Yeroo Nyaataa Nama Dementia Qabuuf Salphisuu

Nyaatni yeroo mana isaa ga’aa ta’e, mana nyaataa baay’ee qabu ykn filannoo baay’ee yeroo tokkotti jiru irratti hordofuun rakkisaa ta’uu danda’a. Hanqinoota xiqqoo bakka fi saffisa nyaataa irratti geessisuun, namni dementia qabu nyaata irratti hirmaachuu salphisuu danda’a. Ka’umsa namichaa aadaa fi filannoo isaa jalqabaa, wanni hojjetu hin dhiisin.

Qajeelfama nyaataa fi nyaachuu Alzheimer’s Association fi gorsa yeroo nyaataa Dementia Australia lamaan bakka nagaa, nyaata beekamaa fi yeroo gahaa akka kennamu gorsu. Qajeelfamni kun bakka nyaataa fi deeggarsa guyyaa guyyaatti irratti xiyyeeffata. Karoora nyaataa ykn qorannoo nyaachuu fi harkifamuu miti.

Nyaatni akkamiin hawaasummaa ta’uu danda’a malee cimdii hin fidu?

Namichi michuu isaa yoo ta’e, isin ni taatanii nyaadhaa. Haasa’a salphaa godhaa, namichi yeroo barbaadu nyaata irratti xiyyeeffachuu akka danda’u kenni. Akkaataa meeshaa nyaataa itti fayyadamuu isaa sirreessuu fi gaaffii yaadaa sammuu qorachuu irratti hundaa’e hin gaafatin; kunis nyaatni qormaata akka hin fakkaannef. Yoo mana nyaataa boo’ate ykn namoonni baay’ee ta’an, lakkoofsa namootaa hir’isuu ykn bakka nagaa gara ta’etti sochoo’uu danda’da.

Yoo hojjechuun nyaata qopheessuu dadhabbii fidee jiraate, nyaata qophaa’e beekamaa ykn gargaarsa qaama tokko hojii sanaa nyaatni salphaa akka ta’u gochuu danda’a. Dementia Australia nyaata mana keessa gahiinsa ykn qophaa’e filannoo gargaarsa barbaachisaa ta’e akka ta’u fakkeenya godha. Namicha waan jaallatu fi gargaarsa maal fudhachuu barbaadu gaafadhu; salphinni filannoo namichaa kabajuu qaba.

Tarree nyaataa akkamiin hordofuu salphaa godhuu danda’a?

Waan dura nyaata dhiyeessuu irra, nyaatni salphaa akka mul’atu godhaa.

• Sagalee hir’isi. TV cufi, sagalee biraa wal-dorgommaa ta’an hir’isi. Yoo daandii kichinii irraa socho’iinsi namicha rakkisu, bakka sana irraa fagaasi.
• Meeshaalee dabalataa haqi. Meeshaalee nyaatu fi mi’a nyaataa qofa ol kaasi. Gogii, ana, ykn meeshaalee biroo hawwuu ykn nyaata ta’uu dhiisuu danda’an gara fagootti kaasi.
• Wal-faallessuu ifaa. Tarreen salphaa fi kan tarree sanaa waliin wal-faallessu nyaata ilaaluu salphisa. Kallachuu fi tarree gogii irratti faayinii bu’uuraa hin qabne ittisi.
• Ifa fi ho’a ilaali. Namichi tarree ifaan akka argu mirkaneessi. Nyaata fi dhugaatii dhiyeessuu dura ho’a isaanii qorri, akka isaan ho’an hin ta’in.
• Daandii beekamaa eegi. Bakkeen, yeroon ykn qindaa’ina tarree namicha gammachiisu yoo ta’e, itti fufiinsaan kunuunsi. Rakkina uumuu jiru qofa jijjiiri.

Maal dhiyeessuu qabna?

Namichi beekuu fi jaallatu nyaataan jalqabi. Koorsii tokko yeroo tokkoon, ykn filannoo beekamaa lama gidduu filannoo kenni; kanaaf nyaata maxxaa baay’ee tokkotti walitti qabamee irra caalaa. Yoo namichi nyaata irra caalaa barbaade, nyaata xiqqaa ho’isuun ni danda’ama.

Filannoon jijjiiramuu danda’a. Yoo nyaata jaallatu diduu ta’e, falmuu ykn cimsuu irraa of eeggadhu. Filannoo beekamaa biraa dhiyeessi, namichi boqochiisi, ykn booda yeroo biraa irra deebi’ii yaali. Yoo namichi dadhabe ykn gaddi qabaate, nyaatni sagantaa tasgabbaa’e hordofuu hin qabu; yeroo nyaataa wal-fakkaatu, yoo danda’ame, eegi, karoora namichaa barbaachisaa ta’e irratti hundaa’ee jijjiiri.

Yoo qopheessuun ulfaate, namni maatii tokko qopheessuu irratti gargaaruu danda’a, namichi immoo hojii nagaa ta’ee inni jaallatu irratti hirmaachuu danda’a. Qajeelfama hojii mana keessaa hojii kichinii akka qorannoo hin taane akka mijaa’u karaa qaba.

Dandeettii of-danda’uu namichaa akkamiin deeggaruu danda’a?

Namichi akkaataa nagaa fi nagaa ta’e irratti nyaatu akka filatu kenni. Isaan kubbaa, ispoonii, nyaata harkaan qabatamu ykn nyaata xiqqaa filachuu danda’u. Yoo namichi hojii danda’u ta’e, qomee ykn hojii namichaa of-danda’uu isaa hin fudhatin. Yoo barbaachise ykn barbaadame gargaarsa kenni, yeroo gahaa nyaataaf kenni.

Yoo namichi hawaasummaa jaallatu ta’e, waliin nyaachuun nyaata hawaasummaa godhuu danda’a. Dhiyeenyaan taa’ii, haasa’a salphaa godhaa, namichi yeroo nyaachuu barbaachisu akka xiyyeeffatu kenni. Gaaffii sammuu qorachuu fi gaaffii nyaata hammam nyaate irratti hin gaafatin. Yoo namichi booqe, eegi, ni nyaatteeraa ykn hin nyaatne yoo gaafatu.

Yoo yeroo nyaataa dhiphisaa ta’e maal godhuu?

Booda dhaabi, sababa salphaa barbaadi. Bakki sagalee ol’aanaa qabaachuu danda’a; nyaatni beekamaa hin taane ta’uu danda’a; namichi mana fudhachuu, boqochuu, ykn ilkaan jijjiiruu barbaadu danda’a. Tarree qulqulleessuu, bishaan kennuu ykn bakka nagaa gara ta’etti sochoo’uu keessaa waan tokko yeroo tokkoon yaali. Yoo namichi dhiphate, nyaachuu xumuruuf akka dhiphisu irra, dhaabi yeroo booda irra deebi’ii yaali.

Yoo namichi yeroo baay’ee nyaata irraa boqotu, dhiphatu, afaan ykn harka isaa hojjechuu irratti rakkatu, ykn jijjiirama nyaachuu ykn ulfina haaraa qabaate, waan ilaaltu barreessi, doktara ykn nyaata qorataa waliin haasa’i. Rakkina nyaachuu ykn dhugaa irratti haaraan, qufaa yeroo nyaata ykn dhugaa qabaatanii, ykn gogiin, gorsa ogeessa fayyaa barbaada. Ogeessi haasa’a-afaanii gara fuula qulqullina nyaachuu ilaaluu fi karaalee nageenya ta’an gorsuu danda’a. Gosa nyaataa jijjiiruu, dhugaa cuqaasuu, ykn tarkaanfii nyaachisuu tarree waliigalaa irratti hundaa’uun hin godhin.

Nyaata xaxame tokko qofa kan namichi nyaachuu dhaabe ibsu miti. Qabxii baay’ee irratti ilaali: nyaatni addaa, yeroo, sagalee ykn bakka taa’iinsaa rakkina hojii kana ol ta’e uumuu danda’a. Yoo nyaata jaallatu ta’ee akka rakkina ta’e, dhukkubbii ykn rakkina ilkaanii ilaali, namichi akka ajjeefamu hin yaadin gorsa ogeessa fayyaa gaafadhu.

Gaaffii fayyaa ykn nyaata addaa irratti, ogeessa fayyaa namichaa gaafadhu. Akka nyaata namicha irraa hin nyaanne gochuuf nyaata daangessu ykn qorichaa jijjiiruu hin jalqabin. Qajeelfama nyaata fayyaa sammuu qorannoo nyaataa fi balaa dementia irratti mari’ata; kun qajeelfama nyaata yeroo kanaa keessaa adda.

Nyaatni yeroo hunda bakka tajaajilaa irratti nyaatamuu qaba?

Hin qabu. Yoo teessuun bakka tajaajilaatti ulfaate ykn rakkisaa ta’e, bakki biraan yoo namichi nagaan nyaachuu danda’e gaarii ta’uu danda’a. Nyaata xiqqaa, snack, ykn dhaabbata nyaata guutuu sagantaa tokko irratti xumuruu irra caalaa gaarii ta’uu danda’a.

Yoo nyaatni guyyoota muraasaaf rakkisaa ta’e, ykn nyaata, dhugaa ykn gogii irratti yaadda’e, gara ogeessa fayyaa bilbilaa. Yeroo hatattamaa gogii boqotaa ta’e, tajaajila hatattamaa barbaadi.