, mo e me’a naʻe tokoni. Tauhi ʻa e fakamanatu ʻoku mo’oni pea fakahā ia ki he kau tokoni ʻo e taha kapau ʻoku totonu. ʻOua ʻe tohi ʻa e taha pe fakahā ʻa e fakamatala taʻeʻiloa ʻo ʻikai ha fakafiemālie.
Kapau ko ha ngaue ʻoku ʻi ai ha mamahi lahi, liliu ʻa e taimi pe founga, pe kole ha tokotaha falala kehe ke tokoni. ʻE lava ke ke tali ha ta’ofi pea feinga ʻi ha taimi kehe. Ko e fakahinohino ki he me’a te ke fai kapau ʻoku pehē ʻe ha taha ʻoku ʻikai ke ne loto ʻoku ʻi ai ha ngaahi founga kehe ke taʻofi ʻaki e tokanga.
ʻOku totonu ke ʻalu ki he tokotaha mo’ui ʻi he fe’ē?
Fetuʻutaki ki he tokotaha mo’ui ʻa e taha ʻoku ʻi ai ha fakamamahi fo’ou, fakavavevave, toe hoko, pe ʻoku mamafa ange. Ko e Alzheimer’s Association ʻoku fakahinohino ke vakai ʻa e sino ʻi he taimi ʻoku liliu ai ʻa e founga, makehe ʻi he taimi ʻoku hoko vave ai. ʻOku totonu ke vakai ʻa e mamahi, mahaki, mohe, feituʻu, pe vaitaʻa. Ko e tokotaha mo’ui ʻe lava ke ne fakatotonu ʻa e fiemaʻu ʻa e taha.
Kumi ki he tokoni mo’ui fakavavevave ʻi he taimi ʻoku ʻi ai ha taha ʻoku vave ʻene fakapoʻuli, ʻoku mamahi, pe ʻoku ʻikai lelei ʻa e sino. Kapau ʻoku ʻi he tuʻutāmaki fakavavevave ha taha, fetuʻutaki ki he tokoni fakavavevave ʻo e feituʻu. ʻOua ʻe fakatali ke ʻosi ʻa e ngaue, pe ke fakakaukau muʻa ki he ʻuhinga.
ʻOku mahuʻinga ho malu foki. Fakahā ki ha kāinga, tokotaha mo’ui, pe kautaha tokoni ʻi he feituʻu ʻoku falala ki ai, kapau ʻoku toe hoko ʻa e ngaue, pe ʻoku ke manavahē. Kole ha palani ʻoku malu ai ʻa e taha mo e kakai ʻoku nofo ofi kiai. ʻOku ke totonu ke tokoni; ko e fai pē ʻe koe ʻa e ngaue ni ʻoku ʻikai ko ha fiemaʻu.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e hā ʻa e me'a te u fai ʻi he taimi ʻo e fakatupu ʻo e ita?
Fakatuʻu ʻa e ngaue ʻoku ʻi ai, ʻalu ʻi mui, pea lea ʻaki ha lea mālie. Foaki ki he taha ha vahaʻa, pea fakamamao atu e kakai kehe kapau ʻe fiemaʻu. Kapau ʻoku ʻi ai ha taha ʻoku ʻi he tuʻutāmaki fakavavevave pe ʻoku mamahi, fakahoko ʻa e tokoni fakavavevave ʻo e feituʻu.
Te u kakai ʻa e ngaue kuo ita ai ʻa e taha?
ʻIkai. Kapau ʻoku malu ke taʻofi, fakatuʻu pea ʻai ke toe fai ʻi ha taimi kehe pe filifili ha founga kehe. ʻOua ʻe fakamamafa, fekaunaʻi, tōʻonga ki he taha, pe taofi ia ʻaki e mālohi.
ʻE lava nai ke tokoni ʻa e mamahi pe mahaki ki he fakamamahi?
ʻE lava ke kau ia ʻi he ngaahi ʻuhinga lahi, hangē ko e mafatukituki, ngaue faingataʻa, longoaʻa, pe faingataʻa ʻi he fetuʻutaki. Ko e tokotaha tokoni mo'ui te ne lava ke vakai ki he ngaahi liliu fo'ou pe ʻoku liliu; ʻoua ʻe fakaʻilo ʻa e ʻuhinga ʻe koe pe.
Ko e hā ʻa e taimi ke fetuʻutaki ai ki he tokotaha mo'ui?
Fetuʻutaki ki he tokotaha mo'ui ʻa e taha ʻoku ʻi ai ha fakamamahi fo'ou, fakavavevave, pe ʻoku mamafa ange, makehe kapau ʻoku ʻi ai ha mamahi, mahaki, pe liliu ʻi he vaitaʻa ʻo e taimi ni. Kumi ki he tokoni fakavavevave ki he tuʻutāmaki pe ʻoku ʻi ai ha ngaahi tokanga.
Ko e hā ʻe fai kapau ʻoku ʻikai malu ʻaku?
Mahu'inga ʻaupito ke ke ʻalu koe pea mo e kakai kehe ki ha feituʻu malu ange, pea kole ha tokoni. Kapau ʻoku ʻi he tuʻutāmaki fakavavevave ha taha, fetuʻutaki ki he tokoni fakavavevave ʻo e feituʻu. ʻOku ʻikai ko e fiemaʻu ke ke fakahoko ʻa e tuʻutāmaki ni pē koe.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Aggression and Anger · Alzheimer's Association
- Preventing and managing aggressive behaviour in people with dementia · Alzheimer's Society
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association