Nageenya Mana Nama Dementia Qabuuf

Jijjiirama nageenya manaa rakkoo namichi dhugumaan muuxate furuu qaba, mana kutaa hundaa daangessaa godhu hin ta’u. Kutaa tokko fi rakkoo tokko irraa jalqabi: daandii dhiphaa halkanii gara mana dhiiyaa, tarree bakka deemnu irra jiru, ykn shakkii meeshaa dibaa kicheenaa irratti. Kaayyoon isaa, karoora guyyaa guyyaa itti fufuu salphisuu dha.

Tarree nageenya manaa Alzheimer’s Association mana kicheenyaa, mana dhiqannaa, mana rakkoo, bakka kuufama fi bakka alaa irratti balaa ilaala. Akkasumas jijjiirami fedhii namichaa fi of-danda’uu deeggaruu qabu jedha. Qajeelfama meeshaa manaa Alzheimer’s Society akkaataa jijjiiramni xiqqaan karoora guyyaa guyyaa salphisuu fi nageenya fooyyessuu ibsa. Tarreen lameenuu namicha fi mana hunda hin wal-simu.

Gaaffii nageenya manaa akkamitti jalqabna?

Kutaa tokko filadhu, bakka wanti tokko dogoggoree yookaan rakkisaa ta’e. Yoo namichi hirmaachuu barbaade, wal-wajjin daandii dheeffadhu, wanti rakkisu maali isa gaafadhu. Namichi gaggeessaa sun dhiphuu fi kunuunsaa wajjin ni waliigalu. Tokko tokko gargaaraan tuutaa qabu argachuu danda’a; namichi immoo akka iddoon tuquu kan hin argamne ykn sooftuu manaa sochoote ibsuu danda’a. Ilaalchi lameenuu jijjiirama hubatamu filachuuf gargaara.

Rakkoo jechaan barreessi: “Daandiin halkanii dhiphaa,” “Balbala mana dhiqannaa halkan argachuu rakkisaa,” ykn “Qorichi bakka dhiqannaa kan jiru.” Booda tarkaanfii tokko qofa filadhu, gargaaraa laaltu. Rakkoo hundaaf meeshaa bitachuun hin barbaachisu. Ifa gaarii, daandii qulqulluu, ykn meeshaa yeroo hedduu fayyadamtu, dhiyeessa harka kee jiru keessa kaa’uun ni gahaa.

Qajeelfama tooftaa Alzheimer’s Society fakkeenya namoota dhiibbaa dementia irratti qaban irraa dhufan, akka odeeffannoo barbaachisu iddoo argamu eeggachuu, ifa halkanii sensorii fayyadamuu fakkeenyaan dabalata. Kanneen yaadota ilaaluu barbaadan malee, namoonni hundinuu akka hordofan ajaja miti.

Kutaa tokko tokkoon maal ilaaluu qabna?

Balbala, daandii fi sadarkaa

• Daandii ifaa godhi. Balbala, sadarkaawwanii fi daandii gidduu mana rakkoo fi mana dhiqannaa ifa gabbataa qabu ilaali. Yoo namichi halkanii yeroo yeroo ka’u, ifa halkanii ykn ifa sensora sochii fayyadamuun gargaaruu danda’a.
• Daandii deemtu qulqulluu godhi. Tamboo, cuunfaa fi meeshaa kuufamu hir’isi. Ferkaa lafa irratti laaftuu jiran mirkaneessi; isa rakkoo yoo uumu qofa irra deebi’ii kaa’i ykn dhaabi.
• Sadarkaa lafaa ilaali. Yoo sadarkaan ykn bakka gara lafaa ce’uu hin beekamne, ogeessa hojii fayyaa (occupational therapist) ykn ogeessa mana gaarii gaafadhu, akka ifa fooyyessu kuufama haaraa hin uumne.
• Meeshaalee beekamaa bakka isaanii jiraachiisi. Kursii, ifa ykn meeshaa yeroo yeroo fayyadamtu, karoora itti fufuuf gargaaruu danda’a. Mana hundaa qulqulleessuuf hunda sochoosuun daandii beekamaa ta’uu dhaabuu danda’a.

Kicheenyaa

• Fayyadama qoraa ilaali. Yoo rakkoo qoraa ykn meeshaa biraa jiraate, filannoo nageenya meeshaa sanaaf ijaaramee ilaali. Mana-ilaalcha Alzheimer’s Association meeshaalee cufuu ofumaan ykn fiduu balaa irraa eeggatan tarreessa. Bakka gaasii ykn elektirikii jijjiiruun dura gorsa ogeessa qulqullina qabuu fudhadhu.
• Qorichaa fi meeshaalee nyaataa hin taane nyaataa irraa adda baasi. Qorichaa kuuftuu irra hin kaa’in. Yoo namichi qorichaa ofii isaa of-danda’uun dhiphate, farmaasistii ykn ogeessa fayyaa karoora qorichaa eeggatu gaafadhu.
• Dheeddaa fi meeshaa balaa qabu nagaan kaa’i. Duuka-buutota isaanii ofii keessatti kaa’i, nyaataa fi dhugaa irraa fageessi. Yoo barbaachise, namicha irra hin geenye. Dheeddaa ta’an gara botela dhugaa ykn kuusaa nyaataatti hin dabarsin.
• Meeshaalee kicheenyaa barbaachisoo argamsiisi. Karoora nageenya namicha hojii isaa jaalatu yeroo danda’amu akka itti fufu gargaaruu qaba. Yoo kabbaala ykn meeshaa jijjiirte, jijjiirama sana ibsi, rakkoo yoo uumu mirkaneessi.

Yoo rakkoon hojii waliigalaa keessatti argame, qajeelfama hojii mana hojii sana namicha hirmaachiisuun akka gulantaa taasisuu yaadota qaba.

Mana dhiqannaa

• Daandii fi bakka ifaa godhi. Swiccii, ifa halkanii fi daandii gara dhiqannaatti ilaali. Namichi ifa iddoo dhiqannaa argachuuf gargaaru yoo ta’e, ifa halkanii ykn ifa sensora Alzheimer’s Society gorsa.
• Biyyoo laaflaa fi deeggarsa ilaali. Yoo lafti ykn tabbii laaflaa ta’e, ogeessa qulqulluu gaafadhu: lafa xuraa’aa hin qabne, makiinii ykn deeggarsa akka kanneen dhoksaa, kan bakka namichi irratti ta’e fi mana sanaa irratti hundaa’a.
• Mana beekamaa fi fayyadamaa godhi. Meeshaa guyyaa guyyaatti namichi eegee jiru, bakka eegu irratti kaa’i. Yoo mana dhiqannaa beekuu dhiphatte, mallattoo salphaa ykn balbala dhiqannaa bantii hin cufin, yoo mana sanaaf mijaa’e, gaafadhu.
• Hiitera qilleensaa elektirikii mana dhiqannaa keessa hin galchin. Meeshaalee elektirikii dhiiga keessaa fagaadhaa; qajeelfama oomishaa hordofi.

Kuufama halkanii fi daandii dhiqannaa

• Daandii gara dhiqannaatti qulqulluu godhi. Meeshaa lafa irraa kaasi, namichi ifa argachuuf kuusa dukkanaa hin yaalin mirkaneessi.
• Hiitera ilaali. Yoo blaankeetii elektirikii, pedi ho’aa ykn hiitera qilleensaa fayyadamu, iddoo isaa fi qajeelfama isaa ilaali. Yoo balaan gubamuu jiraate ykn namichi nagaan of-danda’uun fayyadamuu hin danda’u, gorsa gaafadhu.
• Meeshaalee guyyaa guyyaa argamsiisi. Uffata, ija, bilbila ykn meeshaa barbaachisu bakka beekamaa fi ol-ka’iinsa namichi dhiyeessuu danda’u irra kaa’i.

Ol-galtee, kuufama fi bakka alaa

• Dheeddaa, qorichaa fi meeshaalee nagaan kaa’i. Kabbaalaa, iddoo daakuu, gareejiitii fi kuufama lafa jala ilaali. Dheeddaa qoraa, bakka isaanii irra kaa’i; meeshaalee cuuchaa ykn makiinii, yoo balaan addaa jiraate, eeggadhu.
• Meeshaalee amansiisuu fi ibsaa ilaali. Sochii ibsaa fi sensora carbon-monoxide akka jiraatanii fi hojjetan mirkaneessi. Akkaataa isaanii ilaaluu fi baatirii jijjiiruuf qajeelfama isaanii hordofi.
• Tarree quunnamtii hatattamaa salphaan argamu eeggadhu. Lakkoobsa hatattamaa naannoo, quunnamtii namicha, akkasumas odeeffannoo gargaartoota amanamoo barbaachisu dabali. Odeeffannoo dhuunfaa namoota dhufan argan irra hin kaa’in.
• Daandii alaa ilaali. Ifa hin qabne, lafa hin sirrine, hoosaa ykn meeshaa daandii irra jiru ilaali. Jijjiirama tokko tokkoon godhi, daandiiwwan beekamaan akka hafan.

Yeroo halkanii karoora, qajeelfama halkaniin jijjiirama halkanii fi aadaa galgalaa beekamaa irratti odeeffannoo qaba.

Jijjiiramni akkamitti namicha kabaja?

Nageenyaa fi of-danda’uun wal-deeggaruu qabu. Yoo jijjiiramni namicha mana tokko ykn hojii beekamaa irraa dhowwate, dhaabbadhu, filannoo daangessaa xiqqaa barbaadi. Dhaabbileen tokko tokko cufiiwwan balaa addaaf kaa’an tarreessu; kunis ajaja guutuu miti. Karaa mana ykn dura cufuu ykn daandii daangessuu dura, gorsa nageenya manaa fi ibsaa naannoo fudhadhu, namicha ibsaa hatattamaa keessatti akkamitti akka ba’u yaadadhu. Karaa ba’uu ifa qabu eeggadhu.

Yeroo danda’amu, jijjiirama dura ibsi, namicha yeroo itti dhaamsaa godhu kenni. Alzheimer’s Society gorsa: meeshaan nama ofii isaatiin fayyadamu nageenya qabaa, hojjechuu ykn hin hojjechuu, hojii mana biraa rakkisuu danda’uu isaa irratti yaadi. Namicha jijjiirama booda maal akka hubatu gaafadhu. Yoo bakka sana irraa of-dhowwate, yookaan meeshaa jaalatu dhiisee, karoora sirreessi.

Mana yeroo karoorri, sochiin ykn arguun jijjiiramu, ykn dhiibbaa dhiyeenyaan dhufe deebi’ii ilaali. Bakka ji’a darbe gaarii ta’e ifa ykn daandii ifaa haaraa barbaachisuu danda’a. Mana guutuu tokko irratti jijjiirama tokkoo qofa tarreessuun, jijjiirama yeroo tokko hin taasisin.

Gargaarsa jijjiirama manaatiif eenyu gargaaru?

Ogeessi hojii fayyaa (occupational therapist) namicha mana keessatti akkamitti akka deemu madaaluu, hojii guyyaa guyyaatiif meeshaa ykn jijjiirama gorsuu danda’a. Rakkoo irratti hundaa’uun, ogeessi physiotherapy, nurse naannoo, farmaasistii ykn ogeessi manaa biraa illee gargaaruu danda’u. Alzheimer’s Society akka ogeessi hojii fayyaa biyya Ingiliizii keessatti GP, hospitaala ykn tajaajila hawaasaa naannoo irraa argamuu danda’u ibsa; iddoo biraa karaan garaa garaa dha. Jijjiirama gaasii, elektirikii, ijaarsaa ykn meeshaa nageenya ol-ka’aa, ogeessa seeraa naannoo qabu fayyadami.

Yoo kiraa mana qabdan, dura mana kiraa kennaa ykn dhaabbata mana irratti gaafadhu. Tajaajila hawaasaa umurii ykn hanqina naannoo maal akka argamu ibsuu danda’a. Yoo rakkoon saffisaa ta’e, rakkoo sana dursi, gargaarsa ogeessaa waan akkaan jijjiiruu hin beekne irratti gaafadhu.

Mana yeroo meeqa ilaaluu qabna?

Hojiin guyyaa guyyaa rakkisaa yoo ta’e, sochiin ykn arguun jijjiiramu, ykn balaa dhiyeenyaan dhufe, deebi’ii ilaali. Bakka ykn karoora jijjiirama sanaan walqabatu irraa jalqabi. Galmee kabbaala hunda xumuruu hin barbaachisu; wanta hojjetu itti fufi, jijjiirama tokko tokkoon deebi’ii ilaali. Yoo kuufamni dura ta’e, qajeelfama wanta booda kuufamaa tarkaanfii saffisaa fi hordoffii ibsa.