Namicha Dementia Qabu Wajjin Imala Gochuu

Imalli yeroo namichi barbaadu fi karoorri isaa barbaachisummaa isaa wajjin wal-simu, namichi imaluu danda’a. Imala guyyaa tokkoo bitannaa walitti cumame irra, imala gabaabaa fi beekamaa ulfaataa ta’uu danda’a. Namichi maal akka barbaadu gaafadhu, ergasii karoora isaa boqonnaa fi jijjiirama qabu ijaari.

Qajeelfama imalaa Alzheimer’s Association fi gorsa imalaa Dementia Australia lamaanuu karoora nageenya namichaa fi aadaa isaa irratti xiyyeeffatu. Qajeelfamni kun yaada kunuunsaa waliigalaa dha; murtii namicha addaa tokkoof imalli nagaa ta’uu isaa irratti hin kennu.

Imalli sirrii ta’uu isaa akkamitti murteessina?

Waa’ee imala sanaa namicha wajjin jechoota beekamoo fayyadamuun dubbadhu, akkasumas iddoo deemtan fi namoota achi jiran ibsi. Yoo inni deemuu hin barbaanne, sana fudhadhu. Akkuma kanaa, nyaata, bilbila ykn sochii beekamaa mana keessatti karoorfachuu dandeessu.

Namichi amma akka isaa salphaatti maal godhu yaadi. Jijjiirama karoora, sagalee, namoota baay’ee, fageenya deemuu, eegumsa fi mana hin beekne akkamitti isa dhiibuu danda’u ilaali. Yoo kutaalee imalaa hedduun isa rakkisuu danda’an, karoora salphisi ykn sochii maatii mana keessatti wajjin raawwadhu. Dementia Australia akkas jedha: yoo fayyaa ykn deeggarsa namichaa irratti tarkaanfii deemuu sirrii ta’uu isaa hin beekne, ogeessa fayyaa gaafadhu.

Yoo namichi rakkina fayyaa haaraa qabaate, qorichaa irratti gargaarsa barbaadu, ykn imala irratti barbaachisummaan eegumsaa jijjiiramuu danda’u, dura kitaaba ogeessa fayyaa barbaadi. Qorichaa kennamee imala sanaaf dhaabuu, jijjiiruu ykn yeroo jijjiiruu hin taane, malee gorsa barreessaa qorichaa ykn farmaasistii.

Akkamitti imala gosa filatamuu qabnu?

• Iddoo beekamaa yeroo danda’ame filadhu. Iddoo namichi beeku, ykn daawwannaa namoota beekamoo wajjin, jijjiirama karaa haaraa fi sochii guyyaa guddaa caalaa xiqqaa ta’uu danda’a.
• Karaa salphaa eegi. Ceesisa xiqqaa filadhu, walitti-qabamuu dhiisi. Dura mana fuulduraa, teessuma, mana fiixaa fi iddoo nagaa ta’e ilaali.
• Yeroo guyyaa gaarii filadhu. Humna namichaa guyyaa aadaa ta’e irratti hundaa’i. Nyaata, qoricha, boqonnaa fi qophii dabalataa keessatti hammaachi.
• Sochii xiqqeessi. Sochii ijoo tokko gahuu danda’a. Sa’aatii hunda hin qabatin; yeroo dhiifama ykn deebi’uu duraan ta’uuf iddoo kenni.
• Gargaarsa dura gaafadhu. Geejjibaa, tajaajila karaa, hotelii fi iddoo daawwannaa tajaajila fi seerota adda addaa qabu. Dura isaan waliin quunnamuun gargaarsa sochii, teessuma, mana fiixaa salphaa fi iddoo nagaa ta’e akka argattan gaafadhu.

Qajeelfama boqonnaa nagaa yaadota daawwannaa fi walgahii maatii qaba. Yoo namoota gurguddaa wajjin wal-arginu, qajeelfama daawwannaa wal-dubbii, daawwannaa gabaabaa fi akkamitti cunqursaa malee bahuu ibsa.

Maal fuudhuu qabna?

Sanduqa imalaa xiqqaa tokko meeshaalee barbaachisoo qabu qopheessi, kunis namicha amanamaa wajjin turu malee sanduqa kaawwamuu keessa hin kaa’in.

• Qoricha fi odeeffannoo fayyaa. Qoricha namichaa aadaa isaa paakkeejii jalqabaa keessatti fidi, imala karoorfame fi yeroo dhiibbaa tokkoof hanga ta’uu danda’e fuudhi; tarree qorichaa ammayyaa fi tarree qorichaa ammayyaa fuudhi. Qorichaa imala irratti fuudhuuf seera geejjibaa fi naannoo deemtan jalatti eegi. Doozii fi yeroo akka barreeffame eeggadhu.
• Eenyummaa fi quunnamtii. Ragaa eenyummaa namichaa, teessoo hotelii, lakkoofsa quunnamtii hatattamaa fi karoora barreeffame fuudhi. Yoo gargaarsa ta’e, kaardii lakkoofsa kunuunsaa tokko fuudhuu dandeessu.
• Meeshaalee nagaa. Meeshaa ija, meeshaa dhagaa fi bateriin isaa ykn chaarjarri isaa, nyaata beekamaa, bishaan, qaraa, uffata gabaabaa fi uffata jijjiiraa fuudhi. Meeshaa ykn suuraa beekamaa tokko iddoo hin beekne keessatti nagaa akka argatu gargaaruu danda’a.
• Kopii odeeffannoo barbaachisaa. Tikkeetii, galmee, sapuutaa fi odeeffannoo fayyaa barbaachisaa paaphar ykn dijitaalaan kopii qabi. Karoora imalaa namicha imalaa hin taane amanamaa tokkoof dhiyeessi.

Odeeffannoo meeshaa fuudhu baay’ina imalaa irratti hundaa’a. Odeeffannoo dhuunfaa eeggadhu, namoota gargaarsa barbaachisu qofaaf qooduu.

Akkamitti guyyaa imalaa salphisuu dandeenya?

Namicha tarkaanfii itti aanu akka isaa tokko tokkoon ibsi. Qophii, galmaa seenuu, mana fudhachuu fi iddoo tokko irraa gara kan biraa deemuuf yeroo dabalataa kenni. Yoo karoorri jijjiiramu, karoora dheeraa deebi’uun osoo hin taane, tarkaanfii itti aanu salphaatti ibsi.

Iddoo baay’ee namoota irratti ykn hin beekne keessatti, walitti dhiyaadhu. Yoo namichi dadhabe ykn rakkate, iddoo nagaa tokkotti dhaabbadhu, bishaan ykn sochii beekamaa kenni, ergasii wal-waliin itti fufuu barbaaddu moo akka hin barbaanne murteessu. Namicha iddoo hin beekne keessatti of-eeggachuu hin dandeenye dhiisuu hin qabdu.

Yoo imaltu ykn teerminaala guddaa tokko fayyadamtu, tajaajila argamu fi akkamitti gaafachuu akka dandeessan geejjibaa ykn iddoo sanaa gaafadhu. Seerotni yeroo jijjiiramu, odeeffannoo jiraachuu fi kan ammaa mirkaneessi. Tarree yeroo darbe irratti hin hirkatin.

Karoorri hatattamaa gaarii maali?

Yoo namichi bahuu barbaade, imalli yeroo dheeressu, ykn namni tokko boqonnaa barbaadu, dura maal akka gochuu dandeessu murteessi. Namni tokko bilbiluun gargaaruu danda’u filadhu. Iddoo mana bulchiinsaa fi karaa deebii salphaatti argamuu dandeessu eegi, akkasumas iddoo nagaa tokko fi mana fiixaa argachuu akka dandeessu beeki.

Yoo imala gabaabsuu barbaachise, gabaabsi. Daawwannaa tokko dhiisuun ykn duraa deebi’uun kufaatii miti. Yoo imalli dhiphisee, mana deebitanii booda sochii nagaa filadhu. Qajeelfama wal-dubbii akkamitti jabeessa malee nagaadhaan dubbachuu fi odeeffannoo tokko tokkoo kennuu irratti yaada qaba.

Hotelii ykn geejjibaa himuu qabnaa?

Namichi yoo waliigale, gargaarsa gaarii kennuuf barbaachisu qofa hotelii ykn tajaajila geejjibaa himi. Fakkeenyaaf, hotelii hanqina imalaa galmeessuu ykn kutaa salphaa qabu akka kennu gaafachuu dandeessu. Yoo namichi odeeffannoo mirkaneessa dhukkubaa isaa akka hin beeksisne barbaade, gargaarsa icciitii eeggachuu fi dhuunfaa isaa kabajuu danda’u wal-dubbii.

Imala yeroo dheeraa ta’e yoo ta’e, nyaata, halkan fi yeroo qoricha namichaa akka yeroo jireenya guyyaa tokkoo ta’e tokkoon eeggadhu. Guyyaa jalqabaa hin saffisiisin karoori, booda deebi’uun boqonnaa kennuuf yeroo qabi. Filannoo salphaa aadaa baratamaa jijjiirama imala irratti gargaaru ta’a.