Mallattoo Dhukkubbii Nama Dementia Qabuu Beekuu

Namoonni dementia waliin jiraatan dhukkubsatu, yoo ibsuu hin dandeenyes illee. Namichi jechoota adda ta’an, sochii ykn jijjiirama amalaa fayyadamuun wanti miidhu akka jiru agarsiisuu danda’a. Gargaartonni jijjiiramoota kana ilaaluu fi qooduu danda’u, garuu sababa isaa ofumaan murteessuu hin qabani.

Qajeelfama dhukkubbii Dementia Australia yeroo dhukkubsachuu shakkaman kallattiidhaan gaafachuu fi madaallii doktara barbaaduu gorsa. Alzheimer’s Association illee dhukkubbii qaamaa jijjiirama amalaatiif sababa ta’uu danda’u ibsa. Qajeelfamni kun odeeffannoo waliigalaa qofa; madaallii dhukkubbii ykn karoora qoricha miti.

Namni dementia qabu dhukkubbii akka hin himin dhukkubsachuu danda’aa?

Eeyyee. Dhukkubbiin yeroo namichi jechoota isaa argachuu hin dandeenye illee dhugaa dha. Gaaffii qaama adda ta’e irratti hin hubatu ykn yeroo fi akkaataa wanti itti dhukkubsu gara namaatti himuu rakkatu danda’a. Gufuun yeroo kanaa namichi nagaa ta’e jechuu akka hin taane fudhadhu.

Yeroo nagaa ta’e jechoota isaan beekan fayyadamuun gaafadhu. “Dhukkubsatteerta?” ykn “Kun si dhukkubsisaa?” jechuun ibsa dheeraa caalaa salphaa ta’uu danda’a. Namoonni tokko tokko “dhukkubsachuu,” “of-hin-dhandhamne” ykn “dhukkubbii” jedhan hubatu. Deebii isaanii yeroo kennaa, qorannoo ykn sirreessuu malee fudhadhu.

Gaaffii tokko salphaa gaafadhu, booda dhaabi. Namichi qaama ibsuu irratti kan qaamaa hin ibsin, ergaa hin ibsin, ykn jecha beekamaa fayyadami. Gaaffii saffisaan hin gaafatin ykn “eeyyee” jedhuu irratti hin qajeelchin. Yoo “lakki” jedhe, garuu jijjiirama tokko argite, jijjiirama sana ogeessa fayyaa waliin qoodi; dhukkubbii jiraachuu moo hin jiraanne irratti falmiin hin godhin.

Jijjiirama maal ilaaluu barbaachisa?

Jijjiirama fuula, socho’iinsaa fi sagantaa amala beekamaa namichaa irraa ilaali. Fuula gaddaa godhuu, fuula cunqaruu, booca, boo’uu, qaama tokko eeguu, sochii xiqqaa godhuu, halkan adda ta’een rafuu ykn nyaata irratti xiyyeeffannaa dhabuu isaan agarsiisuu danda’u. Akkasumas hamma ajaa’ibsiisu caalaa callisanii, dallaa ykn hafa tasgabbii dhabuu danda’u.

Mallattoon kamiyyuu dhukkubbii namichi qabu akka mirkaneessu hin danda’u. Sababoota baay’ee qabaachuu danda’u. Jijjiirama akka nyaata didu dhukkubbii afaanii waliin wal-qabatee ta’uu danda’a, garuu ibsa biraa qabaachuu danda’a. Waan argitan doktara ykn nurse waliin qoodi, sababa isaa madaaluu isaan haa taasisan.

Waan argite akkamiin ibsuu danda’a?

Jijjiirama ibsuuf odeeffannoo muraasa barreessi. Wanta ta’e, yeroo jalqabe, yeroo meeqa argattan, fi wanta yeroo sanaa ture ibsi. Fakkeenyaaf, yoo namichi yeroo ka’u gu’ee, yoo hojii beekamaa irraa of-dhoowwate ykn nyaata caalaa xiqqaa nyaate yoo ta’e ibsi. Jecha namichaa ykn calaqqee isaa of-keessaa galchi.

Jijjiirama namichaa amala isaa bu’uuraa irratti bu’aa, namni biraa irratti hin taane. Namni callisaa yeroo dhukkubbu hin iyyu; namni biroo immoo sochii ykn haasa’uun dhiphina isaa ibsuu danda’a. Qaxxaamura dhukkubbii ykn sababa tokkicha amala tokkoof murteessuu irraa of eeggadhu. Kaayyoon isaa odeeffannoo ogeessa fayyaa gargaaru kennuu dha.

Namichi yoo waliigale, qoodii barreeffamaa maatii, nurse ykn doktara kunuunsa isaa keessatti hirmaatan waliin qoodi. Odeeffannoo icciitii eegi, kunuunsa namichaaf gargaaru qofa dabarsi. Qajeelfama daawwannaa hospitaalii walitti dhufeenya hojjettoota hospitaalii waliin filannoo walii-qunnamtii qoodu irratti odeeffannoo dabalataa qaba.

Yoo namichi dhukkubsachuu isaa yaaddan maal godhuu?

Ogeessa fayyaa quunnamii jijjiirama ibsi. Dhukkubbiin sababoota baay’ee qabaachuu danda’a, kan akka madaa dur-dur, arthiraayitisii, rakkina ilkaanii, dhukkubbii, dhiibbaa ykn dhiibbaa teessuu tokko irratti yeroo dheeraa taasisuu. Ogeessi fayyaa fayyaa namichaa ilaalee madaallii ykn tajaajila barbaachisu murteessuu danda’a.

Qorichaa dhukkubbii jalqabuu, doozii jijjiiruu ykn qorichaa biraa dhaabuu odeeffannoo marsaa irratti hundaa’uun hin godhin. Qorichi tokko tokko walitti ni makamuu ykn namoota rakkina fayyaa addaa qaban irratti nageenya hin qabaatu. Sagantaa kunuunsa namichaa hordofi, wanti hin ifne yoo ta’e, doozii kennaa ykn farmaasistaa gaafadhu.

Gorsa barbaaddu illee, dhiphina ammaa hir’isuu dandeessu. Waa’ee maal akka itti gaarii ta’u gaafadhu, namicha boqochiisi, tarkaanfii ykn sochii dhukkubsisu irratti hin dhiibin. Yoo gochuu danda’uu hin beekne, ho’a, qoraa, massaajii ykn tarkaanfii biraa yoo nageenya qabaachuu isaa hin beekne, dura ogeessa fayyaa gaafadhu.

Amalli jijjiiramu sababa biraan ta’uu danda’aa?

Eeyyee. Dhukkubbiin sababa dhiphinaa tokko ta’uu danda’a, garuu jijjiiramni dadhabbii, naannoo rakkisaa, beelaa, dhukkuba, qorichaa ykn rakkina fayyaa biraa irraas ta’uu danda’a. Wanta jijjiirama dura ta’e, deebi’ee ta’uu isaa ilaali, garuu sababa fayyaa ofumaan barbaaduu hin yaalin.

Yoo namichi saffisaan sammuu dhiphate ykn amala isaa irraa adda ta’e, yeroo sana doktara ykn ogeessa fayyaa quunnamaa. Qajeelfamni NHS akka sammuun saffisaan rakkate gargaarsa fayyaa yeroo sana barbaadu jedha. Tajaajila hatattamaa naannoo keessanii ykn adeemsa kunuunsa ariifachiisaa mana keessan jiru fayyadami.

Yoo jijjiiramni xiqqaa-xiqqaan ta’e ykn deebi’ee ta’e, yeroo doktara daawwadhu qopheessi, yaadannoo kee fidi. Qajeelfamni daawwannaa doktara qopheessuu gaaffii tarree gochuu fi jijjiirama ibsuuf karaa salphaa qaba.

Gargaartonni akkamiin kabajaan deebii kennuu danda’u?

Gargaarsa dura wanta gochuu barbaadan namichaaf himi. Qaama isaa tuquu ykn uffata tokko sochoosuu dura hayyama gaafadhu. Filannoo xiqqaa tokko kenni, akka boqochuu ykn bakka biraa taa’uu, yeroo deebii kennuuf kenni. Yoo diduu baate, dhaabi, ogeessa fayyaa karaa biraa gaafadhu.

Namichi akkaataa dubbii ykn gargaarsa maal akka barbaadu gaafadhu. Waliigaluun, odeeffannoo barbaachisaa gargaartota amanamoo biroo waliin qoodi, akkasitti namichi wanta tokkicha yeroo hedduu ibsuu hin barbaachisu. Namicha akka hin jirre godhuun waa’ee isaa hin dubbaatin.

Dhukkubbiin alaa irraa ilaaluun rakkisaa ta’uu danda’a. Nagaadhaan gaafachuu, jijjiirama ilaaluu fi gorsa ogeessa fayyaa barbaaduun namichi dhagaa’amuu danda’a, mallattoo tokko madaallii godhuu malee.